۱٫ عبدالله بن عباس ( م / ۶۸ه. ق )او هنگام ارتحال پیامبر صلی الله علیه و آله ده تا سیزده سال بیشتر نداشت. از این رو، مصاحبتش با پیامبر صلی الله علیه و آله طولانی نبود، ولی در فراگیری معرفت و دانش تفسیر، در همان مدت کوتاه، موفقیتهای زیادی کسب کرد، تا آنجا که در این فن صاحب نظر شد و پس از حضرت علی علیه السلام، به رئیس المفسرین و ترجمان القرآن معروف شده بود. ابن عباس، علاوه بر کسب فیض از دامن رسالت، از خرمن پر دانش و معرفت حضرت علی علیه السلام، نیز بسیار بهره مند شد. او معارف قرآنی خود را از علی (علیه السلام) آموخت، چنان که خود می گوید: « ما اخذت عن تفسیر القران، فعن علی بن ابی طالب؛ آنچه را در تفسیر فراگرفته ام، از علی علیه السلام بوده است. » (1)پیامبر صلی الله علیه و آله نیز چنین او را ستوده است: « لکلّ شیء فارس و فارس القرآن ابن عباس؛ برای هر چیزی سوارکار ( ماهری ) وجود دارد و سوارکار و استاد قرآن، ابن عباس است. » (2) او مدتی ملازم پیامبر بود و پیامبر صلی الله علیه و آله در حق او چنین دعا کرد: « خدایا! او را در دین آگاه بنما و تأویل قرآن را به او بشناسان. » (3) ابن عباس شاگرد ممتاز حضرت علی علیه السلام بود، به گونه ای که در کشف معارف قرآنی از ذوق سرشاری برخوردار بود، تا جایی که حضرت علی علیه السلام او را چنین می ستاید: « گویا ابن عباس، به مسائل و حقایق قرآنی، از ورای پرده ظریفی می نگرد. » (4)احاطه ابن عباس بر لغت و شعر در تفسیر قرآن، او را از دیگران ممتاز و در نزد دیگر صحابه از احترام خاصی برخوردار کرده بود. چنان که لقب، حبرالامه، رئیس المفسرین و ترجمان القرآن، شایسته او بود. او در زمان خود بنیان گذار مکتب تفسیری مکه بود و شاگردان زبردستی را تربیت کرد.ابن عباس، به عنوان عالمی دانشمند، به دلیل تدبیرش در همه جا مورد احترام بود. ابن اثیر می گوید: « وقتی عمر با قضایای مشکلی مواجه می شد، به ابن عباس مراجعه می کرد و می گفت: تو برای حل آنها شایستگی داری و رأی او را بر دیگران ترجیح می داد. » (5) مجاهد درباره او می گوید: « آن گاه که ابن عباس به تفسیر آیه ای از قرآن می پرداخت، نور و روشنایی را در چهره او می دیدم. » (6) او که تمام عمر خود را صرف تفسیر قرآن کرده بود، طبیعی بود که از مقامی رفیع، در تفسیر قرآن، برخوردار باشد و روایات تفسیری گران سنگی از او نقل شود.شیوه تفسیری ابن عباس، در مراجعه تطبیقی آیات با یکدیگر، سبب نزول، روایات نبوی، اجتهاد در شعر و لغت بوده است. در اینکه میزان مراجعه او به اهل کتاب چه مقدار بوده است، گفته اند که وی همانند دیگر صحابه در مواردی که قرآن جزئیات امری را بیان نکرده و در سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله هم، چنین مواردی نیامده بود و دانستن آنها چندان هم ضروری نبوده، مانند تعداد اصحاب کهف به اهل کتاب مراجعه می کرد؛ اما قطعاً او متأثر از آنها نبوده است. او از محبان حضرت علی بود.علامه حلی درباره او می گوید: « عبدالله بن عباس، از اصحاب رسول خدا، محب علی علیه السلام و شاگرد او بوده و حال او از لحاظ علوّ قدر و اخلاص نسبت به علی علیه السلام معروف تر از آن است که بر کسی مخفی ماند. » (7)از ابن عباس آثار تفسیری گرانقدری در ضمن تفاسیر قرآنی گزارش شده است؛ همچنان که مستقلاً نیز، کتاب تنویرالمقباس من تفسیر ابن عباس از محمد بن یعقوب فیروزآبادی، صاحب قاموس ( م ۸۱۷ ) و مسائل نافع بن ازرق، که حاوی پرسشهای نافع از ابن عباس است، منتشر شده است. روزی نافع بن ازرق و نجده بن عویمر در کنار کعبه، طلبکارانه بر ابن عباس وارد شدند و از او سؤالاتی درباره معنی کلمات قرآن پرسیدند، ابن عباس با استناد به اشعار، به آنان پاسخ داد که جلال الدین سیوطی، به نقل آن پرداخته است. (۸)
۲٫ عبدالله بن مسعود ( م/ ۳۲ه. ق )(۹)او از پیشگامان صحابه است که اسلام آورد. از او چنین روایت شده است: « زمانی را به یاد دارم که یکی از شش مسلمان روی زمین بودم و جز ما، کسی مسلمان نبود. بعد از ابن عباس، بیشترین روایت تفسیری از وی نقل شده است. او کاملاً مورد احترام پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان بود. همه صحابه آگاهی او را در تفسیر و قرائت قرآن تأیید کرده اند. (۱۰) ابن مسعود پایه گذار مکتب تفسیری کوفه است. تابعیان در کوفه، رأی او را بسیار محترم می شمردند، گرچه نظام معتزلی، او را منکر سوره فلق و ناس دانسته، ولی سخن او، سخنی بی دلیل بوده و او در امر قرآن و قرائات شخصیتی برجسته است.سید مرتضی درباره او می گوید: « در امت اسلام خلافی نیست که او شخصیتی ممتاز از نظر ایمان، فضل و پاکی بوده و پیامبر صلی الله علیه و آله او را تمجید کرده است. » (11) از افتخاراتش این است که به فهم آیات و عمل به آنها عنایت خاصی داشت، لذا می گوید: « هریک از ما هنگامی که ده آیه را فرامی گرفت، تا وقتی که درباره آنها معرفتی حاصل نمی کرد و خود را بر عمل به آن ملزم نمی ساخت، از آن نمی گذشت. » (12) در عظمت او همین بس، که حضرت علی علیه السلام به او بسیار علاقه مند بود و به عظمت و گرانقدری او شهادت می داد و می فرمود: « ابن مسعود عالم به قرآن و حدیث است و همین مقدار علم برای او کافی است. » (13)
۳٫ ابی بن کعب (۱۴) ( م/۳۲ه. ق )او نیز از صحابه معتبر شمرده شده و به دلیل آگاهی و شرافت در تفسیر و منزلت علمی اش، به سیّد المرسلین و سیدالقرّاء مشهور شده است. او از کاتبان وحی و در معانی الفاظ و تفسیر آیات بسیار توانا بود. ابی بن کعب دارای نسخه بزرگی در تفسیر است که ابوجعفر رازی، آن را گزارش کرده است. غالباً در مدینه حضور داشت و از او روایات زیادی نقل شده، به گونه ای که در رأس مکتب تفسیری مدینه بوده است. (۱۵)
۴٫ زید بن ثابت ( م/ ۴۵ه. ق )زید بن ثابت بن ضحاک انصاری، از صحابه بزرگوار و از کاتبان وحی به حساب می آمده است. کنیه او ابوخارجه و از مقام علمی در قرائت و تفسیر برخوردار بوده است. درباره او گفته اند که جلالت و منزلت علمی بالایی داشته، تا آنجا که ابن عباس، گاهی برای کسب علم و دانش به خانه او می رفت و می گفت: « نزد علم باید رفت، زیرا علم نزد کسی نمی آید. » (16)شهرت زید بن ثابت در قرائت و کتابت وحی بوده، لذا در مقایسه با دیگر صحابه روایات تفسیری کمتری از او نقل شده است. (۱۷) مقصود از ضحاک در کتب تفسیری، ضحاک بن مزاحم هلالی است که ( م/۱۰۵ ) از تابعیان است.
پینوشتها:
۱٫ ابن عطیه، المحرر، ص ۲۴۶٫۲٫ مجلسی، بحارالانوار، ج۲۲، ص ۳۴۳٫۳٫ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۳، ص ۱۹۲٫۴٫ سیوطی، الاتقان، ج۲، ص ۳۱۹٫۵٫ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۶، ص ۱۹۳٫۶٫ ابن قیم، اعلام الموقعین، ج۱، ص ۲۰٫۷٫ حلی، خلاصه الاقوال، ص ۵۱٫۸٫ سیوطی، الاتقان، ج۲، ص ۶۸٫۹٫ عبدالله بن مسعود بن غافل بن حبیت الهذلی.۱۰٫ قمی، سفینه البحار، ج۲، ص ۱۳۷٫۱۱٫ تستری، قاموس الرجال، ج۶، ص ۱۳۶٫۱۲٫ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۳، ص ۲۵۶٫۱۳٫ سیوطی، الاتقان، ج۴، ص ۳۳۴٫۱۴٫ ابی بن کعب بن قیس بن عبید خزرجی.۱۵٫ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۱، ص ۴۹٫۱۶٫ زرکلی، الاعلام، ج۳، ص ۵۷؛ قمی، سفینه البحار، ج۱، ص ۵۷۵٫۱۷٫ همان.منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول
هیچ نظری وجود ندارد