تفسیر تبیان یکی از تفاسیر عمده ی قرآن و یکی از سه – چهار تفسیر مهم و قدیم شیعه به شمار می آید. و مؤلف آن، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی است. شیخ طوسی که بعدها به « شیخ الطائفه » ملقب شد، در رمضان ۳۸۵ ق در طوس خراسان به دنیا آمد. در سال ۴۰۸ ق در سن بیست و سه سالگی به بغداد کوچید و در آن جا به حلقه ی درس محمد بن نعمان معروف به شیخ مفید، پیشوای علمای شیعه در جهان آن روز، پیوست و همدم و ملازم او شد. پس از درگذشت شیخ مفید به سال ۴۱۳ ق، به محضر سید مرتضی معروف به عَلَم الهُدی راه یافت. سید مرتضی به او عنایت خاصی داشت و در پرورش استعداد درخشان او کوشا بود. شیخ طوسی بیست و سه سال در خدمت سید مرتضی گذراند و پس از درگذشت او در سال ۴۳۶ ق، شیخ طوسی خود مرجعیت تامه یافت و پیشوای علمای شیعه ی اثناعشریه شد.خانه ی وی در محله ی کرخ بغداد انجمن دوستداران دین و دانش و ارباب فضل و کمال بود، تا آن جا که آقابزرگ تهرانی می نویسد: « تعداد شاگردان مجتهد شیعی او به سیصد تن رسید و تعداد شاگردان سنی مذهب افزون از شمار شد ». خلیفه ی وقت، القائم بامرالله کرسی علم کلام را به او واگذار کرد.در عهد طغرل، سرسلسله ی سلجوقیان، فتنه ی عظیمی درگذشت و نزاع خانمانسوزی بین شیعیان و سُنیان بغداد پدید آمد که کتابخانه ی بی نظیر شیخ را که بیش از ده هزار نسخه ی نفیس و نایاب در آن بود و کرسی و درسگاه او را طعمه ی حریق و ویرانی ساخت. شیخ طوسی چون به واقع جان خود را در خطر دید، به نجف اشرف هجرت کرد و حوزه ی علمی خود را در جوار مرقد مولای متقیان صَلواتُ الله عَلَیه تأسیس کرد؛ و همین کانون کوچک، سرآغاز تأسیس حوزه ی علمیه ی نجف شد که هزار سال است به صورت مهمترین حوزه ی علمی شیعه ی امامیه برپاست.شیخ طوسی آثار و تألیفات بسیاری دارد که از زمان تألیف، همچنان مدار بحث و تحقیق در حوزه های علمی شیعه است. دو اثر او، یعنی تهذیب و استبصار دو اثر از چهار مجموعه ی معتبر و رسمی حدیث شیعه است ( آن دوی دیگر، یکی اصول کافی تدوین کلینی و دیگری من لا یحضُرهُ الفقیه اثر ابن بابویه معروف به شیخ صدوق است ). نهایه و مبسوط شیخ نیز از مراجع عمده ی فقه شیعه است. کتاب خلاف او یکی از نخستین و مهمترین آثار در زمینه ی فقه مقارن و تطبیقی است. فهرست او از آثار معتبر و کهن رجال شناسی و تمهید الأصول و تلخیص الشافی او، جزو نخستین آثار مبسوط کلامی امامیه است.شیخ طوسی در سال ۴۶۰ق درگذشت و در خانه اش مدفون شد. مدفن او امروزه آستانه و زیارتگاه معروفی در نجف اشرف در جوار مرقد حضرت امیرالمؤمنین (علیه السّلام) است. در سال ۱۳۴۴ شمسی، دانشگاه مشهد هزاره ی سالگرد تولد او را جشن گرفت ومقالات چند زبانه ی این کنگره ی جهانی، به کوشش آقای واعظ زاده، تحت عنوان یادنامه ی شیخ طوسی در سه مجلد تدوین شده و از سوی همان دانشگاه انتشار یافته است.شیخ طبرسی که به اتفاق آراء اهل نظر، بزرگترین مفسر شیعه به شمار می آید، در مقدمه ی تفسیرش مجمع البیان اشاره دارد که در تألیف خویش به تبیان شیخ طوسی نظر داشته و در عین انتقال از نحوه ی تنظیم و تدوین آن، درباره ی آن می نویسد: « این کتابی است که نور حق و برق صداقت از آن ساطع است و اسرار بدیع و الفاظ وسیعی را در بر دارد که شیخ در تدوین و تنسیق آنها از هیچ گونه تنبیه و تحقیقی فروگذار نکرده است. این کتاب راهنما و راه گشائی است که از آن استفاده و پیروی می کنم » اختصاصات عمده ی تفسیر تبیان از این قرار است:
۱٫ در نقل شواهد شعری، برخلاف طبری، انتقادی عمل می کند، و هر شعری را به صرف این که سروده ی شاعری از عصر جاهلیت است، قابل استناد نمی داند و اصولاً به شعرای صدر اول اسلام و قرون بعدی بیشتر اعتناء دارد.۲٫ در نقل احادیث نیز محتاط تر از طبری است و نقل بدون نقد کمتر دارد و منقولات همه ی مفسران صحابه یا صحابه و تابعینی را که احادیث تفسیری دارند، به دیده ی صحت و اعتبار نمی نگرد و اقوال کسانی چون ابوصالح و سُدی و کلبی و ابن کیسان و ابن اسحاق را نمی پذیرد و حتی در قبول بعضی از احادیث ابن عباس تردید دارد؛ و به جای احادیث بسیاری از صحابه، احادیث مروی از ائمه اطهار (علیهم السّلام) را مناط اعتبار و عمل می داند.۳٫ تفسیر او بیش از تفسیر طبری جنبه ی عقلی دارد چنان که به ابوعلی جُبائی که در تفسیر آیه ی بیست و دوم از سوره ی بقره: الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرَاشاً می گوید و زمین گسترده و صاف و غیر کروی است، ایراد می گیرد و با قاطعیت سخن از کرویت زمین می گوید ( البته گفتنی است که حکمای یونان باستان از جمله فیثاغورس، به کرویت زمین پی برده بودند، ولی اثبات علمی آن در قرون بعد انجام گرفت ).۴٫ به بحث های لغوی و نحوی اهمیت می دهد و اقوال نحویان بزرگی چون سیبویه، خلیل، ابوعمرو کسائی، قُطرُب، فرّاء، اصمعی، ثعلب، مُبرّد، زجاج و ابوعلی فارسی را نقادانه نقل می کند.۵٫ به اختلاف قراآت و نقد قراآت نیز اهمیت می دهد و غالباً آراء عاصم، کسائی، خلف، حمزه، اعمش، نافع و حفص را نقادانه نقل و درباره ی آنها داوری می کند.۶٫ در این تفسیر بحث های کلامی و رد بر مخالفان از جمله وعیدیه، تناسخیه، حشویه، خوارج، مشبهه، مرجئه، معتزله و غلاه بسیار است.تبیان تاکنون دو بار به طبع رسیده است: بار اول در تهران در سال های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۵ ق در دو جلد به تصحیح سید محمد حجت کوه کمری و بار دوم در نجف در فاصله ی سال های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ ق به اهتمام احمد شوقی امین، احمد حبیب قصیر العاملی در ده جلد؛ که همین طبع با مقدمه ی مفصل آقابزرگ تهرانی، صاحب الذریعه، در بیروت توسط دار احیاء التراث العربی تجدید چاپ شده است. مؤسسه آل البیت در قم، طبع و تصحیح جدید از این تفسیر گران قدر را در دست انتشار دارد.منبع مقاله :خرمشاهی، بهاء الدین؛ (۱۳۸۹ )، قرآن پژوهی (۱)، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
/ج
هیچ نظری وجود ندارد