ما مسلمانانِ يكپارچه، از درون و از راه مسائل اختلافى با خود به نزاع برخاستيم و دشمنان اسلام از برون و از راهى كه ندانستيم، وحدتمان را به تفرقه و شوكتمان را به ضعف كشاندند تا از دفاع ناتوانمان كردند و بر ما چيرگى يافتند؛ درحالى كه خداى سبحان فرموده است:«أطيعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاتَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ريحُكُمْ»«خدا و پيامبرشرا اطاعت كنيد و با يكديگر نزاع نكنيد كه ناتوان شويد و قدرت وشوكت شما برود!».انفال / 46پس، شايسته آن است كه امروز و هر روز، به «كتاب و سنت» بازگرديم و وحدت كلمه خود را بر محور «كتاب و سنت» باز يابيم كه خداى متعال مىفرمايد:«فَإنْ تَنازَعْتُمْ فى شَئٍ فَرُدُّوهُ اِلَى اللّهِ وَ الرَّسُولِ»و اگر در چيزى نزاع و ستيز كرديد[حكم]آن را به خدا و رسول باز گردانيد».نساء / 591 ـ پيشگفتارخداوند به مقتضاى ربوبيّتش براى انسان دينى را تشريع فرمود كه حيات و زندگيش را تنظيم، سعادت و رستگاريش را تضمين و كمال انسانيش را تسريع نمايد. و آن را «اسلام» [1] ناميده است. همانگونه كه براى همه مخلوقاتش نظامهايى متناسب و همگون با فطرت و سرشت آنها قرار داده و آنها را، به وسيله آن، به درجه كمال وجودشان مىرساند و با الهام يا تسخير بر مسير تعيين شده هدايت فرموده است. [2]امّا نوع انسان چنان بوده كه هرگاه رسولى از رسولان خدا در بين امتىوفات مىنمود، صاحبان ثروت و قدرتِ آن امّت به تحريف شريعت او مىپرداختند و هر چه را مخالف هواى نفس خويش مىديدند، وارونه و يا كتمان مىكردند و سپس آن شريعت تحريف شده را به خدا و رسولش نسبت مىدادند. [3]و خداوند دوباره دين اسلام را با فرستادن پيامبر ديگر و نسخ و ابطال برخى شعائر و مراسم تحريف شده، تجديد مىنمود و چون خاتم الأنبياء محمّد(ص) را با قرآن فرستاد، اصول اسلام از عقايد و احكام آن را در آياتى محكم نازل فرمود و شرح و تفصيل آن را جداگانه به پيامبر(ص) وحى فرمود تا آنچه را كه در قرآن كريم نازل فرموده براى مردم بيان و تفسير نمايد. [4] پيامبر(ص) نيزشريعت اسلامى را در همه ابعادش، از نماز و كيفيت و ركعات آن تا روزه و شرايطش و حج و طواف و ابتدا و انتهايش و ديگر احكام واجب و مستحب و حرام، همه را بدانها بياموخت و از اين آموزشها در نزد مسلمانها، حديث شريف نبوى به وجود آمد. همچنين خداوند سبحان اسلام مجسّم را در سيره رسول اللّه(ص) قرار داد و مردم را به پيروى از آن فراخواند و فرمود:«لقد كان لكم فى رسول اللّه اسوة حسنة»«به راستى كه رسول اللّه براى شما اسوه و الگوى پسنديدهاى است.» [5]و مجموع سيره و حديث نبوى در شريعت اسلام «سنت» ناميده شده است و خداوند ما را فرمان داده تا از سنّت رسول اللّه(ص) پيروى نماييم. [6]خداوند بدينگونه اسلام را از راه قرآن و سنّت نبوى(ص) كاملاً تبليغ و به ما رسانيد. و رسول خدا(ص) نيز، پيش از وفات، امت خود را آگاه نمود و بيم داد و فرمود: «هر چه در امّتهاى پيشين پديد آمده در اين امت نيز همانند و همسان آن پديد مىآيد، و اگر فردى از امّتهاى پيشين در لانه سوسمارى خزيده باشد، فردى از اين امّت نيز به همان گونه در لانه سوسمارى خواهد رفت». [7]و آنچه در اين امت سالم و استوار و تحريف ناشده بر جاى مانده «قرآن كريم» است كه خداوند سبحان آن را از هر گونه تغيير و تحريف مصون و محفوظ داشته و فرموده:«انّا نحن نزّلنا الذكر و انّا له لحافظون»«ما خود قرآن را نازل كرديم و خود حافظ و نگهدار آنيم» [8]و فرموده:«و لا يأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه»«باطل، نه از پيش روى و نه از پس، بدان راه نيابد». [9]امّا «سنّت» ى كه در سيره و حديث به وسيله روايات بسيار به ما رسيده، اين سنت را خداوند از تحريف مصون نداشته است؛ چنانكه اختلاف روايات نبوىِموجود در نزد همه مسلمانان، و تعارض برخى با برخى ديگر، به روشنى وجود تحريف در آنها را براى ما آشكار مىسازد. آرى، اختلاف در حديث شريف بدانجا كشيده كه برخى از علماى مكتب خلفا را بر آن داشته تا چاره انديشى كنند و كتابهائى مانند: «تأويل مختلف الحديث» [10] «بيان مشكل الحديث» [11] و «بيان مشكلات الاثار» [12] را تأليف نمايند.و به خاطر اختلاف همين احاديث، مسلمانان در فهم قرآن اختلاف كردند و براى هميشه دوران دچار تشتّت و پراكندگى كلمه شدند. بويژه كه در جوامع گوناگون بوده و با صاحبان آراء و اديان مختلف معاشر و همدم گرديدند. و همه اينها به اختلاف ديدگاه آنها از اسلام انجاميد و برخى را بدانجا كشانيد كه آيات كريمه قرآن و احاديث صحيحه نبوى را مطابق با برداشت شخصى خود از اسلام تأويل كردند و هر چه دريافتند آن را قطعى و يقينى دانستند و از استماع آراء ديگران امتناع نمودند و به تكفير يكديگر پرداختند.اينها همه عوامل تشويش داخلى بود. كه عوامل خارجى نيز به وسيله مزدوران داخلى ـ چنانكه مىآيد ـ به آنها افزوده شد:عوامل تخريب خارجىيكى از عوامل تخريب و تحريف در مدارك و مصادر اسلامى (= كتابهاى حديث و سيره و تفسير و غير آن) عوامل تخريب خارجى به شرح زير است:نخست ـ اخبار و روايات اهل كتاب در مدارك و مصادر تحقيقى اسلامى كه از سوى كسانى چون «كعب الأحبار» و «تميم دارى» انتشار يافته است.دوم ـ اخبار و رواياتى كه زنديقانى چون «ابنابى العوجاء» و «سيفبن عمر» ساخته و پرداختهاند و در اين مصادر منتشر شده است. [13]سوم ـ اقدامات مستشرقان در دورههاى اخير، آنگاه كه نيروهاى استكبار و استعمار آهنگ بلاد مسلمين كردند و با سلاحى بس خطرناك و ويرانگرى به جنگ با اسلام پرداختند: مبشران دانشمند يهود و نصارى، معروف به مستشرقان موظف شدند تا با دقت و تيزبينى نقاط ضعف مصادر اسلامى را بجويند و با آن به جنگ با اسلام برخيزند كه آنان نيز كوشيدند و براى مصادر اسلامى فهرستهاى منظم و متقن تهيه ديدند و به شكلى زيبا منتشر نمودند و به وسيله آن بر همه محتويات مصادر اسلامى اشراف پيدا كردند و به تدريج از لابلاى كتابها، اخبار ساختگى و جعلى و نفوذى و زشت كننده چهره اسلام، مانند: «افسانه غرانيق» و غير آن را پيدا كردند و از آنچه يافتند كتابهايى با شيوه و اسلوب مدرن و مردم پسند، مانند: «دايرة المعارف الاسلامية» و «محمد پيامبر و سياستمدار» و… تأليف نمودند. [14]و خطرناكتر از آن، اقدام فريباى استعمارگران بود كه براى جنگ با اسلام، شاگردان و فارغالتحصيلان بومى مكاتب فكرى و مبلغان و مروجان افكار و فرهنگ را روانه بلاد اسلامى كردند و نورافكنها را بر روى آنها گرفتند و آنان را بنام مصلحان اسلامى و روشنفكران و پيشروان جامعه معرفى كردند، و اينان نيز نتيجه افكار آنان را وارد كشورهاى اسلامى كردند و با وسائل گوناگون ونامهاى مختلف و عناوين دلربا به نشر آن پرداختند. افرادى مانند: «سر سيد احمد» مؤسس دانشگاه اسلامى عليگره هند، «احمد لطفى» با عنوان استاد عصر و «قاسم امين» با عنوان پشتيبان زن در مصر، و ديگر كسانى كه در عراق و ايران و ساير كشورهاى اسلامى چهرههاى شاخص روز گرديدند. [15]و بسيار طبيعى است كه ميان اينان و حافظان فرهنگ و انديشه اسلامىِ اصيل نزاع و درگيرى پديد آيد و استعمار و استكبار نيز مزدوران و فريبخوردگان و شاگردان مستشرقان را اعانت و يارى رساند.و اكنون برّندهترين سلاحى كه اينان بدست دارند و آنرا ابزار جنگ با اسلام قرار دادهاند، كتابها و مقالاتى است كه به نام: اسلامشناسى، تاريخ اسلام و معرفى شخصيتهاى اسلامى نشر مىدهند. چنانكه «سر سيد احمد» به پندار خويش تفسير قرآن مىنويسد و «جرجى زيدان» داستانسرائى مىكند و ديگران… و عمده تلاش اينان و استادان مستشرق آنها تحقّق هدفى واحد است؛ همانطور كه يكى از آنها گفته است: «دين جز با شمشير دين كشته نمىشود.» هدفى كه در مسير انجام آن به نوشتن تفسير قرآن و شرح و توضيح حديث شريف نبوى و نوشتن سيره رسول اللّه(ص) و امامان(ع) پرداخته و در جاى جاى كار خود مىكوشند تا آنها را از پيوند با غيب جدا سازند و همه را جزئى از طبيعت بشرى جلوه دهند؛ سپس با اشاراتى مرموز و مبهم، و گاهى با صراحت وآشكارا، چنان نمايند كه هر فردى از پيامبران و هر چيزى از اسلام، متناسب با عصر و زمان خويش، پيشرو و پيشگام و به سود بشريت بوده است؛ اما امروز ما نيازمند دگرگونى و تجديد اسلاميم تا با مقتضيات و شرايط اين زمان و نياز مردم آن مطابق و هماهنگ باشد!اينان با چنين سلاحى كه آثار آن بر بسيارى از مردم پنهان و پوشيده است براى اسلام و مسلمين بسى زيانباتر از برخى سياستمداران مزدورى هستند كه براى جنگجويان كافر در كشورهاى ما كار مىكنند و آنها را حاكمان بلاد مسلمين كردهاند؛ زيرا اينان به جنگ فكرى با اصل اسلام برخاستهاند و حقايق اسلام را گاهى به نام «اسلامشناسى» و زمانى به عنوان «اسلام پويا و انعطافپذير و پاسخگوى نياز زمان» تحريف و تبديل مىكنند.از همه آنچه يادآور شديم، آشكارا روشن مىشود كه مسلمانان امروز، پس از آنهمه امواج فكرى گذشته بر اسلام، شديداً نيازمند بحث و بررسى فراگير در اقوال فرق اسلامى و تمحيص و ناب سازى آنها هستند؛ همان چيزى كه برخى از مسلمانان غيرتمند آن را برنمىتابند و سكوت در برابر همه آنها را براى حفظ وحدت همه مسلمين بهتر و برتر مىدانند:و نمىدانم چگونه چنين چيزى ممكن مىشود، حال آنكه ما در ميان خود «خوارج» را هم داريم. كسانى كه اصول عقايد آنها مبتنى بر تكفير همه مسلمانان است. كسانى كه تنها خود را مسلمان مىدانند و جز خود همه را مشرك مىپندارند و از خليفه عثمان و امام على و امّالمؤمنين عايشه و طلحه و زبير و معاويه و عمروعاص و هواداران آنها همگى، تبرّى و بيزارى مىجويند و آنها و جميع مسلمانان را لعنت مىكنند؟!چگونه چنين چيزى ممكن است در حالى كه برخى از مسلمانان جانشان مشتاق و آرزومند زيارت قبر رسول اكرم(ص) و قبور ائمه مسلمين و تبرك واستشفاع و توسّل به آنها به سوى خداوند است، و در همان حال، برخى ديگر از مسلمانان همه اينها را شرك به خدا و خروج بر اسلام و بدعتِ حرام مىدانند، و بدينخاطر چنين پندارند كه مسلمانان پس از قرن سوم هجرى تا امروز همگى مشركند و بر اساس عقيده خود مساجد ساخته شده مسلمانان در مسير «غار حرا» و امثال آن از مشاهد متبركه را ويران كردند؛ همانگونه كه قبور ائمه مسلمانان و امّهات مؤمنان و عموى پيامبر(ص) و فرزند آن حضرت و صحابه و شهداى احد همگى را ويران كردند؟!در حالى كه اين كار را با يهود و تورات و كنيسههاى آنها و نصارى و انجيل و كليساهاى آنان انجام ندادند، با آن كه در آنها صليبها و مجسمههاى عيسى و مريم(ع) موجود است و آنها آشكارا اعلام مىدارند كه عيسى(ع) پروردگارشان است و خداوند ـ نعوذ باللّه ـ يكى از سه نفر است. و در عين حال آنها فقط مُعاهد و اهل كتابند و به آنها گفته نمىشود: شما مشركيد!اضافه بر آنكه مسائل مذكور و امثال آنها مسائل شخصى و جزئى فرد مسلمان نيست ـ يعنى، همانند رهاكردن دست در نماز بنا بر مذهب اهلالبيت و مالكيه، يا بستن و تكتُّف بنا بر مذهب حنفى و حنبلى نيست. و از نوع اختلاف در شستن پاها يا مسح آنها در وضو نيست تا شخص مسلمان از راهى كه برايش ثابت شده با اجتهاد يا تقليد بدان عمل نمايد و شخص مسلمان ديگر با مذهبى مخالف او نيز به موجب آنچه كه برايش ثابت شده بدان عمل كند، و در عين حال، هر دو با وفاق و همبستگى در جامعه اسلامىِ واحد زندگى نمايند ـ بلكه اين از امور اساسى و زير بنائى جامعه اسلامى است. به گونهاى كه يا جامعه بر اساس اين عقيده شكل مىگيرد و ديگرى محو مىگردد و يا بر اساس آن عقيده و اين يكى حذف مىشود.و نيز از قضاياى سياسى غير دينى نيست تا به خاطر حفظ و حدت مسلمانانچشمپوشى از آن ممكن باشد؛ زيرا انتشار مليونها نسخه از امثال كتاب: «و جاء دور المجوس» با نامهاى مستعار و غير مستعار و با پول برخى حكومتها براى آن كه امت بزرگى از مسلمانان را خارج از اسلام معرفى كنند و نيز، خرجهاى مليونى و ملياردى براى تبليغ مرام خويش در هزاران محفل و مسجد و مدرسه، در همه اطراف زمين، براى آن كه بگويند: همه مسلمانها جز آنها مشركند! همچنين فرستادن هزاران نماينده و مبلغ به سراسر كره زمين براى نشر مكتب و مرام يك مركزيت واحد، اينها همه با انگيزههاى صرفا سياسى غير دينى انجام نمىشود.چنانكه اين امور از قضاياى استعمار ساخته براى ايجاد تفرقه در ميان مسلمانان هم نيست تا سكوت بر آن نيكو باشد؛ بلكه اينها قضايائى است كه از زمان امام «احمدبن حنبل» متوفاى سال 240 هجرى و شيخ «ابنتيميه» متوفاى 728 هجرى از پيروان مكتب او، و بلكه پيش و پس از آنهاشكل گرفته و رسوخ كرده و در جامعه اسلامى منتشر گرديده است. كشتن صدها هزار از مسلمانان و به آتش كشيدن كتابخانههاى آنها در دورههاى مختلف و بلاد گوناگون، بهترين دليل گفتار ماست؛ و چون چنين است البته كه ابزار بهره بردارى سياسى اين حكومت و آن حكومت و اين استعمار و آن استكبار قرار مىگيرد و تا چاره انديشى و درمان نگردد، همچنان وسيله خواست اين و آن خواهد بود.اينها ـ چنانكه يادآور شديم ـ عقايدى راسخ و ريشه دار است كه سكوت جانسوز در برابر آنها هرگز باعث وحدت و نزديكى و تفاهم ميان مسلمانان نخواهد شد؛ بلكه زخم را عميق، شكاف و رخنه اختلاف را وسيع و زمان آن را درازتر مىكند. اكنون براى توضيح بيشتر و اقامه دليل بر آنچه بيان داشتم، برخى از مشاهدات شخصى خود را يادآور مىشوم:2 ـ برخى آثار اختلاف كه در بين ابناى امّت مشاهده كردمآنچه كه درباره تكفير برخى از مسلمانان به وسيله برخى ديگر بيان داشتم، و آنچه كه به زودى يادآور مىشوم ـ اضافه بر آنچه كه در كتابها آمده ـ مبتنى بر مشاهداتم در سفر به كشورهاى اسلامى و گردهمآيى با علماى فرق مسلمين و انديشمندان و ابناى امت اسلامى است؛ به ويژه در سفرهاى دهگانهام به حجّ بيت اللّه الحرام.سفر نخستاز جمله امورى كه در نخستين سفر حج در زمان پادشاهى «عبدالعزيز آل سعود» ديدم اين بود كه، كاروان ما ـ كاروان حاجيان عراقى ـ به شهر «رماح» در كشور سعودى رسيد، و بيست و چهار ساعت در آنجا درنگ كرد و ما همگى در نمازهاى جماعت آنها در مسجد شركت نموديم و چون زمان حركت نزديك شد گروهى از مردم شهر پيرامون ما گرد آمدند و كاروان ما را نظاره مىكردند كه يك نفر از كسانى كه نشان مىداد از آگاهان آنهاست در جمعشان حاضر شد و براى آنها سخنرانى كرد و به افراد كاروان ما اشاره نمود و گفت: «اينها مشركند!» و نيز گفت: «اينها بر حسن و حسين گريه مىكنند.» سپس به من اشاره كرد وگفت: اين راهنماى آنهاست كه اگر به دستم افتد ذبحش مىكنم و خونش را مىمكم…» يكى از حاجيان به سويش رفت و گفت: «براى چه ما مشركيم؟ ما حج بيت اللّه مىگزاريم و قبر رسول اللّه را زيارت مىكنيم و…؟!» كه آن شخص ناگهان برافروخت و كف كرد و به او گفت: «مشرك شدى! اگر پدر جدّ سعود هم بيايد نمىتواند از تو حمايت كند. چه مىگويى محمّد! محمّد كيست؟ محمّد هم مردى مثل من بود كه مرد و كارش پايان يافت!»حاجى عراقى بر خود لرزيد و گفت: «چه بگويم؟ چه بگويم؟» و او گفت: «بگو: زيان رسانى جز خدا نيست. سودرسانى جز خدا نيست.» و آن حاجى نيز هر چه را كه او تلقينش كرد تكرار نمود.ناگهان حاجى عراقى ديگرى فرا روى او قرار گرفت و گفت: «محمّد مردى مثل تو بود؟!» او سخنش را دوباره تكرار كرد و گفت: «محمّد مردى مثل من بود و مرد!» و حاجى عراقى به او گفت: «بر محمّد قرآن نازل شد. آيا بر تو هم قرآن نازل مىشود؟» كه او از جواب عاجز ماند و ما سوار شديم و به راه افتاديم.يكى از حاجيان كاروان ما گذرنامه سعودى داشت و در عراق زندگى مىكرد، به مرز كه رسيديم مأمور گذرنامههاى سعودى گذرنامهاش را گرفت و او را براند و با استهزاء و استنكار به وى گفت: «بلاد اسلام را رها كرده و در بلاد شرك ساكن شدهاى؟!» و آن حاجى سعودى شروع به خواهش و خضوع در برابر او كرد تا آن را به او بازگردانيد.سفر دومعلماى عراق در آن دوران بر آن بودند كه احكام اسلامى را به متن جامعه بازگردانند و بدينخاطر ابناى امت اسلامى را در مساجد و محافل و اعياد و جشنها بيدار و هوشيار مىكردند تا اعاده احكام اسلامى را مطالبه نمايند و باهيئت حاكمه عراق به خاطر وضع قوانين مخالف احكام اسلام معارضه مىنمودند. ما همچنين اخبار جنبشهاى مسلمانان در هر مكان را پيگيرى مىكرديم: نهضت الجزاير را بر عليه فرانسه تأييد، انقلاب فلسطين را با همه توان تقويت و اخبار جنبش اريتره بر ضد حبشه را پىجويى مىكرديم و يكى از لوازم پيروزى در معركه اعاده احكام اسلام را درك و بينش مسلمانان و همراهى و هميارى آنها در اين راه و نسيان و فراموشى مسائل مورد اختلاف مىدانستيم. هنگامى كه در 25 شوال 1382 هـ نهضت اسلامى ايران آغاز گرديد و علماى مسلمان از مدرسه فيضيه قم با سلطه طاغوت درگير شدند، آن را به فال نيك گرفتيم و خشنود شديم و همه توانمان را براى يارى آن فراهم آورديم و خود را آماده خدمت به آن نموديم و علماى عراق با هر چه در توان داشتند به تأييد آن پرداختند كه خدا همه را پاداش خير عنايت فرمايد.در چنين شرايطى با شعار و طرحى پيشنهادى عازم حج شدم. شعارم دعوت به توحيد كلمه مسلمانان در راه اعاده حيات اسلامى و پيشنهادم نهضتى اسلامى همانند نهضتى بود كه طلايههاى آن در ايران از سوى علماى مسلمان آغاز گرديده بود. من انگيزهها و اهداف اين نهضت را براى رهبران و انديشمندان مسلمان توضيح مىدادم و آنها را به يارى آن برمىانگيختم و مىگفتم: «كه نهضت مسلمانان در راه اعاده احكام اسلامى، نهضتى واحد است كه اگر در يكى از بلاد اسلامى پيروز گردد، آثار آن در جاهاى ديگر نيز منتشر مىگردد و خير آن همه مسلمانان را فرا مىگيرد.» و همه اميد و آرزويم آن بود كه گوشهاى شنوائى بيابم تا گرفتارى مسلمانان در ايران و وحدت قضيه هدف و مقصد را براى آنها بيان نمايم.در اين سفر با رهبر اخوان المسلمين سوريه و سعيد رمضان در مكه، و محمد آدم رئيس نهضت ارتيره در عرفات، و انديشمندان فلسطين در اردن وبيتالمقدس و نويسندگان روزنامههاى اسلامى و دانشمندان و خطيبان و رهبران جنبشهاى اسلامى همانند ابوالحسن ندوى و ابوالاعلى مودودى رئيس جماعت اسلامى پاكستان در آن روز و ديگران ملاقات و مذاكره كردم.كار خود را در مدينه از همكارى با اعلاميهها و نشرياتى كه براى توزيع در بين حاجيان آماده مىكردند آغاز و سبك نگارش آنها را متوازن و ابعاد نهضت اسلامى ايران را در آنها شرح و بسط داديم و ستمگرى حكومت طاغوت و مزدورى اش براى كفر را بيان داشتيم و مسلمانان را به يارى ابناى امت اسلامى در ايران فراخوانديم و ترجيح داديم كه توزيع آنها در شب عيد و در مشعر الحرام باشد، كه ناگهان در عصر هفتم ذىالحجه در مكه مكرمه متوجه شدم كه مسئول توزيع، برخى از آنها را در حرم شريف پخش كرده و مأموران دستگيرش نموده و به زندانش بردهاند و همه اعلاميهها را مصادره كردهاند. بدين خاطر با علماى عراق و ايران در روز عيد به ديدار فيصل ولى عهد سعودى رفتيم و از او خواستيم تا زندانى را آزاد و نشريات مصادره شده رابه ما بازگردانند. در اين هنگام فرصت را غنيمت شمردم و به او گفتم: «حكومت شما شعار اجراى احكام قرآن را در اين كشور برافراشته است. بنابراين شايسته است مسلمانانى كه براى تطبيق احكام قرآن در كشورشان جهاد مىكنند و با حكومتهاى بلادشان كه مىخواهند احكام كفر را تنفيذ كنند درگير مىشوند، از سوى شما يارى شوند، و بخشى از بلد الحرام (= مكه) را پناهگاه رانده شدگان آنها قرار دهيد و آنان را در شرح و توضيح مظلوميتشان براى برادران حاجى خود مساعدت نمائيد، كه اين مصداق سخن خداى متعال است كه فرموده:«ليشهدوا منافع لهم»«تا گواه منافعى براى خود باشند».سپس موضوع قيام علماى مسلمان در حوزه علميه قم را يادآور شدم و ابعاد نهضت اسلامى آغاز شده در ايران را مشروحا بيان داشتم و وظيفهرهبر مسلمانان به ويژه حكومت سعودى را در برابر آن گوشزد كردم و سخنم را به توزيع كننده اعلاميهها و بازداشت او كشاندم و پيرامون آن مناقشات و گفت و گوهايى كه بين ما گذشت كه در نهايت به آزادى بازداشت شده انجاميد.پس از اداى مناسك حج روزنامهها نوشتند كه استاد «مودودى» جمعه شب در مسجد هندى سخنرانى مىكند. در آن مجلس شركت كرديم و استاد سخنران گفت كه براى اعاده حيات اسلامى به جامعه لازم است كه مسلمانان هشت چيز را رعايت نمايند. [16] پس از سخنرانى او پيش رفتم و پشت ميكروفن قرار گرفتم و گفتم: «مسلمانان در نهضت امروزشان به سه چيز نيازمندند:نخست ـ مسلمانان پس از گذشت چهارده قرن از بعثت رسول اكرم(ص) و آنچه بر آنان گذشته، امروز نيازمند بررسى موضوعىِ فراگير در كيفيت استنباط احكام از مصادر شريعت اسلامى و درايت حديث و فقه و سنت هستند و بقاء بر تقليد از علماى گذشته در همه اين امور را بايد رها سازند.دوم ـ كفار استعمارگرِ مهاجم به كشورهاى اسلامى توانستهاند وحدت مسلمانان را به تفرقه بكشانند و با اين كار قدرت يافتهاند كه هر حركت و جنبش اسلامى را در هر جا كه باشد خاموش سازند. سپس به شرح نهضت الجزاير بر ضد فرانسويان و اريتره بر ضد حبشيان و علماى ايران بر ضد طاغوت پرداختم و مسلمانان را به مساعدت آنها فراخواندم .سوم ـ ما امروز نيازمند ايمانى همچون ايمان «ابوذر و عمّار و سميّه» هستيم. و بعد، داستان شكنجههائى را كه آنها در مكه متحمل شدند بيان داشتم.»* * *در مدينه كه بوديم خبر ملاقاتهاى ما با هيئتهاى اسلامى به گوش«عبدالعزيزبن باز» رسيد. به او گفته بودند كه يكى از علماى بغداد با چنين اوصافى در مدينه منوره است. او مرا از پيروان مكتب خلفا پنداشته و اظهار تمايل كرده بود كه از دانشگاه اسلامى تازه تأسيس مدينه ديدار كنم و اتومبيلهاى دانشگاه را فرستاد تا ما را همراه با علماى بغداد و انديشمندان و معتمدانش بدانجا ببرند. استادان دانشگاه در ساختمانى بزرگ به انتظار ديدار ما گرد آمده و از ما استقبال كردند. گروهى از طلاب نيز براى مشاهده ما در پنجرههاى ساختمان جمع شده بودند. پس از استقرار در جايگاه، حمد و ثناى الهى به جاى آوردم و سلام و تهنيت و تبريك علماى عراق در تأسيس دانشگاه اسلامى مدينه منوره را به آنها تقديم داشتم و گفتم:«رسول خدا(ص) هنگامى كه وارد اين سرزمين شد ميان مسلمانان مهاجر و انصار پيمان برادرى بست و جامعه عظيم اسلامى را بر اساس اين برادرى بنيان نهاد و شما اكنون با وجود دانشجويانى كه از چهل و پنج كشور بدينجا آمدهاند مىتوانيد به آن حضرت اقتدا كنيد و اين خدمت آشكار را به اسلام و مسلمانان تقديم نمائيد، كه مسلمانان امروز شديدا نيازمند آنند، زيرا آنها در جاى جاى زمين مبتلا به دشمن كافر استعمارگرند، برخى مستقيما زير چكمههاى آنها ناله سر مىدهند و برخى تحت نفوذ و سيطره مزدوران آنهايند و شروع به مبارزه با استعمار و جيره خواران آن كردهاند. اين الجزاير است كه مسلمانانش با فرانسه درگيرند و بر آنها آن مىرود كه در وصف نايد. انقلابيون اريتره با هيلاسلاسى امپراتور حبشه مىجنگند و بر آنها آن مىرود كه در سخن نگنجد و علماى مسلمان در ايران با طاغوت و ارباب استعمارگرش جهاد مىكنند و مىكوشند تا بيرحمترين استعمارگر كافر روى زمين را طرد كنند و احكام اسلامى را به كشور اسلامى بازگردانند كه بر سر آنها چنين و چنان آمد و…».اينها را پس از آن كه سخنان مشروحى درباره زيان تفرقه بين مسلمانان گفتم، بيان داشتم و براى آن مثالها آوردم و سخنم را به پايان بردم و نوبت سخن به ميهماندار ما «بن باز» رسيد ـ او كه نابينا بود و اكنون آگاه شده بود كه من از پيروان مكتب اهلالبيت هستم ـ سينهاى صاف كرد و تنها يك جمله گفت:«شما مشركيد. اسلام بياوريد و پس از آن از مسلمانان بخواهيد تا با شما متحد شوند!» كه خون در رگهايم جوشيد و با او به بحث و مناقشهاى دراز دامن پرداختم كه ذكر آن خارج از موضوع مورد نظر است. [17]* * *آرى، در سفرهاى بسيارم به حج، به سخنان خطباى نماز جمعه و جماعت در مكه و مدينه گوش فرا دادم و گاهى در بين نماز مغرب و عشاء در مسجد خيف با آنها به بحث و گقتگو پرداختم و در نشستهاى «رابطة العالم الاسلامى» براى استماع سخنان حاضر شدم. در سفرهاى ديگرى نيز، با علماى مصر به ويژه «الأزهر شريف» ملاقات كردم و در ساير كشورهاى اسلامى مثل لبنان و كشورهاى خليج فارس و هند و پاكستان و كشمير و… با علماى بلاد مذاكره و مباحثه نمودم و احيانا چيزهايى شنيدم كه نقل آن اكنون به صلاح نباشد. و خلاصه آنكه، در خلال مذاكرات و بحث هايى كه با انديشمندان مسلمان و علما و رهبران آنها داشتم ـوَ لا يُنَبِّئك مِثْلُ خَبير [18] ـ دريافتم كه بدون بحث و بررسى مسائل مورد اختلاف و يافتن منشأ و سپس درمان آن، تقارب و تفاهمى بين مسلمانان به وجود نخواهد آمد.و چون چنين است و ما ناچاريم تا منشأ خلاف در مسائل مورد اختلاف را براى درمان آن بشناسيم، در بحث آينده نمونه هايى از آنها را يادآور مىشويم و بعد، بحثها را به گونهاى كه سزاوار اقدام براى درمان مسائل اختلافى است ـ به حول و قوّه الهى ـ به فرجام مىرسانيم.3 ـ برخى از صفات خداوند جليل و منشأ اختلاف در آنهابرخى از مسلمانان مىپندارند كه:«خداوند آدم را به صورت خود آفريد، [19] و خداوند داراى انگشتان [20] و ساق [21] و قدم است. و او در روز قيامت گام خود را بر آتش جهنم يا بر خود جهنم مىنهد و جهنم مىگويد: بس است، بس است، بس است. اينكه خداوند داراى مكان است و از مكانى به مكان ديگر مىرود.» و اين پندار بدان خاطر است كه از رسول خدا(ص) روايت كردهاند كه فرمود:«پروردگار ما پيش از آن كه مخلوقات را بيافريند در خلأ بود ـ يعنى چيزى با او نبود ـ و زير و بالايش خالى بود و موجودى در آنجا يافت نمىشد و عرش اوبر روى آب بود.» [22]و فرمود: «عرش او بر بالاى آسمانهايش بدينگونه بود ـ و با دست شكل گنبد را نشان داد ـ و فرمود: (بر اثر فشار و سنگينى خداوند بر آن) همانند جهاز شتر صدا مىكند.» [23]و فرمود: «خداوند در اواخر شب به آسمان دنيا فرود مىآيد و مىفرمايد: «چه كسى از من درخواست مىكند تا اجابتش نمايم؟ و چه كسى از من خواهشى دارد تا عطايش بخشم…» [24]و فرمود: «در شب نيمه شعبان به آسمان دنيا فرود مىآيد و مىبخشد» [25] و درباره قيامت فرمود: «به جهنم گفته مىشود: آيا سير و پر شدى؟ مىگويد: آيا زيادتى هست؟ كه خداوند گام خود بر آن مىنهد و جهنم مىگويد: بس است! بس است!».و در روايت ديگرى است كه: «امّا جهنم سير و پر نگردد تا آنگاه كه خداوند گام بر آن نهد و جهنم مىگويد: «بس است! بس است!» و در اين هنگام سير و پرو در هم و بر هم مىشود.» [26]درباره ديدار خداروايت كردهاند كه: «رسول خدا(ص) پروردگارش را در روز قيامت مىبيند. و آن حضرت فرموده است: «پس از آن كه پيامبران از شفاعت سر باز مىزنند، مؤمنان به نزد من آيند. من نيز مىروم و از خدا اجازه مىخواهم و اجازهام مىدهد و چون پروردگارم را ببينم به سجده مىافتم ـ تا آنجا كه گويد ـ سپس در محدودهاى كه برايم تعيين فرموده شفاعت مىكنم و آنها را وارد بهشت مىنمايم و بازمى گردم و چون پروردگارم را ببينم به سجده مىافتم…» [27]و فرموده است: «شما به زودى پروردگارتان را آشكارا مشاهده مىكنيد. [28] و مسلمانان در روز قيامت پروردگار خود را مىبينند؛ همان گونه كه ماه را مىبينند و از ديدارش زيان نمىبينند.» [29] و خداوند در آن روز مىفرمايد: «هر كس هر چه را پرستيده به دنبال آن برود.» پس برخى به دنبال خورشيد روند و گروهى در پى ماه و برخى به دنبال طاغوتها، و اين امت با منافقانش بر جاى مىمانند، كه خداوند با چهرهاى ناشناس ـ غير از آنچه مىشناسند ـ نزد آنان مىآيد و مىگويد: «من پروردگار شما هستم» آنها مىگويند: «از تو به خدا پناه مىبريم! ما در اينجا مىمانيم تا پروردگارمان نزد ما بيايد و هرگاه آمد او را مىشناسيم.» و خداوند با همان چهرهاى كه او را مىشناسند نزد آنها مىآيد و مىگويد: «منپروردگار شما هستم» و آنان مىگويند: تو پروردگار مايى و به دنبال او روند…» [30]و در روايت ديگرى گويد: «تا آنگاه كه جز كسانى كه خدا را عبادت مىكنند ـ نيكوكار و بدكار ـ بر جاى نمانند، پروردگار عالميان با صورتى نزديك به آنچه او را در آن ديدهاند، نزد ايشان آيد و به آنان گفته شود: «منتظر چه هستيد؟ هر امتى به دنبال آنچه مىپرستيده روان شود.» مىگويند: «… ما منتظر پروردگار مورد پرستش خود هستيم» و خداوند مىفرمايد: «من پروردگار شمايم» و آنان دو يا سه بار مىگويند: «ما چيزى را شريك خدا قرار نمىدهيم.» مىفرمايد: «آيا ميان او و شما نشانهاى هست كه او را با آن بشناسيد؟» مىگويند: «ساق» و خداوند ساق را نمايان كند (و آنان سجده نمايند). [31] سپس سرهاى خود را برمى دارند و مىبينند خداوند به همان صورتى كه بار اول ديدهاند در آمده و مىگويد: «من پروردگار شما هستم» و آنان مىگويند: «توئى پروردگار ما.» [32]ديدار خدا در بهشتگويند: «رسول خدا(ص) درباره مؤمنان بهشتى فرموده است: «ميان مؤمنان و ديدار پروردگارشان در بهشت برين چيزى جز رداى كبريائى بر چهره خداوندى فاصله نباشد.» [33] و چون بهشتيان وارد آن شوند، خداوند متعال مىفرمايد: «چيزىمىخواهيد تا بر شما بيفزايم؟» مىگويند: «آيا رو سفيدمان نكردى؟ آيا در بهشت جايمان ندادى و از آتش رهايمان نكردى؟» و خداوند حجاب بگشايد و نزد آنان چيزى محبوبتر از ديدار پروردگارشان نباشد.» [34]و گويند: «رسول خدا(ص) فرموده است: «در همان حال كه بهشتيان در نعيم بهشتى غوطه مىخورند ناگهان نورى درخشان بر آنان مىتابد. سرها را كه بر مىدارند مىبينند پروردگار عالميان بر بالاى آنها قرار گرفته و مىفرمايد: «درود بر شما اى بهشتيان!» و فرمود: «اين همان سخن خداوند در قرآن كريم است كه: فرموده:«سلام قول من ربّ رحيم»و فرمود: «پس از آن خداوند ايشان را نظاره مىكند و ايشان خدا را، و تا اين ديدار ادامه دارد آنها متوجه هيچ يك از نعمتهاى بهشتى نمىشوند تا آنگاه كه از ديد آنان مستور گردد و نور و بركتش بر جاى ماند.» [35]و فرموده است: «… گرامىترين آنها نزد خدا كسى است كه صبح و شام چهرهاش رانظاره مىكند. و سپس اين آيه را تلاوت نمود كه:«وجوه يومئذ ناضره. الى ربّها ناظره» [36] «چهره هايى در آن روز بشّاشند. و به سوى پروردگارشان نظاره گر.» [37]و رسول خدا خبر داده و فرموده: «بهشتيان خداى عزّوجلّ را ديدار كنند و خداوند عرش خود را بر آنان آشكار سازد و در باغى از باغهاى بهشتى بر آنان ظاهر شود و هيچكس در آن مجلس نباشد مگر آنكه خداوند با او سخن بگويد، تا جائى كه به برخى از شما بگويد: «فلانى آيا به ياد دارى كه در فلان روز چه و چه كردى؟» و او مىگويد: «پروردگارا مگر مرا نبخشيدى؟» مىفرمايد: «چرابخشيدم…» سپس به سوى منازل خود باز مىگرديم و زنانمان به ديدار ما مىآيند و مىگويند: «خوش آمدى، صفا آوردى. تو در حالتى بازگشتهاى كه زيبائى و نور و بوى خوشت بسيار بيشتر از زمانى است كه رفتى.» و ما مىگوييم: «امروز با پروردگار خويش بودهايم و بايد هم اينچنين بازگرديم كه اين سزاوار ماست». [38]* * *به همين اندازه از روايات كه در وصف اعضا و جوارح خداوند و ديده شدن او در قيامت آورديم، بسنده مىكنيم و اين مقدار را براى نمونه و مثال كافى مىدانيم، چه آن كه ما در صدد احصاء و گردآورى همه نيستيم. اكنون به بحث و بررسى موارد اختلاف در تأويل و معناى اين احاديث پرداخته و مىگوييم:اختلاف در تأويل و معناى اين رواياتبرخى از مسلمانان به ظاهرِ اين روايات ايمان آورده و ايمان به آن را ايمان به خداوند و دليل اعتقاد به توحيد و يگانگى او مىدانند؛ و ديگرانى را كه براى اين احاديث معنايى غير از «جسميّت» قائلند «معطّلة الصفات» يعنى «تعطيل كنندگان و مهمل گذاران صفات خداوندى» نامند!«مسلم» اين احاديث را در «كتاب الايمان» صحيح خود تدوين كرده است و «بخارى» آنها را در «كتاب التوحيد» صحيح خويش آورده است.«ابن خزيمه» [39] در اين باره كتاب ويژهاى به نام «توحيد و اثبات صفات پروردگار» تأليف كرده و همه روايات آن را صحيح دانسته و معتقد است اينهاهمه نقل عادل از عادل است و ايرادى بر نقل كنندگان ثقه و مورد اعتماد آنها وارد نيست. فهرست برخى از ابواب كتاب «ابنخزيمه» چنين است:اثبات نفس براى خداوند.اثبات وجه براى خداوند.باب ذكر «صورتِ» پروردگار جليلباب ذكر «اثبات چشم» براى خداى جليلباب «اثبات شنيدن و ديدن» براى خداى جليلباب «اثبات دست» براى خالق جليلباب «اثبات پا» براى خالق جليلباب «بيان اينكه همه مؤمنان خداى عزّوجلّ را نظاره مىكنند».باب «بيان اينكه همه مؤمنان روز قيامت خدا را در خلوت مىبينند».و نيز، امامِ حافظ «عثمانبن سعيد دارمى» (ت 280 هـ ) برخى از ابواب كتابش در ردّ عقايد گروه «جهميّه» را چنين آورده است:باب نزول و فرود (خداوند) در نيمه شعبانباب نزول (خداوند) در روز عرفهباب نزول پروردگار در قيامت براى حسابباب نزول خداوند براى بهشتيانباب رؤيت خداوند [40]و نيز «ذهبى» در تأليف خود به نام: «العلوّ العال للعلىِّ الغفار» آيات و احاديثى را آورده كه بنا بر درك و دريافت پيروان مكتب خلفا از آنها، علوّ خداوند علوّمكانى است. او سپس به بيان اقوال صحابه و تابعين و علما و محدثين در تأييد اين ديدگاه پرداخته است. [41]منشأ اختلاف پيرامون برخى صفات خداوندديدگاه برخى از مسلمانان درباره صفات خداوند را آورديم. برخى ديگر از مسلمانان در ردّ اين ديدگاه آيت 103 سوره انعام را تلاوت مىكنند كه:«لاتُدْرِكه الأبصار و هو يُدرِك الأبصار»: «ديدگان او را درنيابند و او ديدگان را دريابد» و مىگويند:آيت:«وُجوهٌ يومئذ ناضِرة. إلى رَبّها ناظِرة»: «چهره هايى در آن روز خشنود و بشّاشند و به پروردگارشان نظاره مىكنند» معنايش اين است كه به «امر» پروردگارشان نظاره مىكنند. يعنى منتظر فرمان او هستند. و اين همانند سخن خداوند متعال در حكايت قول فرزندان يعقوب در سوره يوسف آيه 82 است كه به پدرشان گفتند:«وَاسئَل القَريةَ الَّتى كُنّا فيها»: «از قريهاى كه در آن بوديم سؤال كن» يعنى از «اهل» آن قريه سؤال كن. در اين آيه كلمه «اهل» و در آن آيه كلمه «امر» مقدّر و مفروض است، پس، ساير آياتى كه ظاهر آنها دلالت بر جسم بودن خداوند متعال دارد نيز تأويل و معنايى اينگونه دارند.اين گروه صاحبان آن ديدگاه را «مجسّمه و مشبّهه» نامند. يعنى كسانى كه پروردگارشان را جسم مىدانند و او را به مخلوقاتش تشبيه مىكنند.و از امام صادق «جعفربن محمد(ع)» روايت مىكنند كه فرمود: «كسى كه مىپندارد خداوند بالاى عرش است، براستى خداوند را محمول دانسته و لازمه پندارش آن است كه آنچه خدا را حمل مىكند قوىتر از او باشد. و كسى كهمىپندارد خداوند در چيزى يا بر چيزى است يا چيزى خالى از اوست يا چيزى او را به خود مشغول مىدارد، او را به صفات مخلوقين توصيف كرده است؛ در حالى كه خداوند خالق همه اشياء است و در قياس نگنجد و به مردم تشبيه نگردد. هيچ مكانى از او خالى نيست و هيچ مكانى او را در بر نگيرد.» [42] و به سخن امام على(ع) استشهاد مىكنند كه فرمود:«خداوند نه فرود آيد و نه نيازمند فرود است. اين سخن را تنها كسى گويد كه نسبت زيادت و نقصان به خدا مىدهد. چه آنكه هر متحركى نيازمند كسى است كه او را حركت دهد يا به وسيله آن به حركت درآيد. پس، برحذر باشيد كه خدا را محدود به زيادت و نقصان يا تحريك و تحرك يا زوال و فرود يا قيام و قعود ننمائيد.» [43]و نيز، به اين روايت كه راوى به امام علىبن موسى الرضا(ع) مىگويد: «براى ما روايت شده كه خداوند سخن گفتن و ديدار با خود را ميان «موسى» و «محمد» تقسيم كرد» امام رضا(ع) فرمود: «پس اين آيات خداوندى را چه كسى به جن و انس رسانيده كه:«لا تدركه الابصار و هو يدرك الابصار»: «ديدهها او را درنيابند و او ديدهها را دريابد» [44] و:«لا يحيطون به علما»: «علم آنها او را در برنگيرد» [45]و:«ليس كمثله شىء»: «هيچ چيز همانند او نيست» [46] آيا او محمد نبوده است؟ راوى گفت: «چرا» فرمود: «پس چگونه ممكن است مردى در جمع مردم آيد و به آنها خبر دهد كه از سوى خدا آمده و آنان را به فرمان خدا به سوى او دعوت كند و بگويد:«لا تدركه الابصار و…»سپس بگويد: «من او را با چشم خود ديدم، و به او احاطه علمى پيدا كردم، و او به شكل بشر است.» آيا شرم نمىكنيد؟! زنديقان دين ستيز نتوانستند چنين نسبتى را به او بدهند كه چيزى را از سوى خدا بياورد و سپس بر خلاف آن را بگويد!» راوى گفت: «خداوند خود فرموده:«و لقد رآه نزلة اخرى»: «او را ديگر بار هم بديد» [47] امام(ع) فرمود: «آيت ديگر روشن مىكند كه چه ديده است. آنجا كه فرموده:«ما كذب الفئواد ما رأى»: «دل آنچه را كه ديده بود دروغ نشمرد» [48] «لقد رأى من آيات ربّه الكبرى»: «او پارهاى از آيات بزرگ پروردگارش را ديد» [49] و آيات خداى عزّوجلّ غير خداوند است. و خداوند خود فرموده:«و لا يحيطون به علما»: «علم آنها او را در برنگيرد» [50] و اگر ديدهها او را ببينند كه احاطه علمى به او پيدا كردهاند و او را در برگرفته و شناخت و معرفت حاصل شده است.»راوى گفت: «شما اين روايات را تكذيب مىكنيد؟» امام(ع) فرمود: «هرگاه اين روايات مخالف قرآن باشد، آنها را تكذيب مىكنم…» [51]* * *بارى، امامان اهلالبيت(ع) بدينگونه تفسير آيات را بيان داشتند و مقصود از «ساق و يد و عرش» و همانند آنها در قرآن كريم را روشن نمودند و از تحريف در روايت: «انّ اللّه خلق آدم على صورته» [52] پرده برداشتند، و ما چون در صدد بيان و ايراد همه آنها نبوديم. تنها به ذكر نمونه هائى از احاديث متعارض درباره صفات خداوند متعال در دو مكتب بسنده كرديم و نشان داديم كه هر مكتبى آيات قرانى را از ديدگاه خاص خود تأويل و معنى مىكند و اختلاف در صفات خداوندى بدينگونه پديد آمده است.4 ـ اختلاف در صفات انبياء(ع) و منشأ آنبرخى از مسلمانان درباره صفات انبياء(ع) گويند:«تبرك جستن به آثار انبياء و عبادتگاه گرفتن محل قبر ايشان شرك است و بازسازى و بناى بر قبورشان در حدّ شرك. مجلس بزرگداشت ميلاد ايشان و ميلاد اولياى خدا معصيت و بدعتِ حرام است. و در يك كلام، توسل به خدا به وسيله غير خدا در حدّ شرك است و وسيله قرار دادن رسول خدا(ص) پس از وفات آن حضرت مخالف شرع اسلام است.»مخالفان اين گروه در پاسخ چنين استدلال مىكنند كه:الف ـ تبرك به آثار انبياء(ع)«در همه كتب حديثى با نقل متواتر آمده است كه صحابه رسول خدا(ص) در زمان حيات ايشان با مباشرت و خواست خودِ آن حضرت به آثار او تبرك مىجستند و اين روش را پس از وفات ايشان نيز ادامه دادند. برخى از دلايل آنها چنين است: تبرك به آب دهان پيامبر(ص)در صحيح بخارى از «سهل بن سعد» روايت كند كه گفت: «رسول خدا(ص)در غزوه خيبر فرمود: [53] «اين پرچم را فردا به دست كسى خواهم داد كه خداوند خيبر را به دست او مىگشايد. دوستدار خدا و رسول خدا كه خدا و رسول نيز دوستدار اويند.» راوى گويد: مردم آن شب را با نگرانى سپرى كردند تا بدانند پرچم به دست كدامين آنها داده مىشود. بامدادان همگى به نزد رسول خدا(ص) آمدند و هر يك اميد آن داشت كه پرچم به او داده شود كه رسول خدا(ص) فرمود: على كجاست؟ گفته شد: يا رسول اللّه او از درد چشمانش مىنالد. پيامبر به دنبال او فرستاد تا حاضر شد و دو چشم او را با آب دهان شفا بخشيد، بگونهاى كه گويا دردى وجود نداشته است…» [54]اين روايت در صحيح مسلم از قول «سلمهبن اكوع» چنين است كه گويد: «نزد على آمدم و او را كه دچار درد چشم بود با خود مىكشيدم تا نزد رسول خدايش آوردم. آن حضرت با آب دهان چشمانش را شفا بخشيد و پرچم را به دست او داد.». [55] تبرك به وضوى رسول خدا(ص)در صحيح بخارى از «انسبن مالك» روايت كند كه گفت: «هنگام نماز عصر فرا رسيد و مردم براى وضو به جستجوى آب پرداختند و آن را نيافتند. پيامبر(ص) با ظرف وضو سر رسيد و دست خود را در آن نهاد و به مردم فرمود وضو بگيرند. ناگهان ديدم آب از سر انگشتان آن حضرت همچون چشمهمىجوشد و مردم تا آخرين نفر از آن وضو گرفتند.». [56]و در روايتى ديگر از «جابربن عبداللّه» گويد: «همراه پيامبر(ص) بودم كه وقت نماز عصر فرا رسيد و ما جز اندكى آب نداشتيم آن را در ظرفى ريختند و نزد پيامبر(ص) آوردند. آن حضرت دست خود را در آن فرو برد و انگشتانش را باز كرد و فرمود: «وضو گيرندگان بشتابند كه خداوند بركت افزايد.» ناگهان ديدم آب از ميان انگشتان آن حضرت مىجوشد و مردم وضو گرفتند و نوشيدند. اين معجزه چنان در من اثر كرد كه ديگر دچار ترديد نگشتم و دانستم كه اين عين بركت است. به جابر گفتند: «شما در آن روز چند نفر بوديد؟» گفت: يك هزار و چهارصد نفر. و در روايت ديگرى، پانصد نفر.». [57] تبرك به موى پيامبر(ص)مسلم در صحيح خود روايت كند كه: «رسول خدا(ص) به «مِنى» آمد و پس از قربانى كردن ورمى جمرات، سر خود را تراشيد و آن را به مردمان داد.». [58]و در روايتى ديگر گويد: «آن حضرت سر تراش خواست و موها را تراشيد و آنها را به «ابوطلحه» داد و فرمود: «آنها را بين مردم تقسيم كن.» [59]و نيز از «انسبن مالك» روايت كند كه گفت: «رسول خدا(ص) را ديدم كه سر مىتراشيد و صحابه آن حضرت دور او گرد آمده بودند تا هر تار موئى كهفرو افتد در دست يكى از آنان قرار گيرد.». [60]و در «اُسد الغابه» در شرح حال «خالدبن وليد» گويد: «خالد كه در نبرد با ايرانيان و روميان نقش ويژه و برجستهاى داشت به هنگام فتح «دمشق» در «شبكلا هـ »ى كه با آن مىجنگيد، تار موئى از رسول خدا(ص) را قرار داده بود كه به بركت آن فتح و ظفر مىجست و هميشه پيروز بود.»و نيز در شرح حالش در اسد الغابه و اصابه و مستدرك حاكم آمده است كه: «خالدبن وليد در نبرد يرموك شبكلاهش را گم كرد و دستور داد آن را بجويند. ابتدا آن را نيافتند. ولى دوباره كاوش كردند و آن را يافتند و ديدند شبكلاهى كهنه و مندرس است. خالد گفت: «رسول خدا(ص) در سالى عمره به جاى آورد و سر تراشيد و مردم به جمعآورى موهاى آن حضرت پرداختند و من در گرفتن موى پيشانى بر آنان سبقت گرفتم و آن را در اين شبكلاه نهادم و اكنون در هيچ نبردى حاضر نمىشوم كهاين شبكلاه با من باشد مگر آن كه پيروزى نصيبم مىگردد.». [61]و بخارى روايت كند كه: «تارهائى از موى پيامبر(ص) نزد «امّ سلمه» زوجه رسول خدا(ص) بود كه هرگاه كسى را چشم زخمى مىرسيد، ظرف آبى نزد او مىفرستاد تا آن موها را در آن فرو كند و آسيب ديده را شفا بخشد.». [62]و عبيده گويد: «اگر يك تار موى پيامبر(ص) نزد من باشد از همه دنيا و هر چه در آن است برايم محبوبتر است.». [63] تبرك به تير پيامبر(ص):بخارى درباره«صلح حديبيه» روايت كرده و گويد: «رسول خدا(ص) با سپاهيانش در انتهاى حديبيه بر سر چاهى كم آب فرود آمدند و مردم به سوى آن شتافتند و با سرعت آب آن را كشيدند و اندكى بعد از تشنگى به رسول خدا شكوه كردند. پيامبر(ص) تيرى از تيردان خود بيرون كشيد و فرمود تا آن را درون چاه قرار دهند كه به خدا سوگند پيوسته جوشيد و آنان را سيراب كرد تا از آنجا كوچ كردند.». [64] تبرك به جاى دست پيامبر(ص):در كتاب «اصابه» و مسند احمد در شرح حال «حنظله» روايتى است كه فشرده آن چنين است: «حنظله گويد: جدم مرا نزديك پيامبر(ص) برد و گفت: مرا پسرانى بزرگ و كوچك است كه اين كوچكترين آنهاست، براى او دعا نماييد. پيامبر(ص) سرش را دست كشيد و فرمود: «خداوند بركتت دهد» يا «او با بركت است» راوى گويد: «با چشم خود ديدم كه بيمارِ صورت باد كرده يا حيوان پستان ورم نموده را نزد حنظله مىآوردند و او بر دست خود آب دهان مىماليد و «بسم اللّه» مىگفت و آن را بر سر خويش مىنهاد و مىگفت: «اين جاى دست رسول خدا(ص) است. سپس محل ورم كرده را مسح مىكرد و ورم برطرف مىشد.» [65] و در عبارت «اصابه» آمده است كه: «بسم اللّه مىگفت و دست خود را بر جاى دست رسول خدا(ص) مىنهاد و آن را مسح مىكرد و سپس بر محل ورم كرده مىكشيد و آماس آن برطرف مىشد.».آرى، بركت و فرخندگى همانند نور خورشيد و عطر شكوفه از رسول خدا(ص) به اطراف او پراكنده مىشد و در كودكى و بزرگسالى، در سفر و حضر و در شب و روز هيچگاه از آن حضرت جدا نگرديد. چه آنگاه كه در خيمه «حليمه سعديه» مادر رضاعى خود بود و چه آنگاه كه در سفر شام براى تجارت مىرفت و يا در خيمه «امّ معبد» در حال هجرت بود و يا در مدينه در كسوت قيادت و رهبرى و حكومت. و بديهى است كه آنچه را ما در اينجا آورديم نمونهاى از انواع است و ما هرگز در صدد احصاء نبودهايم. زيرا، احصاى همه در توان هيچ پژوهشگرى نگنجد. و آنچه بيان شد براى دارندگان قلب سليم و گوش شنوا و دل آگاه بسنده است.در بحث بعد موضوع شفاعت خواهى و وسيله قرار دادن رسول خدا(ص) به درگاه خداوند متعال را بررسى كرده و سپس ـ به يارى خدا ـ به منشأ اختلاف درباره برخى ويژگيها و امتيازات پيامبر بر ساير مردمان خواهيم پرداخت.ب ـ شفيع قرار دادن پيامبر(ص) نزد خداوندقائلان به جواز و مشروعيت توسل به رسول خدا(ص) و وسيله قرار دادن آن حضرت به درگاه خداوند متعال در همه دورانها مىگويند: «اينگونه توسل پيش از خلقت رسول خدا و در زمان حيات و بعد از وفات آن حضرت با رضاى الهى انجام گرفته است و همچنان تا روز قيامت نيز، به دلايل زير ادامه مىيابد». توسل به رسول خدا(ص) پيش از خلقت او:گروهى از راويان حديث از جمله «حاكم» در مستدرك از عمربن خطاب روايت كنند كه: «آدم(ع) هنگامى كه دچار آن لغزش گرديد، عرض كرد: «پروردگارا! از تو مىخواهم كه به حقّ محمد و آل محمد مرا ببخشى. خداوند سبحان فرمود: «آدم! تو محمد را چگونه شناختى در حالى كه من هنوز او را نيافريدهام؟» عرض كرد: «پروردگارا! هنگامى كه مرا آفريدى و از روح خود درمن دميدى، سر برداشتم و ديدم بر ستونهاى عرش نوشته شده: «لا اله الّا اللّه، محمّد رسول اللّه» و دانستم كه تو نام كسى جز محبوبترين آفريدهات را كنار نام خود قرار نمىدهى. خداوند فرمود: «راست گفتى آدم! او محبوبترين آفريدههاى من است، مرا به حق او بخوان كه تو را بخشيدم. و اگر محمد نبود تو را نمىآفريدم.» اين حديث را «طبرانى» نيز در كتاب خود آورده و بر آن افزوده: «و او آخرين پيامبر نسل توست». [66]و در تفسير آيه شريفه:«و لمّا جاءهم كتاب من عند اللّه مصدق لما معهم و كانوا من قبل يستفتحون على الذين كفروا فلما جاءهم ما عرفوا كفروا به فلعنة اللّه على الكافرين» [67] محدثان و مفسران در تفسير اين آيه روايت كردهاند كه: «يهود مدينه و خيبر پيش از بعثت هرگاه با همسايگان عرب و مشرك خود از قبيله اوس و خزرج و غير ايشان مىجنگيدند، به نام رسول خدا(ص) كه در تورات يافته بودند بر آنان پيروزى مىجستند و پيروز مىشدند و عليه كفار دعا مىكردند و مىگفتند: «پروردگارا! به حق نبى امّى از تو مىخواهيم كه ما را بر آنها پيروز گردانى.» يا مىگفتند: «پروردگارا! به اسم نبيّت ما را بر آنهاپيروز بگردان…». [68]ولى هنگامى كه كتاب خداوندى، قرآن كريم و تصديق كننده تورات و انجيل، به وسيله همان كسى كه به خوبى و بىترديد او را مىشناختند، يعنىمحمد(ص) به سويشان آمد، بدان كافر شدند؛ زيرا او از بنىاسرائيل نبود. [69] توسل به پيامبر(ص) در حال حيات:احمدبن حنبل، ترمذى، ابنماجه و بيهقى از «عثمانبن حنيف» روايت كنند كه: «مردى نابينا نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: «از خدا بخواه مرا بهبود بخشد.» پيامبر فرمود: «اگر بخواهى دعا مىكنم و اگر خواستى صبر مىكنى كه براى تو بهتر است.» گفت: «دعا كنيد.» پيامبر فرمود: «وضو بگير؛ وضويى نيكو و اين دعا را بخوان:«اللّهم انّى اسئلك و اتوجّه اليك بنبيّك محمّد نبىّ الرحمه. يا محمّد انّى توجّهت بك الى ربّى فى حاجتى لتقضى لى. اللّهم شفعه فى.» [70] اين روايت را بيهقى و ترمذى صحيح السند دانستهاند! توسل به پيامبر(ص) بعد از وفات:طبرانى در معجم الكبير از عثمانبن حنيف روايت كند كه: «مردى براى نياز خويش نزد «عثمانبن عفان» آمد و شد مىكرد و عثمان به خواسته او بىاعتنائى مىنمود. آن مرد ابنحنيف را ديد و از وضع موجود شكوه كرد. عثمانبن حنيف به او گفت: «به وضو خانه برو و وضو بگير و به مسجد درآى و دو ركعت نماز بگزار و بگو:«اللّهم انّى اسئلك و اتوجّه اليك بنبيّنا محمّد نبى الرحمه. يا محمّد انّى اتوجّه بك الى ربّى لتُقضى حاجتى»و حاجتت را بيان كن.» آن مرد رفت و آنچه به او گفته بود انجام داد و بعد به در خانه عثمان آمد كه ناگهان دربان خانهآمد و دستش را گرفت و وارد مجلس عثمان كرد. او نيز وى را روى زيرانداز خود نشانيد و گفت: «خواسته ات چيست؟» او خواستهاش را بيان كرد و وى آن را برآورد و به او گفت: «هر نياز ديگرى كه دارى بيان كن.». [71] توسل به عبّاس عموى پيامبر(ص):در صحيح بخارى روايت كند كه: «عمربن خطاب هرگاه دچار قحطى مىشدند عباسبن عبدالمطلب را شفيع قرار مىداد و مىگفت: «پروردگارا ما در گذشته با توسل به پيامبرمان به سوى تو مىآمديم و تو بارانمان مىدادى و سيرابمان مىكردى. اكنون با توسل به عموى پيامبرمان به سوى تو مىآئيم. پس، بارانمان ده و سيرابمان كن.». راوى گويد: «پس از آن باران مىباريد.» [72]بديهى است كه شفيع قرار دادن عباس بدانخاطر بود كه عموى رسول خدا (ص) است و نه چيز ديگر.* * *با وجود چنين احاديثى كه در سنت رسول خدا(ص) وجود دارد، اختلاف درباره صفات خاص پيامبران به ويژه خاتم انبياء(ص) و اختلاف درباره امتياز و برترى آنها بر ساير مردم، شايسته و سزاوار نباشد. (اما چرا چنين شد موضوعى است كه) در بحث آينده علت و انگيزه آن را يادآور مىشويم.منشأ اختلاف پيرامون صفات رسول خدا(ص)با صراحتى كه نصوص متواتر گذشته پيرامون صفات انبياء داشت، اين سؤال به ذهن مىآيد كه اختلاف درباره آنها چگونه پديد آمد؟پاسخ اين است كه، ما اگر اخبار فراوان ديگرى را كه در پائين آوردن شأن و مقام انبياء روايت شده و در كتب حديث منتشر گرديده مورد توجه و دقت نظر قرار دهيم ـ رواياتى كه جايگاه و ارزش انبياء را از ساير مردم نيز پائينتر مىآورد ـ در مىيابيم كه اينگونه روايات در جان معتقدان به صحت آنها ديد و بينش ويژهاى ايجاد مىكند كه با محتواى روايات گذشته تناقض دارد. و ما براى پرهيز از طول سخن، تنها به ذكر پارهاى از آنچه در شأن خاتم انبياء و افضل رسولان(ص) روايت شده بسنده مىكنيم، كه همين مقدار براى آنكه تدبّر كند و بصيرت جويد كافى است. روايت بخارى و احمد:گويد: «رسول خدا(ص) پيش از آنكه به او وحى شود، فراروى «زيدبن عمروبن نفيل» [73] سفرهاى بگسترد كه در آن گوشت بود و زيد از خوردن آن امتناع كرد و گفت: «من جز از آنچه نام خدا بر آن برده شده نمىخورم».بنابراين، زيد در زمان جاهليت از رسول خدا(ص) برتر بوده و از امور جاهلى پرهيز مىنموده، چيزى كه رسول خدا(ص) از آن پرهيز نمىكرده است! روايت بخارى و مسلمگويد: «هنگامى كه جبرئيل اين آيات را براى رسول خدا(ص) آورد:«اقرأ باسم ربّك الّذى خلق ـ الى ـ علّم بالقلم»پيامبر(ص) در حالى كه شانه هايش مىلرزيد به خانه بازگشت و به خديجه گفت: «من بر جان خود مىترسم» و خديجه به او گفت: «نه چنانست! بلكه بشارتت باد كه به خدا سوگند خداوند هرگز تو را خوار نگرداند» و او را نزد «ورقهبن نوفل» برد ـ مردى كه در جاهليت نصرانى شده بود ـ و رسول خدا(ص) آنچه را ديده بود برايش بازگو كرد و ورقهگفت: «اين همان «ناموس»ى است كه بر موسى نازل گرديد…» [74]پس، ورقه نصرانى نسبت به «وحى و جبرائيل» از رسول اللّه(ص) كه مخاطب وحى است، آگاهتر بوده است! و پيامبر(ص) از سخن ورقه به سرانجام خويش اطمينان پيدا كرد، و گرنه ـ بنابر روايت ابنسعد در طبقات ـ مىخواست خود را از بالاى كوهى پرتاب كند ـ و بنابر روايت طبرى ـ رسول خدا(ص) فرمود: «اين نابود شده ـ يعنى خودش ـ يا شاعر است يا مجنون و اين حالت من هيچگاه نبايد زبانزد قريش گردد!» [75] و نيز روايت بخارى و مسلم:گويد: «رسول خدا(ص) خشمگين مىشد و لعنت مىكرد و دشنام مىداد و كسى را كه سزاوار نبود اذيت مىنمود، و از خدا خواسته بود تا آن را براى كسانى كه هدف آن قرار گرفتهاند، زكاة و پاكيزگى قرار دهد.». [76] و نيز روايت كردهاند كه:«برخى از يهوديان رسول خدا(ص) را بگونهاى «سحر» كردند كه مىپنداشت كارى انجام مىدهد، در حالى كه انجام نمىداد!» [77] روايت مسلم:گويد: «رسول خدا(ص) از كنار قومى كه در حال تلقيح نخل خرما بودند عبور كرد و گفت: «اگر آنها را تلقيح نكنيد نيكو مىشوند.» آنها دست از تلقيح كشيدند و خرماها آفت زده و ناقص شدند و پيامبر گفت: «شما به امور دنياى خود داناتريد.» [78] و نيز روايت كردهاند كه:«رسول خدا(ص) به آواز دختركانى از انصار گوش فرا داد و ابوبكر آنها را براند.». [79] و مسلم روايت كند كه:«رسول خدا(ص) عايشه را بر دوش خود سوار كرد تا حبشيانى را كه در مسجد نمايش مىدادند تماشا كند و عمر آنها را براند.». [80]و در روايت ترمذى گويد: «ناگهان عمر ظاهر شد و مردم پراكنده شدند و رسول خدا(ص) گفت: «مىبينم كه شياطين جن و انس از عمر فرار مىكنند!» [81]و در روايت ديگرى گويد: «هنگام بازگشت رسول خدا از يكى از غزوات، كنيزكى سياه پوست دف مىزد و آواز مىخواند كه عمر وارد شد و او دف را بر زير…خود نهاد و روى آن نشست و رسول خدا(ص) گفت: «عمر! همانا شيطان از تو مىترسد.». [82] و بخارى و مسلم از عايشه روايت كنند كه گفت:«رسول خدا(ص) قرائت مردى را در مسجد شنيد و گفت: «خداى رحمتش كند كه آيه فلان و فلان از سوره فلان را كه جا انداخته بودم به يادم آورد!» [83]* * *در آنچه گذشت، ديديم كه «زيدبن عمروبن نفيل» پسر عموى خليفه عمر خداترستر از رسول خدا(ص) بود و از خوردن گوشتى كه براى مجسّمهها و بتها قربانى شده بود امتناع مىكرد، در حالى كه رسول خدا(ص) آن را مىخورد.و «ورقهبن نوفل» نصرانى درمى يافت كه آنكه نزد رسول خدا(ص) آمده جبرئيل است، ولى رسول خدا(ص) او را نشناخت و ترسيد كه جن زده شده و آيات سوره «اقرأ» از قافيه پردازيهاى اجنه باشد.و «سحر» يهود در رسول خدا(ص) چنان اثر كرد كه مىپنداشت كارى انجام مىدهد و انجام نمىداد.و رسول خدا(ص) آياتى از قرآن را جا انداخته و آن را فراموش كرده بود تا آن صحابى آنهارا تلاوت كرد.و دستور داد نخلها را تلقيح نكنند تا اصلاح گردند و چون آفت زده شدند به آنها گفت: «شما به امور دنياى خود از من داناتريد.»و به آواز دختركان انصارى گوش فرا داد و ابوبكر آن را ناخوش داشت. و به عمر گفت: «شيطان از تو فرار مىكند.»* * *اينگونه احاديث و امثال آنها اثبات مىكنند كه رسول خدا(ص) در عصرجاهلى فروتر از زيد بود. و بعد از اسلام نيز، ورقه نصرانى نسبت به وحى و جبرئيل از رسول خدا(ص) آگاهتر بود. و ابوبكر و عمر بيش از رسول خدا(ص) از بازى و بيهودگى پرهيز مىكردند. و آن صحابى كه آيات جا افتاده را تلاوت كرد، حافظهاش از رسول خدا(ص) قوىتر بود. و رسول خدا(ص) همانند ساير مردمان است و خداوند او را از بازيگرى و سحر يهود مصون نداشته است. و او خشمگين مىشود و كسانى را كه سزاوار نيستند لعنت مىكند و دشنام مىدهد!! [84]وبديهى است كه هر كس به صحت اين احاديث ايمان آورد، در جان او بينشى پديد آيد كه با محتواى روايات پيشين درباره صفات ويژه خاتم انبياء(ص) كه او را با فضائلى انبوه از ساير مردم جدا مىسازد، تناقض دارد. و آن مرد سعودى (ظاهراً آگاه) حق داشت كه بگويد: «محمد مردى مثل من بود كه مرد!»اضافه بر اينگونه احاديث كه ديد و بينشى متناقض با آن فضائل را ايجاد مىكند، كارى است كه خليفه صحابى عمربن خطاب انجام داد و با رأى و اجتهاد شخصى خويش آن «شجره» و درختى را كه در زير آن با رسول خدا(ص) در حديبيه بيعت شده بود، قطع كرد. [85]ولى از سوى ديگر، همه اين احاديثِ پائين آورنده مقام و منزلت رسول خدا(ص) را خطبه «قاصعه» امام على(ع) نقض و نابود مىكند. آنجا كه فرموده:«و لقد قرن اللّه به ـ صلى اللّه عليه و آله ـ من لدن ان كان فطيما اعظم ملك من ملائكته، يسلك به طريق المكارم و محاسن اخلاق العالم ليله و نهاره. و لقد كنت اتبعه اتباع الفصيل اثر امّه، يرفع لى فى كل يوم من اخلاقه علما و يأمرنى بالاقتداء به. و لقد كان يجاور فى كل سنة بحراء، فاراه و لا يراه غيرى، و لم يجمع بيت واحد يومئذ فى الاسلام غير رسول اللّه ـ صلى اللّه عليه و آله ـ و خديجة، و انا ثالثهما؛ ارى نور الوحى و الرساله، و اشمّ ريح النبوة. و لقد سمعت رنّة الشيطان حين نزل الوحى عليه ـ صلى اللّه عليه و آله ـ فقلت: يا رسول اللّه! ما هذه الرنّة؟ قال: هدا الشيطان أيس من عبادته.»خداوند پس از دوران شيرخوارگى آن حضرت برترين فرشته از فرشتگانش را قرين و همراهش نمود تا در طول شبانهروز او را در مسير مكارم و محاسن اخلاق عالم رهنمون گردد و من نيز، همچون كودكِ دنبال مادر، پيروىاش مىكردم و او هر روز از خوى خود براى من نشانهاى برمىافراشت و فرمانم مىداد كه از آن پيروى نمايم. او در هر سال مدتى را در غار «حراء» پناه مىگرفت و جز من كسى او را نمىديد، و در آن دوران هيچ خانوادهاى در اسلام جز رسول خدا(ص) و خديجه، و من كه سومينشان بودم تشكيل نشده بود، نور وحى را مىديدم، و بوى نبوت را استشمام مىكردم، و ناله شيطان را به هنگام نزول وحى بر او(ص) شنيدم و گفتم: يا رسول اللّه! اين چه نالهاى است؟ فرمود: اين شيطان است كه از پيروى شدن خود نااميد شده است».نمىتوانم فهميد چگونه پيامبر نمىتوانست خود را بشناسد ـ چنانكه در داستان ورقه گذشت [86] ـ حال آنكه بر كتف او مهر نبوتى بود كه هر يك از اهلكتاب مىديدش او را مىشناخت؟!همچنين اينگونه روايات را روايات دلائل نبوت و خوارق عاداتى كه پيش از بعثت از آن حضرت صادر گرديد، نقض و نابود مىكند. مانند آنچه كه در سفر اولش به شام با ابوطالب، و در سفر دومش به تجارت براى خديجه از آن حضرت مشاهده شد. و آنچه كه احبار و رهبان از موضوع بعثت او خبر دادند، و سايه بانى ابر، و همه امورى كه هر كه در آن دو سفر با آن حضرت بود از آن آگاه شد و اخبار آن در كتب سيره و حديث آمده است. [87]و نيز، اخبارى كه اهل كتاب پيش از بعثت درباره آن حضرت دادند و در تورات آمده است. [88] و سلام كردن درخت و سنگ بر آن حضرت. [89]چگونه خود را نمىشناخت، در حالى كه عيسى بن مريم(ع) آمدنش را بشارت داده بود. چنانكه خداوند متعال در سوره صف آيه 6 مىفرمايد:«و مبشرا برسول يأتى من بعدى اسمه احمد»: «و بشارت دهندهام به رسولى كه بعد از من مىآيد و نامش احمد است.»چگونه خود را نمىشناخت، حال آنكه اهل كتاب:«يعرفونه كما يعرفونابناءهم»: «او را به گونهاى مىشناختند كه فرزندانشان را.» [90]آرى، آنان اين پيامبر و نبىّ امّى:«…الذى يجدونه مكتوبا عندهم فى التوراة و الانجيل»يعنى: «همان كه نامش را در تورات و انجيل نزد خود نوشته مىيافتند.» [91] را به خوبى مىشناختند.* * *به زودى در بحثهاى مصادر شريعت اسلامى در همين كتاب خواهيم ديد كه چگونه سلطه هاى حاكم در اسلام مىكوشيدند تا مقام خلافت را در نظر مسلمانان از مقام نبوت برتر و بالاتر نشان دهند. براى نمونه، «حجاج بن يوسف ثقفى» والى عراق از سوى «عبدالملك مروان» در كوفه خطابه خواند و از كسانى كه در مدينه به زيارت قبر رسول خدا(ص) مىرفتند ياد كرد و گفت:«مرگ بر آنان باد كه پيرامون چوبها و استخوانهاى پوسيده طواف مىكنند! چرا پيرامون قصر اميرالمؤمنين عبدالملك طواف نمىكنند؟! آيا نمىدانند كه جانشين شخص از رسولِ او بهتر است؟!» [92]آرى، آنچه از رويكرد پارهاى از مسلمانان در سدههاى اخير مىيابيم، كه مقام پيامبر(ص) را سبك مى شمارند، چيزى جز نتيجه آن تلاشها در طول قرون نباشد. چه از راه رواياتى كه ارزش و مقام رسول خدا(ص) را مى كاهد، و چه از راه تأويل آيات قرآن و غير آن كه مسلمانان را به گونهاى كه خواستند توجيه كرده و بار آوردند.يكى از نمونه هاى ديگر، ديدگاه آنان درباره بزرگداشت ياد ميلاد رسول اكرم(ص) است كه در بحث بعد به آن مىپردازيم.[1] ـ خداوند سبحان در سوره آل عمران آيه 19 مىفرمايد«انّ الدّين عنداللّه الاسلام»«دين در نزد خدا تنها اسلام است» و در آيه 85 مىفرمايد:«و من يبتغ غير الاسلام دينا فلن يقبل منه»«و هر كس جز اسلام دينى را برگزيند هرگز از او پذيرفته نشود.»[2] ـ خداوند سبحان مىفرمايد:«سبِّح اسمَ رَبِّك الأعلى. اَلَّذى خَلَق فَسوّى. و الَّذى قَدَّر فَهدى. و الَّذى اخرج المَرعى. فجعله غُثاءً احوى»«اسم پروردگار بزرگت را تسبيح گوى. آن كه آفريد و به نظم آورد. و آن كه اندازه نمود و هدايت كرد. و آن كه چراگاه را رويانيد. سپس خشك و سياهش گردانيد.» سوره اعلى / 1 ـ 5 .و فرموده:«ربَّنا الَّذى أعطى كلَّ شىءٍ خَلْقه ثُمَّ هدى»«پروردگار ما آن كسى است كه نياز خلقت هر موجودى را به او بخشيده، سپس هدايتش كرده است.» طه / 50 .و فرموده:«و اوحى ربك الى النحل أن اتخذى من الجبال بيوتا و…»«و پروردگار تو به زنبور عسل وحى كرد كه از كوهها و درختان و داربستهائى كه بالا مىبرند خانه هائى برگزين و…» نحل / 68 .و فرموده:«و الشمس و القمر و النجوم مسخرات بامره»«و خورشيد و ماه و ستارگان تسخير شدگان به فرمان او هستند.» اعراف / 54 .[3] ـ خداوند سبحان مىفرمايد:«و انّ منهم لفريقا يلوون السنتهم بالكتاب لتحسبوه من الكتاب و ما هو من الكتاب و يقولون هو من عند اللّه و ما هو من عنداللّه و يقولون على اللّه الكذب و هم يعلمون»«و گروهى از ايشان زبانهايشان را به شيوه كتاب خدا مىچرخانند تا آن را از كتاب خدا پنداريد، در حالى كه از كتاب خدا نيست و مىگويند از جانب خداست، حال آن كه از جانب خدا نيست و دانسته بر خدا دروغ مىبندند.» آل عمران / 78 .و فرموده:«افتطمعون ان يؤمنوا لكم و قد كان فريق منهم يسمعون كلام اللّه ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه و هم يعلمون»«آيا طمع مىداريد كه به شما ايمان بياورند، در حالى كه گروهى از ايشان كلام خدا را مىشنوند و پس از درك و فهم آن، دانسته تحريفش مىكنند؟» بقره / 75 .و نيز مراجعه كنيد: سوره بقره آيات 42 ، 146 ، 159 ، 174 ، و آل عمران 187 ، و نساء 46 و مائده 13 ـ 15 ، 41 ، 59 ، 61 .[4] ـ خداوند سبحان مىفرمايد:«و انزلنا اليك الذكر لتبيّن للنّاس ما نزّل اليهم و لعلّهم يتفكرون»«و اين ذكر = قرآن را بر تو نازل كرديم تا آنچه را براى مردم نازل شده است براى آنها بيان كنى و باشد كه بينديشند.» نحل / 44 .[5] ـ احزاب / 21 .[6] ـ خداوند در آيه:«لقد كان لكم فى رسول اللّه اسوة حسنة»ما را فرمان مىدهد تا از سيره پيامبرص پيروى كنيم و در آيه:«و ما آتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عند فانتهوا»حشر / 7 . فرمانمان مىدهد تا به حديث پيامبر(ص) عمل نمائيم و سنت، مجموعه اين دو مىباشد.[7] ـ تفصيل احاديث وارد در اين باره را در بحث پنجم از بحثهاى آمادگى مىيابيد. و نيز در جلد دوم «يكصد و پنجاه صحابى ساختگى». همچنين نص احاديث را در كتابهاى زير بجوئيد:الف ـ اكمال الدين صدوق ص 576 . بحار ج 8 ص 3 و مجمع البيان و تفسير گازر در تفسير آيه:«لتركبن طبقا عن طبق»ب ـ صحيح بخارى كتاب الانبياء ج2 ص 171 حديث 3 و كتاب الاعتصام بالكتاب و السنة ج 4 ص 176 حديث 1 و 2 و فتح البارى شرح صحيح بخارى ج 17 ص 63 و 64 .ج ـ شرح صحيح مسلم نووى ج 16 ص 219 كتاب العلم.د ـ صحيح ترمذى ج 9 ص 27 و 28 و ج 1 ص 109 .هـ ـ سنن ابنماجه حديث 3994 .و ـ مسند طيالسى حديث 1346 و 2178 .ز ـ مسند احمد ج 2 ص 327 و 367 و 450 و 511 و 527 و ج 3 ص 84 و 94 و ج 4 ص 125 و ج 5 ص 218 و 340 .ح ـ مجمع الزوائد ج 7 ص 261 به نقل از طبرانى.ط ـ كنز العمال ج 11 ص 123 به نقل از طبرانى در اوسط و حاكم در مستدرك .ى ـ تفسير سيوطى به نقل از مستدرك حاكم در تفسير آيه:«و لا تكونوا كالذين تفرقوا»از سوره آلعمران.[8] ـ حجر / 9 .[9] ـ فصّلت / 42 .[10] ـ تأليف ابنقتيبه عبداللّهبن مسلم متوفاى 280 يا 276 هجرى.[11] ـ تأليف ابنفورك محمدبن الحسن متوفاى 406 هجرى.[12] ـ تأليف ابوجعفر احمدبن محمد ازدى معروف به طحاوى متوفاى 331 يا 332 هجرى.[13] ـ چگونگى انتشار اخبار اهل كتاب در مدارك و مصادر تحقيقى اسلامى را در جزء ششم «نقش ائمه در احياى دين» بحث و بررسى كرديم. و نيز تخريب زنديقان را. و تخريب مستشرقين را در جزء سوم و چهارم آن آورديم. همچنين در بحثهاى مقدماتى جزء اول «يكصد و پنجاه صحابى ساختگى» و «عبداللّهبن سبا» چگونگى تحريف «سيفبن عمر» را به نحو خاص بيان داشتيم.[14] ـ اندكى از مستشرقان نيز در هر عصرى به ندرت تسليم حق شدهاند.[15] ـ اينها و همتايانشان مبلغان فرهنگ غربى و نابود كنندگان آداب و رسوم اسلامى و مخالفان احكام آن در كشورهاى اسلامى هستند. ما پيشتر برخى از نشريات آنها را كه حاوى افكار وارداتى غربى بود مورد مناقشه قرار داديم و جزء اول آن را در عراق چاپ كرديم ولى شبكههاى نشر و توزيع از انتشار آن خوددارى كردند. چنانكه حكومت مارونى لبنان نيز در آن زمان از ورود كتاب به كشور لبنان جلوگيرى كرد، و ما نتوانستيم بقيه اجزاء را چاپ و نشر نمائيم. و اكنون بهترين كتاب منتشر شده در اين موضوع را كتاب «اجحنة المكر الثلاثه» از سلسله «اعداءالاسلام» تأليف عبدالرحمان حسن حبنكه ميدانى يافتيم كه البته اشكالاتى نيز بر آن داريم.[16] ـ اين سخنرانى را براى ايراد در نشستهاى «رابطة العالم الاسلامى» آماده كرده بود كه چون به او اجازه ندادند، آن را در اين مسجد بيان كرد.[17] ـ اشاره به اين سخنان در آن سفر براى آن است كه دانسته شود شعار و طرح ما براى وحدت چقدر مخلصانه بود. گاهى اوقات كه آن صحنه را يادآور مىشوم و مىخواهم پاسخ جبههگيرى خشن و نارواى آن شيخ را بدهم، درد و اندوه قلبم را مىفشارد و سرشكم را جارى مىكند.[18] ـ «و هيچكس همانند خبير آگاهت نسازد.» اقتباس از قرآن كريم. فاطر / 14 .[19] ـ صحيح بخارى كتاب الاستئذان باب بدءالاسلام. صحيح مسلم كتاب الجنة حديث 28 و كتاب البرّ حديث 115 . مسند احمد ج 2 ص 244 و 251 و 323 و 365 و 426 و 569 .[20] ـ صحيح بخارى تفسير سوره زمر ج 2 ص 122 و ج 4 ص 186 و 192 . صحيح مسلم كتاب صفة القيامة حديث 19 و 21 و 22 .[21] ـ صحيح بخارى تفسير آيه يوم يكشف عن ساق از سوره قلم و تفسير آيه (وجوه يومئذ ناضره) ج 4 ص 189 .[22] ـ سننابنماجه، مقدمه، حديث 182 . سننترمذى تفسير سورههود. مسنداحمد ج 4 ص 11 و 12 .[23] ـ سنن ابوداود حديث 4726 . سنن ابنماجه، مقدمه، باب ما انكرت الجهمية. سنن دارمى كتاب الرقائق، باب فى شأن الساعة و نزول الرّب تعالى. و نيز مراجعه كنيد: كتاب التوحيد محمدبن عبدالوهاب ت 1206 هـ و منهاج السنة ابنتيميه.[24] ـ صحيح بخارى كتاب التهجد و كتاب التوحيد و كتاب الدعوات. صحيح مسلم كتاب الدعاء. سنن ابوداود كتاب السنة حديث 4733 . سنن ترمذى كتاب الصلاة ج 2 ص 233 و 235 ، و كتاب الدعوات ج 13 ص 30 . سنن ابنماجه حديث 1366 . سنن دارمى كتاب الصلاة موطأ مالك كتاب القرآن باب 30 و مسند احمد ج 2 ص 264 و 267 و 282 و 419 و 433 و 487 و 504 و 521 و ج 3 ص 34 و ج 4 ص 16 .[25] ـ سنن ترمذى ابواب الصوم. سنن ابنماجه كتاب اقامة الصلاة و مسند احمد ج 2 ص 433 .[26] ـ صحيح بخارى ج 3 ص 128 و ج 4 ص 191 كه هر دو روايت از ابوهريره است و در ج 4 ص 129 از أنس. سنن ترمذى كتاب الجنة ج 10 ص 29 و مسند احمد ج 2 ص 396 .[27] ـ صحيح بخارى كتاب التوحيد ج 4 ص 185 و با شرح بيشتر در ص 190 .[28] ـ سنن ترمذى ج 9 ص 229 .[29] ـ صحيح بخارى ج 4 ص 188 .[30] ـ صحيح مسلم، كتاب الايمان باب معرفة طريق الرؤية. صحيح بخارى، كتاب التوحيد باب قولاللّه تعالى:«وجوه يومئذ ناضره»ج 4 ص 188 و تفسير سوره ق در همان كتاب.[31] ـ مابين دو قوس فشردهاى از عبارت حديث درباره سجده است.[32] ـ صحيح مسلم، كتاب الايمان حديث 229. صحيح بخارى تفسير سوره نساء ج 3 ص 80 و ج 4 ص 189. و اى كاش اين بينندگان خدا بر ما منت نهند و صورت پروردگار خود را بدان گونه كه ديدهاند، و ساق او را كه نشانه ميان آنها و پروردگارشان بود، براى ما توصيف كنند كه اين فضيلت بزرگى است و سزاوار سپاس و ستايش بسيار![33] ـ صحيح بخارى، كتاب التوحيد ج 4 ص 191 . صحيح مسلم، كتاب الايمان حديث 296 .[34] ـ صحيح مسلم، كتاب الايمان حديث 297 .[35] ـ سنن ابنماجه، مقدمه، حديث 184 .[36] ـ قيامه / 22 و 23 .[37] ـ سنن ترمذى، كتاب صفة الجنة ج 10 ص 18 ـ 19 .[38] ـ سنن ابنماجه، كتاب الزهد حديث 4336 ص 1451 ـ 1452 . سنن ترمذى، ابواب صفة الجنة، ج 10 ص 16 ـ 17 .[39] ـ ابنخزيمه، محمدبن اسحاق، حافظ بزرگ و امام امامان مكتب خلفا، متوفاى 311 هجرى در حديث، استاد بخارى و مسلم است. كتاب او در سال 1378 هجرى در قاهره چاپ و منتشر گرديد. شرح حال او را در مقدمه آن مىيابيد.[40] ـ اين كتاب در سال 1960 ميلادى در ليدن چاپ شده است.[41] ـ امامِ حافظ شمس الدين محمدبن احمدبن عثمانبن قايماز ذهبى ت 748 هـ كتاب او به وسيله كتاب فروشى سلفيه در مدينه منوره در سال 1388 هجرى با چاپ دوم منتشر شده است.[42] ـ اصول كافى، كتاب التوحيد باب العرش و الكرسى حديث 7 و باب الحركة و الانتقال حديث 3 و 9 . توحيد صدوق باب نفى المكان و… حديث 9 و 10 و 12 و باب«و كان عرشه على الماء»حديث 11 و باب معنى«الرحمان على العرش استوى»حديث 5 و 6 و 7 و 8 . بحار مجلسى چاپ جديد كتاب التوحيد، ج 3 ص 87 حديث 23 .[43] ـ اصول كافى، كتاب التوحيد باب الحركة و الانتقال حديث 1 . توحيد صدوق باب نفى المكان و… حديث 18 . بحار مجلسى، ج 3 ص 311 حديث 25 .[44] ـ انعام / 103 .[45] ـ طه / 110 .[46] ـ شورى / 11 .[47] ـ نجم / 13 .[48] ـ نجم / 11 .[49] ـ نجم / 18 .[50] ـ طه / 110 .[51] ـ توحيد صدوق ص 111ـ112 كه ما فشرده آن را آورديم. بحار مجلسى ج 3 ص 31 حديث 14 و اصول كافى، كتاب التوحيد باب ابطال الرؤية حديث 2 .[52] ـ درباره صفات خداوند به كتابهاى كافى كلينى، توحيد و عيون اخبار الرضا از شيخ صدوق مراجعه نمائيد.[53] ـ صحيح بخارى كتاب المغازى، ج 3 ص 35 و كتاب الجهاد، ج 2 ص 109 و 111 و 115 و كتاب فضائل اصحاب النبى باب مناقب على ابنابيطالب، ج 2 ص 199 . صحيح مسلم كتاب فضائل الصحابه باب فضل علىبن ابيطالب، حديث 32 و 34 و باب غزوه ذى قرد و غيرها حديث 132 و سنن ترمذى كتاب المناقب، ج 13 ص 172 .[54] ـ صحيح بخارى باب دعاء النبى الى الاسلام، ج 2 ص 107 .[55] ـ صحيح مسلم، كتاب الجهاد و السير، حديث 132 .[56] ـ صحيح بخارى، كتاب الوضوء، ج 1 ص 31 .[57] ـ صحيح بخارى كتاب الأشربه، ج 3 ص 219 . سنن سنائى كتاب الطهارة، ج 1 ص 25 . مسند احمد، ج 1 ص 402 و سنن دارمى از قول «عبداللّهبن عمر» ج 1 ص 15 .[58] ـ صحيح مسلم، كتاب الحج، حديث 323 ـ 326 . سنن ابوداود كتاب المناسك، حديث 1981 . طبقات ابنسعد، ج 1 ص 135 . مسند احمد، ج 3 ص 111 ، 137 ، 146 ، 208 ، 214 ، 239 ، 256 ، 287 . و ج 4 ص 42 و مغازى واقدى ص 429 .[59] ـ همان.[60] ـ صحيح مسلم، كتاب الفضائل، ص 1812 حديث 74 .[61] ـ مستدرك حاكم، ج 3 ص 299 و اسد الغابه و اصابه در شرح حال خالد. فشرده اين روايت در كنزالعمال حاشيه مسند احمد، ج 5 ص 178 و تاريخ ابنكثير نيز آمده است.[62] ـ صحيح بخارى، ج 4 ص 27 كه ما فشرده آن را آورديم.[63] ـ طبقات ابنسعد، ج 6 ص 63 و صحيح بخارى، ج 1 ص 31 .[64] ـ صحيح بخارى، كتاب الشروط، ج 2 ص 81 و كتاب المغازى باب غزوه حديبيه. طبقات ابنسعد، ج 3 ص 29 و ج 1 قسمت اول ص 118 و مغازى واقدى ص 247 .[65] ـ مسند احمد، ج 5 ص 68 و مشروح آن در شرح حال «حنظلهبن حذيم حنيفه تميمى» در اصابه كه اين خبر را با سندهاى ديگر نيز آورده است.[66] ـ مستدرك حاكم، ج 2 ص 615 . مجمع الزوائد، ج 8 ص 253 . تحقيق النضرة مراغى ت 816 هـ ص 113 ـ 114 به نقل از طبرانى.[67] ـ يعنى: «و هنگامى كه از جانب خدا كتابى به سويشان آمد كه تصديق كننده كتاب آنان است و آنها خود پيش ار اين ـ به نام آورنده آن ـ بر كفار پيروزى مىجستند حال كه همان شناساى ايشان به سويشان آمده به آن كافر شدند. پس لعنت خدا بر كافران باد.» بقره / 89 .[68] ـ از روايات چنين برمى آيد كه آنها با امثال اينگونه دعاها، خداوند جليل را مىخواندند. دعاهائى كه واجد توسل به رسول خداص است.[69] ـ اين روايات با چنان مضمونى كه آورديم متواتر است و در اين كتابها آمده است: دلائل النبوة بيهقى ص 343 ـ 345 . تفسير طبرى در تفسير آيه. تفسير نيشابورى در حاشيه طبرى ج 1 ص 333 . مستدرك حاكم ج 4 ص 263 . تفسير سيوطى به نقل از دلائل النبوة ابونعيم. تفسير محمدبن عبد حميد. تفسير عبدالرحمنبن ابىحاتمبن ادريس رازى و تفسير محمدبن ابراهيمبن منذر نيشابورى ت 531[70] ـ يعنى: «پروردگارا! من به وسيله پيامبرت محمد، پيامبر رحمت به سوى تو مىآيم و از تو درخواست مىكنم. اى محمد! من براى درخواست حاجتم از خدا نزد تو آمدم و تو را وسيله قرار دادم تا خواستهام بر آورده گردد. خداوندا! او را شفيع و وسيله من قرار بده.»[71] ـ تحقيق النضرة ص 114 و 115 به نقل از معجم الكبير طبرانى.[72] ـ صحيح بخارى كتاب الاستسقاء و كتاب فضائل اصحاب النبى، ج 2 ص 200 و ج 1 ص 124 . سنن بيهقى، ج 3 ص 352 .[73] ـ صحيح بخارى، كتاب الذبائح، ج 3 ص 207 ، مسند احمد، ج 2 ص 69 و 86 . زيدبن عمروبن نفيل پسر عموى خليفه عمر و پدر زن او بوده است. شرح حال پسرش سعيد در استيعاب آمده است.[74] ـ صحيح بخارى، باب بدء الوحى، ج 1 ص 3 و تفسير سوره «اقرأ». صحيح مسلم كتاب الايمان، حديث 252 . مسند احمد، ج 6 ص 223 و 233 . كه آن را فشرده آورديم. ما روايات بعثت پيامبرص را كه در كتب حديث و سيره و تفسير آمده در جزء چهارم «نقش ائمه در احياى دين» مورد بررسى قرار داده و خبر صحيح آن را آوردهايم.[75] ـ تاريخ طبرى چاپ اروپا، ج 1 ص 1150 .[76] ـ صحيح بخارى كتاب الدعوات، باب قول النبىص: «من آذيته». صحيح مسلم كتاب البرّ و الصلة، باب من لعنه النبى(ص) و ليس له اهلا.[77] ـ صحيح بخارى، كتاب بدءالخلق باب صفة ابليس و جنوده و كتاب الطّب باب هل يستخرج السحر و باب السحر، و كتاب الادب باب انّ اللّه يأمر بالعدل و كتاب الدعوات باب تكرير الدعا، و صحيح مسلم باب السحر.[78] ـ صحيح مسلم، كتاب الفضائل. سنن ابنماجه باب تلقيح النخل.[79] ـ صحيح بخارى، كتاب فضائل اصحاب النبى و كتاب العيدين. صحيح مسلم كتاب صلاة العيدين، باب الرخصة فى لعب يوم العيد.[80] ـ صحيح مسلم، كتاب صلاة العيدين باب الرخصة فى اللعب حديث 18 ـ 22 .[81] ـ سنن ترمذى، ابواب المناقب باب مناقب عمر.[82] ـ همان و مسند احمد، ج 5 ص 353 . ما اين روايات را در جزء 2 و 3 و 4 و 5 نقش ائمه آورده و اشكالات آنها را يادآور شدهايم.[83] ـ صحيح بخارى، كتاب الشهادات. صحيح مسلم، كتاب فضائل القرآن حديث 224 . سنن ابوداود كتاب التطوع حديث 1331 و كتاب الحروف و… حديث 3970 .[84] ـ از آنجا كه احاديث مكتب خلفا بينشى ايجاد مىكند كه جايگاه رسول خدا را از جايگاه انسان عادى پائينتر مىآورد ـ به ويژه در داستان ساختگى ـ افسانه غرانيق كه بطلانش را در جزء چهارم نقش ائمه آشكار ساختيم ـ و از اين راه امكان القاى شبهه در وحى و قرآن از خلال آنها ميسور مىگردد، مبشران مستشرق نصارى در پژوهشهاى اسلامى خود به احاديث مكتب خلفا استناد كرده و احاديث مكتب اهلالبيت را رها ساخته و پشت سر انداختهاند.[85] ـ شفاء الصدور ص 27 ، مشروح داستان در شرح نهج البلاغه ابنابى الحديد، ج 1 ص 59 آمده است.[86] ـ صحيح بخارى، كتاب المناقب و المرضى و الأدب. صحيح مسلم، كتاب الفضائل. سنن ابوداود، كتاب اللباس. سنن ترمذى، كتاب المناقب و مسند احمد. ج 2 ص 223 و ج 3 ص 436 و 442 و ج 4 ص 195 و ج 5 ص 35 و 77 و 82 و 83 و 90 و 95 و 98 و 104 و 340 و 341 و 354 و 438 و 442 و 443 و ج 6 ص 329 .[87] ـ طبقات ابنسعد، چاپ اروپا قسمت اول ص 73 و 76 و 83 و 98 ـ 101 و 109 ، و ج 3 قسمت اول ص 153 . صحيح بخارى، آخر كتاب بدءالوحى از اخبار هرقل. سنن ترمذى، كتاب المناقب، ج 13 ص 106 و سيره ابن هشام، ج 1 ص 194 و 203 و 231 و 239 و 251 .[88] ـ صحيح بخارى، كتاب البيوع، ج 2 ص 10 و كتاب التفسير باب تفسير سوره فتح و كتاب فضائل القرآن باب اول. طبقات ابنسعد چاپ اروپا ج 1 ص 123 و ج 1 قسمت دوم ص 17 و 87 و 89 . سنن ترمذى كتاب المناقب باب اول. سنن دارمى، مقدمه، باب اول مسند احمد ج 2 ص 174 و ج 3 ص 467 .[89] ـ صحيح مسلم، كتاب الفضائل ص 1782 حديث 2 . مسند احمد ج 5 ص 89 و 95 و 105 . مسند طيالسى حديث 781 . طبقات ابنسعد ج 8 ص 179 .[90] ـ بقره / 146 و انعام / 20 .[91] ـ اعراف / 157 .[92] ـ مشروح اين بحث ـ انشاءاللّه ـ در جلد سوم همين كتاب مىآيد.
هیچ نظری وجود ندارد