در باره کتاب التراتیب الاداریه کتانی و بستر تاریخی تألیف آن

۱.انحلال خلافت عثمانی و بحران در فقه سیاسی اسلام
بحث از حکومت اسلامی یا جمهوری اسلامی در میان اندیشمندان مسلمان، طی یک صد سال اخیر، از زمانی آغاز شد که خلافت عثمانی ابتدا رو به ضعف و انحلال و سپس اضمحلال کامل رفت. به دنبال فروپاشی دولت عثمانی، سرزمین های اسلامی که پیش از این تحت لوای دولت عثمانی به عنوان یک واحد سیاسی شناخته می شدند، به استقلال رسیدند و هر کدام برای خود به صورت یک واحد سیاسی در صفحه جغرافیای سیاسی عالم ظاهر شدند. با از میان رفتن دولت عثمانی، و ناکام ماندن تلاش ها برای باز گرداندن خلافت اسلامی، اسلام گرایان در هر یک از کشورهای استقلال یافته در مصر، سوریه و نیز عربستان و جز آن، این پرسش را مطرح کردند که جایگزین خلافت اسلامی چه چیزی می تواند باشد؟ منهای کسانی که مذبوحانه برای بازگرداندن خلافت اسلامی تلاش می کردند، کسانی از متفکران مسلمان که امیدشان برای بازگرداندن آن خلافت ناامید شده بود، به چاره اندیشی های دیگری روی آوردند. در این مرحله به طور کلی دو پاسخ مطرح گردید: الف: پاسخ نخست این بود که اساسا اسلام هیچ اندیشه منظمی در باره حکومت و خلافت اسلامی در هیچ زمانی نداشته و این تصور که اسلام و سیاست از ابتدا هماهنگ بوده و دست در دست هم داشته اند تصوری نادرست و از افزوده های مسلمانان بعدی است. در این نگاه چنین توصیه می شد که اصولا مفهومی مانند خلافت اسلامی از ابتدا درست نبوده است. مهم ترین نماینده این طرز تفکر علی عبدالرازق بود که کتاب الاسلام و اصول الحکم را بلافاصله پس از سقوط عثمانی نوشت و در اثبات این نگرش نهایت آنچه را باید، گفت. تفکر علی عبدالرازق بر پایه جدایی دین از سیاست بنا نهاده شده بود، و این چیزی است که در مقدمه کتاب التراتیب الاداریه سخت مورد انکار قرار گرفته است.# ب: پاسخ دوم به این چاره جویی آن بود که بعد از آن که خلافت عثمانی به عنوان سمبل خلافت اسلامی از میان رفته و راهی هم برای بازگرداندن آن وجود ندارد، می توان نوعی خلافت محلی و منطقه ای را که پسوند اسلامی هم داشته باشد جایگزین آن کرد. این بار این خلافت محلی جای خود را به حکومت اسلامی و بعدها جمهوری اسلامی داد و کلمه «خلافت» از آن برداشته شد. دلیلش هم این بود که تعبیر خلافت با توجه به سابقه تاریخی آن، حکایت از نوعی اتحاد در جهان اسلام و به یک معنا امپراتوری اسلامی بود و خلافت هم به این معنا که چند خلیفه در چند نقطه از جهان اسلام وجود داشته باشد، تعددبردار نبود. بدین نکته واقفیم که حتی زمانی که دو سه خلافت در جهان اسلام وجود داشت، خلافت عباسی، اموی اندلس و فاطمی مصر، طرفداران هر یک از آنها، دیگری را نامشروع می دانستند. در اینجا بایسد گفت، به طور کلی تفاوت عمده حکومت اسلامی با خلافت اسلامی در دو چیز بود: نخست آن که در اندیشه حکومت اسلامی، فکر تشکیل یک کشور واحد برای جهان اسلام تحت سلطه یک حاکم اسلامی، کنار گذاشته شد. نکته دوم آن بود که در حکومت اسلامی بیش از آن که بحث بر سر حاکم باشد بحث بر سر قوانین اسلامی و لزوم اجرای آنها بود. یعنی ممکن بود سیستم حاکم پادشاهی باشد یا ریاست جمهوری ، اما آنچه اهمیت داشت اجرای قوانین اسلامی بود. ۲ . علی عبدالرزاق و اصول الحکم  طرح این تفکر مربوط به زمانی بود که روشنفکران اسلامی و لائیک در جوامع اسلامی پس از مشاهده نابودی خلافت عثمانی ، این مساله را که اسلام برای خود سیستم حکومتی دارد، زیر سأال بردند. همان گونه که گذشت نمونه بارز این قبیل افکار علی عبدالرازق بود که کتاب الاسلام و اصول الحکم را نوشت. زمان تألیف این اثر آوریل سال ۱۹۲۵ میلادی / ۱۳۴۳ ق یعنی بلافاصله پس از انحلال خلافت عثمانی و روی کار آمدن کمال آتاتورک بود. (مشخصات و افست چاپ اصلی آن از این قرار است: قاهره، الهیئه العامه للکتاب، ۱۹۹۳؛ نیز برای ترجمه فارسی آن با نقد محمد عماره بنگرید: اسلام و مبانی حکومت، محترم رحمانی، محمد تقی محمدی، تهران، سرایی، ۱۳۸۲). این آثار محصول مستقیم اندیشه های اصلاح طلبانه و به عبارتی تجدیدنظر طلبانه ای بود که سالها در ترکیه رواج داشت و طی بیانیه ها و شبنامه هایی که بر ضد خلافت منتشر می شد، مطالب اصلی آن آمده بود.# به دنبال انتشار این کتاب موجی از مخالفت علیه نویسنده در مصر برپا شد و در پی آن علی عبدالرازق محاکمه و از کار قضاوت برکنار گردید. متن محاکمه وی در کتابچه ای با عنوان محاکمه علی عبدالرازق (۱۹۹۲، بی جا و بی نا) به چاپ رسیده است . پس از انشتار آن کتاب، شمار زیادی از متفکران جهان اسلام به نقد تفکر طرح شده در آن پرداختند که از آن جمله می توان به کتاب نقض کتاب الاسلام و اصول الحکم از شیخ محمد الخضر حسین (قاهره ، ۱۹۲۶) اشاره کرد. به جز آثاری که مستقیم در رد آن کتاب نوشته شد، بسیاری نویسندگان مسلمان مصر و نقاط دیگر به نگارش آثاری در زمینه حکومت اسلامی پرداختند. در واقع بازتاب آن کتاب، پدید آمدن کتابهای فراوانی در این موضوع بود که از آن جمله می توان به آثار رشید رضا و اندیشه های وی در باره حکومت اسلامی اشاره کرد. در این باره، مرحوم حمید عنایت شرحی کافی در باره زمینه های فکری انحلال خلافت و طرح آراء و اندیشه های سیاسی جدی اسلامی از جمله اندیشه های رشید رضا در باب حکومت اسلامی به دست داده است (اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران، ۱۳۶۲، صص ۹۹ – ۱۹۶) . همچنین برای شناخت واکنش مسلمانان به این قبیل افکار می توان به کتاب الدوله و الخلافه فی الخطاب العربی أبان الثوره الکمالیه فی ترکیا مراجعه کرد که مجموعه ای از نوشته های رشید رضا، علی عبدالرازق و عبدالرحمن الشهبندر است (به کوشش وجیه کوثرانی، بیروت، دارالطلیعه، ۱۹۹۶). از آن پس برخی از دانشمندان اسلامی که سخت به نظریه یگانگی دین و سیاست معتقد بودند با نگارش آثار متنوعی تلاش کردند تا نشان دهند اسلام نه تنها یک دین سیاسی است بلکه سیستم حکومتی نیز دارد. شاید مفصل ترین این آثار که با رویکرد تاریخی به گذشته نوشته شد، همین کتاب التراتیب الاداریه از عبدالحی کتانی باشد که از عالمان بنام و سیاستمداران مغرب بود. این کتاب در سال ۱۳۴۶ یعنی سه سال پس از تألیف کتاب الاسلام و اصول الحکم علی عبدالرازق نوشته شد. علاوه بر این بسیاری از آثار گذشته اسلامی هم که در باره حکومت اسلامی از دیدگاه فقهی نوشته شده بود تصحیح و منتشر شد. اینها کتابهایی بود که در طول خلافت عباسی، دوره ممالیک و بعد عثمانی در باره نظام حکومت اداری در اسلام نوشته شده بود# از زمان شروع نهضت حکومت اسلامی نویسی تا انقلاب اسلامی ایران، اخوانی ها و بسیاری دیگر در مصر و قاهره و حتی عراق و پاکستان (به خصوص مودودی) کتابهای فراوانی در باره نظام حکومت اسلامی نوشتند که بیشتر آنها با اسامی نظام الحکم فی الاسلام یا عناوینی شبیه به آن نوشته شده است. اگر قرار باشد لیستی از این آثار به دست داده شود طبعا بسیار طویل خواهد بود. دامنه این بحث به میان شیعیان هم کشیده شده و بخشی از این آثار در ایران و لبنان هم توسط نویسندگان شیعه تولید شد. نمونه اش کتاب محمد مهدی شمس الدین در لبنان در باره نظام اداری اسلام و یا کتاب حکومت در اسلام از حیدرعلی قلمداران در قم، در سال ۱۳۴۴ ش بود. همان سال یحیی نوری هم کتابی با عنوان سیستم حکومت اسلامی نوشت. ده سال پیش از آن صادق تقوی هم کتابی با عنوان مواد اساسی حکومت در اسلام نوشته بود. این علاوه بر آن بود که کتابهای امثال مودودی به فارسی هم ترجمه شد. در این میان، رهبری انقلاب اسلامی ایران، اندیشه حکومت اسلامی را به شکل نوینی طرح کرد. این شکل نوین، طرح مباحث حکومتی در قالب نظریه ولایت فقیه بود که ریشه در فقه شیعه داشت. مهم ترین اثری که پیش از انقلاب نوشته شد کتاب حکومت اسلامی امام خمینی بود. همان زمان جلال الدین فارسی هم در این زمینه تلاش هایی داشت و کتاب انقلاب تکاملی اسلام او گرچه در قالب یک کتاب حکومت اسلامی نبود اما همان اندیشه بر آن حاکم بود. شکل گیری جمهوری اسلامی در پاکستان و سپس در ایران نشان داد که این اندیشه یعنی اندیشه حکومت اسلامی در حال تقویت است. شگفت آن که در کشورهای عربی که خود را بانی اصلی اسلام می دانند تاکنون در هیچ مورد این تعبیر در نظام سیاسی آن کشورها به کار نرفته است. علت آن هم بافت عشایری و قبیله ای این کشورها است که نظام سلطنتی بیشتر با آن موافق است. اما به هر روی تلاش برای اجرای احکام اسلامی در بیشتر آنها در جریان بوده و هست. به هر روی، کتابهای مربوط به حکومت اسلامی یا به معنای دقیق تر آثاری که در صدد اجرایی نشان دادن احکام اسلامی در دنیای امروز نوشته می شد به سرعت رو به ازدیاد گذاشت و طی دو دهه اخیر دهها بلکه صدها کتاب و پایان نامه در باره این موضوع و ریز موضوعات آن در اقتصاد و بیعت و انتخابات و غیره نوشته شد# این توضیحات برای شرح زمینه کار عبدالحی کتانی یعنی کتاب التراتیب الاداریه است و طبعا داستان اخیر بسیار در زمینه تدوین ادبیات سیاسی جدید اسلامی در ایران و کشورهای اسلامی دیگر طولانی است و باید در جای دیگری به آن پرداخت. ۳ . زندگینامه عبدالحی کتانی  علامه بزرگ و محدث عالی قدر سید محمد عبدالحی کتانی فرزند عبدالکبیر حسنی ادریسی کتانی (۱۳۰۳ – 1886/ 1382 – 1962) ، از علما و رجال برجسته مغرب اسلامی در قرن چهاردهم هجری است. خاندان کتانی و طریقه کتانیه از جمله خاندان های شناخته شده در مغرب است که دهها بلکه صدها نفر از چهرگان آنان در طول قرون در زمره برجستگان و عالمان آن بلاد بوده اند. سلسله نسب سادات کتانی به امام محمد بن ادریس می رسد که از سال ۲۱۳ تا ۲۲۱ امارت کرد. پدر او ادریس بن عبدالله بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی طالب (ع) بود که سلسله ادارسه مغرب را بنیانگزاری کرد. شرحی از بزرگان خاندان کتانی را در گذشته و حال می توان در کتاب الشرفاء الکتانیون فی الماضی و الحاضر(نوشته دکتر علی المنتصر الکتانی، جمعیه الشرفاء الکتانیین، ۱۹۹۹) ملاحظه کرد. عبدالحی در دامان پدرش که از اکابر طریقت کتانی (تأسیس در نیمه های قرن نوزدهم میلادی) و از علمای بنام بود پرورش یافت و بسیاری از کتابهای حدیث و تفسیر را نزد وی خواند. استاد دیگرش ابوالمواهب جعفر بن ادریس کتانی بود که دائیش نیز به شمار می آمد و بسیاری از کتابهای درسی را در حدیث و تاریخ و تصرف نزد او خواند. او که خود از مشاهیر محدثان زمان است از بسیاری از محدثان وقت مغرب بهره برده اجازه روایت گرفت. شرحی از اسامی استادان وی در مقدمه کتاب فهرس الفهارس و الاثبات (صص ۷ – 9) آمده است. از نام این استادان می توان دریافت که عبدالحی برای درک محضر علما و محدثان بنام به کشورهای مختلف از جمله مصر و شام و حجاز سفر کرده و در هر شهر محضر علمای آن جا را درک و از آنان اجازه روایتی دریافت کرده است. او همزمان به دلیل فهم و درک عالی اش مورد اعتنا دیگران قرار گرفته و از همان سنین جوانی، بسیاری از علمای وقت از وی اجازه روایتی دریافت کردند. عبدالحی در سال ۱۹۰۵ عازم مصر و حجاز شد. در مصر نزد عالمانی چون عبدالرحمان الشربینی، سلیم البشری، احمد الرفاعی، و در حجاز نزد حسین الحبشی، علباء العلوی و احمد بن اسماعیل البرزنجی، و در شام نزد عبدالله الکسری، محمد امین البیطار، و عبدالرزاق البیطار تحصیل کرده اجازه روایتی گرفت. در بیروت هم یوسف النبهانی با او اجازه به یکدیگر دادند.# عبدالحی در همین سفر در بقعه مالک بن انس در بقیع، کتاب الموطاء را تدریس کرد. در شهر رمله و بر مزار نسائی، سنن او را تدریس نمود و در دمشق بر مزار ابن عربی، فتوحات مکیه را تعلیم داد و در قدس کتاب الفرج بعد الشده ابن ابی الدنیا را بر مزار وی (بنگرید: مدخل الکتانی، دایرالمعارف ترکی، ۲۵/۳۳۵) برای شاگردان خواند. بدین ترتیب عبدالحی در دانش حدیث و تاریخ با توجه به زبدگی که به دست آورد به سرعت شناخته شد و نامش در زمره علمای بزرگ مغرب ثبت گردید. در همان مقدمه کتاب فهرس الفهارس و الاثبات (صص۱۲ – ۱۷) از شماری از کسانی از علما و بزرگان که از او ستایش کرده اند یاد شده و عین عبارات آنان درج گردیده است. در جای های دیگری هم از وی با تعابیری مانند «العالم الاوحد» یا «عالم الدنیا الشهیر» یاد شده است. تخصص ویژه در دانش حدیث و شناخت مسائل جرح و تعدیل و صحت و سقم آنهاست. در این زمینه همه بالاتفاق او را به عنوان یک عالم زبده می شناسند. علاوه بر آن، آگاهی وی در علم تاریخ بسیار برجسته بوده و وی احاطه جامعی بر متون تاریخی دارد. تصوف نیز یکی دیگر از حوزه های علمی اوست که در آن باره هم آگاهی های ممتع و قابل توجه دارد. از نکات قابل توجه در زندگی او توجه به کتاب به خصوص آثار خطی است. وی دارای کتابخانه ای بسیار عالی بود که افزون بر آثار چاپی مشتمل بر شمار زیادی کتب خطی بود. در واقع کتابخانه او را باید یکی از مشهورترین کتابخانه های مغرب اسلامی دانست که بسیاری از آثار نادر خطی در آن وجود داشت. او بیشتر این کتابها را در همین سفرهایی که به نقاط مختلف جهان اسلام داشت فراهم آورده بود. استاد کتانی آثار فراوانی از خود برجای گذاشت که به طور عمده در همان رشته تحصیلی او دانش حدیث و رجال و تاریخ است. برای وی از ۱۳۰ عنوان کتاب و رساله یاد شده است که بسیاری از آنها به چاپ رسیده است. برخی تألیف و برخی در تلخیص و شرح آثار پیشینیان است. برخی از آثار وی عبارتند از: رفع الاصر، استجلاب شفاعه الرسول، مولد شریف، جزء فیما ورد من الاخبار النبویه عن اسباب استیلاء الفرنج علی بلاد الاسلام فی آخر الزمان، الاجازه الی معرفه احکام الاجازه، المسالک المتبوعه فی الاحادیث الموضوعه، تاریخ جامع القرویین، البنذه الیسیره فی تاریخ الدوله العلویه الشهیره، رساله فی رئاسه الطریقه الکتانیه، الرحمه المرسله فی شأن حدیث البسمله، تبلیغ الامانه فی مضار الاسراف و التبرج وا لکهانه، الافادات و الانشادات، و بسیاری دیگر. کتاب اخیر که گویا هنوز به چاپ نرسیده حاوی مطالب متنوع در نظم و نثر بوده که وی در طول حیات خود آنها را از دیگران شنیده و گردآوری کرده است.# یکی از آثار جاودان او کتاب فهرس الفهارس و الاثبات و معجم المعاجم و المشیخات (سه جلد با تصحیح احسان عباس ، بیروت ۱۹۸۲) و کتاب التراتیب الاداریه که همین کتاب حاضر است. کتاب فهرس الفهارس در موضوع خود یکی از مهم ترین و سودمندترین آثاری است که نوشته شده و در آن شرح حال صدها نفر از محدثان و مورخان و سیره نویسان و … از قرن هشتم به این سو آمده است. همچنین اثر یاد شده در زمینه کتابشناسی یکی از آثار بسیار سودمند به شمار می آید. از وی مقالات فراوانی هم در باره تاریخ مغرب برجای مانده که فهرستی از برخی از آنها را می توان در کتاب المصادر العربیه لتاریخ المغرب، محمد المنونی، دانشگاه محمد خامس، ۱۹۸۹، ج ۲، ص ۳۹۲ ملاحظه کرد. ۴ . عبدالحی کتانی و لغزش در سیاست  بعد دیگر شخصیت عبدالحی در زمینه های اجتماعی و سیاسی است. در باره او گفت شده است که از پس از بازگشت از سفر شرق که برای تحصیل به آن دیار سفر رفته بود، یعنی به سال ۱۳۲۳ ق به سرعت به کار انتشار اندیشه های اصلاحی خود در کشور مغرب پرداخت. آن زمان مولی عبدالحفیظ که در فاس بر کرسی سلطنت تکیه زده بود، به نام دین و اصلاح اوضاع، حکومتش را آغاز کرده بود. با روی کار آمدن عبدالحفیظ ، عبدالحی به او دل بست وبا نگارش رساله المفاکهه به بیان اندیشه های اصلاحی خود در عرصه های مختلف اجتماعی و اداری و فرهنگی پرداخت. در واقع، او یکی از نخستین کسانی بود که در این زمینه قلم زد. مدتی بعد از عبدالحفیظ و اقدامات او در ایجاد اصلاحات ناامید شد و با این حال همچنان به اشاعه اندیشه های اصلاحی خود پرداخت. به مرور اختلافات میان خاندان کتانی با دولت علوی عبدالحفیظ به جاهای باریک کشیده شد و او به همراه پدر و برادر بزرگش به زندان افتاد. در زندان برادرش زیر شکنجه کشته شد و در همان سال یعنی ۱۹۰۹ وی را آزاد کردند. در این وقت وی در دانشگاه قرویین تدریس می کرد و همزمان کار مدیریت کتابخانه آنجا را نیز بر عهده داشت. زمانی که پدرش در سال ۱۹۱۵ درگذشت او ریاست طریقت کتانیه را عهده دار شد. این زمان برادرزادگانش بر سر ریاست فرقه با او درگیر شدند که حکومت هم جانب آنان را گرفت و این بار هم از ناحیه حکومت فشارهایی بر وی وارد شد. عبدالحی در سال ۱۹۲۱ به الجزائر و تونس و قیروان سفر کرد و برای مدتی کارهای علمی و حدیثی خود را در آنجا دنبال کرد. فشارهای سیاسی حکومت بر وی سبب شد تا او به فرانسویان که مغرب مستعمره آنان بود نزدیک شود. به خصوص که سلطان، به خاطر تحت فشار گذاشتن وی دستور داده بود تا زاویه های طریقت کتانیه را تعطیل کنند. نزدیکی او با فرانسویان از سال ۱۹۲۰ آغاز شد و و بیش از سه دهه ادامه یافت.# فشار های سیاسی بر وی سبب شد تا در جریان درگیر شدن ملیون مغرب با استعمار فرانسه او از سیاست های فرانسه حمایت کرده و به این ترتیب در میان ملیون مغربی به عنوان یک عالم نامطلوب شناخته شود. در واقع مغرب از دهها سال تحت سلطه استعماری مغرب بود و این زمان بیداری مردم این کشور همراه با تغییراتی که در اوضاع سیاسی دنیا در حال رخ دادن بود، این کشور به سمت استقلال پیش می رفت. عبدالحی کتانی با موضع مخالفی که علیه سلطان و ملیون گرفت، چاره ای جز رفتن زیر چتر فرانسه نداشت. زمانی که مقاومت ملی ها به در سال ۱۹۵۳ به اوج خود رسید، وی جانب جلاوی را گرفت که او هم در میان بربرها و با حمایت فرانسوی ها بر ضد سلطان محمد خامس فعالیت می کرد. آنان در تبعید سلطان محمد خامس نقش داشتند و زمانی که او از تبعید بازگشت دیگر مغرب جای کتانی نبود. کتانی طی مبارزاتش بر ضد سلطان، تلاش کرد تا با تشکیل اجتماعی از طریقت های صوفیه مشروعیت دینی سلطان را از بین ببرد که با مخالفت شمار زیادی از علما روبرو شد (التطورات السیاسیه فی المملکه المغربیه، دوجلاس ای. اشفورد، تعریب، عائده سلیمان عارف، احمد ابومصطفی ابوحاکمه، بیروت، ۱۶۳، ص ۹۹) . به طور کلی باید گفت، حرکت عبدالحی به عنوان یک حرکت دشمنانه با ملت تلقی شد و از این جهت این عالم برجسته به لحاظ سیاسی سخت آسیب دیده منفور ملتش گردید (وثبه المغرب، عمر فروخ، بیروت، ۱۹۶۱، ص ۱۴۶). این اقدام او سبب شد تا وی را از مغرب تبعید به ایتالیا و فرانسه کردند. (تاریخ المغرب فی القرن العشرین، روم لاندو، تعریب نقولا زیاده، بیروت ۱۹۸۰، ص ۱۴۴ تفصیلات بیشتر در این باره را بنگرید همان، صص ۳۷۶ – 377، ۳۸۰ – 381، ۳۸۵) . پس از تبعید وی و استقلال مغرب کتابهای کتابخانه معظم او که حاوی نسخه های خطی نادر و چاپی های بسیار رازشمند بود به کتابخانه عمومی رباط انتقال یافت (جولات تاریخیه، محمد حجیی، بیروت ۱۹۹۵، ج ۱، ص ۱۲۳) و جای ویژه ای به آن اختصاص یافت. محمد بن عبدالله التلیدی در کتاب تراث المغاربه فی الحدیث النبوی بخشی را به شرح این کتابخانه اختصاص داده است. کتانی پس از عمری تحقیق و تتبع و نوشتن آثار بیشمار و تربیت شاگردان فراوان، به سال ۱۳۸۲ ق / ۱۹۶۲ در فرانسه و به حال تبعید درگذشت (بنگرید: التألیف و نهضته بالمغرب فی القرن العشرین، عبدالله بن العباس الجزائری، ۱۴۰۶ ، صص ۱۶۱ – 164).# استاد ارجمند ما جناب حاج سید محمد علی روضاتی تنها دانشمند ایرانی است که در دوران جوانی با این عالم برجسته مغربی، آن هم زمانی که در مغرب بوده ، تماس داشته است. ایشان در مجلد هشتم کتاب مکارم الاثار با اشاره به این که سید محمد عبدالحی حسنی حسینی معروف به شریف عبدالحی کتانی، شخصیت نامدار علمی، سیاسی و اجتماعی بلاد مغرب بود، می نویسد: در سال ۱۳۷۳ – 1374 ق با این حقیر مکاتبه داشت و مصنفات ممتازش، مانند فهرس الفهارس و الاثبات و التراتیب الاداریه را به هدیت فرستاد و به اجازه روایت نیز در ثبت مطبوع خود «منح المنه» نائل فرمود (تصویر آن اجازه روی همان کتاب در منبع پیشگفته آمده است)…. شریف از حدود سال ۱۳۷۵ ق تا پایان عمر در پاریس بسر برد و عاقبت به سال ۱۳۸۲ در همانجا وفات یافت. استاد در پایان اشاره به این سخن زرکلی در الاعلام (۶/۱۸۸) دارد که می گوید: او گرچه در خط سیاسی خود انحرافی داشت اما : صدرا من صدور المغرب و مرجعا للمستشرقین خاصه. (مکارم الاثار، اصفهان، ۱۳۸۱ج ۸، ص ۳۰۹۷). استاد تصویری از نامه عبدالحی را به ایشان در ص ۳۰۹۸ کتاب مکارم درج کرده اند. ۵ . در باره کتاب «التراتیب الاداریه»  یکی از آثار مهم عبدالحی کتانی کتاب نظام الحکومه النبویه المسمی التراتیب الاداریه است که وی قدرت خود را در احاطه بر آثار و متون اسلامی به خصوص در حدیث و تاریخ در آن به نمایش گذاشته است. این کتاب برای نخستین بار در سال ۱۳۴۶ – 1349 ق توسط المکتبه الاهلیه در رباط انتشار یافت. کتانی در مقدمه ممتع و مفصل خود بر التراتیب الاداریه که بالغ بر هفتاد صفحه است، بحث را با یگانگی دین و سیاست در اسلام آغاز کرده از همان ابتدا تأکید می کند که در سیره نبوی تمامی آنچه که می توان از آنها به عنوان اجزاء حکومت یاد کرده به اجمال یا تفصیل وجود دارد، هرچند مورد غفلت کسانی قرار گرفته است که به گردآوری مسائل حکومتی از دوره خلفای اموی و عباسی اشتغال داشته اند. وی کسانی را که ادعا کرده اند این قبیل مسائل در آن عهد و روزگار نبوده است متهم کرده است که به خواندن برخی از کتابهای سیره از متأخرین اکتفا کرده و به منابع کهن توجه نکرده اند. وی همچنین برخی از نوشته هایی که در دوران معاصر وی در باره تمدن اسلامی نوشته شده متهم کرده است که به مواد و نصوص تمدنی موجود در عهد رسول توجه نکرده و صرفا به بیان آنچه از دوره خلفای اموی و عباسی است پرداخته اند. به نظر وی ، هدف بخشی از این افراد آن بود ه است تا بگویند آنچه میان مسلمانان رواج یافته نشأت گرفته از یونان و فرس بوده و ربطی به آیین مقدس اسلام نداشته است. هدف عبدالحی کتانی آن است که نشان دهد ریشه های این تمدن در خود سیره نبوی بوده و بسیاری از مسائلی که بعدها رشد کرده و بالیده ریشه در خود فرهنگ نبوی داشته است. کتانی در تلاش است که ریشه این تمدن را به آنچه در خود عالم عربی و اسلامی بوده باز گرداند و به همین دلیل مطالعه و تحقیق در این زمینه را واجب کفایی بلکه عینی می داند (مقدمه التراتیب الاداریه، ص ۱۳). کتانی در ادامه تأکید می کند که آنچه سبب تألیف این اثر شده آن است که تمامی آنچه مربوط به نظامات زندگی و حکومتی و اداری بوده و در روزگار تأسیس تمدن اسلامی نبوی در مدینه وجود داشته از دل متون تاریخی و سیره ای استخراج شده و در دسترس قرار گیرد تا فرزندان این امت بدانند که این پیامبر عربی، ملتها را با تمدن آشنا کرد و مبانی عمران و آبادی را میان آنان بسط داد و نظامات زندگی را به آنان آموخت (همان، ص ۱۸).# کتانی با نقل این سخن غزالی که از امتیازات رسول خدا (ص) را آن می داند که میان نبوت و سلطنت جمع کرده تلاش می کند تا نشان دهد که البته مقصود از سلطنت، نوعی نظام ملوکی استبدادی نیست بلکه اصل حکومت کردن است. در این جا برای نشان دادن معنای حکومت نبوی مروری بر اقوال علمای گذشته در باره امامت رسول (ص) ، کیفیت تصرف او در امور همزمان با مقام نبوت دارد که نقلهای بدیع و قابله ملاحظه ای در باره مفهوم رهبری و امامت در فرهنگ اسلامی است (همان، صص ۱۹ – 21). کتانی با منابع حدیثی و تاریخی و رجالی آشناست. به همین دلیل در همین جا تأکید می کند که مواد این کتاب را ابتدا بر اساس کتابهای حدیثی ششگانه اهل سنت و پس از آن از شروح آنها و نیز دیگر آثار حدیثی که در اطراف آن آثار نوشته شده برگرفته است. اسامی این کتابها غالبا ناشناخته است و کتانی با غور فراوان در این آثار تلاش کرده است تا اگر نکته ای، تفسیری و شرحی در باره برخی از نصوص مورد استفاده بوده از آنها استخراج کرده و در این کتاب بیاورد. خواننده ما به خصوص خواننده ایرانی با بسیاری از این آثار که کتانی هم بیشتر از نسخه های خطی آنها بهره برده آشنایی نخواهد داشت. علاوه بر این که برخی از این قبیل آثار در حوزه های علمی – دینی مغرب عربی شهرت داشته و در نواحی شرق شناخته شده نبوده و حتی الان هم نیست. نکته ای که باید مورد توجه قرار گیرد این است که سیره نویسی در قرن هفتم بیشتر به صورت موضوعی درآمد. به همین دلیل، مؤلفان آنها هر اندازه که ممکن بود تلاش می کردند تا نصوص رسیده را در قالب موضوعات متنوع دسته بندی کنند. این امر، زمینه را برای پرداختن به حوزه سیاست و حکومت و اداره در میان نصوص وارده فراهم کرد. این روشی است که تا قرن یازدهم ادامه یافت. برخی از آثاری که کتانی از آنها بهره برده، از این قبیل است و در واقع یکی از مهم ترین آنها مبنای تألیف کتاب نظام الحکومه النبویه المسمی التراتیب الاداریه شده است که شرحش خواهد آمد. کتانی بعد از شرح کتابهای حدیثی و شروح آنها و نیز آثار موجود در سیره نبوی که در این کتاب از آنها بهره برده شرحی از کتابهای طبقات و تراجم به دست می دهد که در رأس آنها کتاب بی مانند طبقات ابن سعد است. به همین قیاس از دیگر آثاری که در باره صحابه نوشته شده یاد کرده که این فهرست گرچه قدیمی اما همچنان بحثی کتابشناسانه و جالب در این زمینه است. در واقع فهرستی که وی از منابع خود به دست داده بسیار طولانی است (مقده التراتیب، صص ۲۱ – 32). اما کتابی که مبنای اصلی تألیف کتاب کتانی است، کتابی است از ابوالحسن علی بن محمد معروف به خزاعی تلمسانی (م ۷۸۹) با نام تخریج الدلالات السمعیه علی ما کان فی عهد رسول الله (ص) من الحرف و الصنائع و العمالات الشرعیه.# این کتاب در زمان نگارش التراتیب هنوز به چاپ نرسیده و نسخه خطی آن در اختیار عبدالحی کتانی بوده است. کتاب یاد شده بعدها در سال۱۹۹۵ میلادی توسط وزارت اوقاف مصر انتشار یافت. کتانی می گوید بیشترین اعتماد من در تألیف این اثر بر همین کتاب است. من تلاش کردم آن را مبنا قرار داده و مطالبی را که یافته ام بر آن ضمیمه سازم. وی تأکید می کند که کتاب تخریج الدلالات السمعیه اثر بی مانندی است که من سالها به دنبال آن بودم تا آن که در سال ۱۳۳۱ در کتابخانه الزاهره تونس نسخه آن را به دست آوردم و با دیدن آن، بر شگفتی من افزوده شد. کتانی به دنبال آن شرحی از کتاب و نیز گزارشی تفصیلی از زندگی مؤلف به دست داده و شرح حال مفصل و کاملی برای او نوشته است (همان، ص ۳۳ – 41). تألیف کتاب الدلالات در سال ۷۸۶ به اتمام رسیده و خزاعی در مقدمه اشاره به هدف خود از نگارش کرده که عین آن مطالب را کتانی نقل کرده است. وی همچنین فهرست کاملی را که خزاعی برای کتابش آورده و مطالب را در ده بخش دسته بندی کرده، در این مقدمه نقل کرده است. آن فهرست، مبنای کار کتانی در این کتاب یعنی التراتیب قرار گرفته و وی پس از هر نقل از آن کتاب در بخش مربوطه استدراکات و اضافات خود را از منابع بیشماری که در اختیار داشته آورده است. طبعا مطالبی را که مکرر بوده و یا نیازی به نقل آنها نبوده در این کتاب حذف کرده است. باید گفت، خزاعی چندان خوش شانس بوده است که چنین مؤلف و محققی جستجوگری کار تکمیل اثر او را به این وسعت در دستور کار خود قرار داده است. کتاب التراتیب الاداریه که اثری پایه ای و منبعی نه تنها برای شناخت حکومت در اسلام بلکه منبعی برای شناخت تاریخ اسلام است، توسط احمد اوزل به ترکی استانبولی ترجمه شده است. این چاپ یک چاپ انتقادی است و مترجم منابع نقلها را در پاورقی آورده است. نام ترکی کتاب چنین است: Hz. Peygamber in Yonetiminde Sosual Hayat ve Kurumlar, Istanbul, 1990 (در سه جلد) ۶ . در باره ترجمه فارسی آن  کتاب التراتیب الاداریه را از سالها پیش نامش را در میان ارجاعات فراوان استاد ارجمند سید جعفر مرتضی ملاحظه کرده بودم. از همان زمان شیفته این کتاب شده و مکرر در مکرر آن را مرور کردم. حسن مهم این کتاب در ارائه نصوص بیمشار در زمینه ها و عرصه های مختلفی بود که به نوعی می توانست یک فهمی حکومتی از زندگی و سیره نبوی (ص) به دست دهد. یک اشکال مهم در این کتاب آن بود که سیره نبوی را با سیره خلفا در هم آمیخته بود. دلیلش هم آن بود که مؤلف کتاب بر اساس رویه اهل سنت، سیره خلفا و صحابه را هم در کنار سیره نبوی قرار داده و از مجموع آنها فقه و اخلاق خود را استخراج می کنند. طبعا برای ما آن نمونه ها ، منهای آنچه که برگرفته از سیره علوی بود، اهمیت دینی نداشت اما به لحاظ تاریخی می توانست مورد استفاده باشد. بنابرین تصمیم گرفته شد تا این اثر مهم به فارسی ترجمه شود. کار ترجمه را استاد ارجمند جناب آقای علیرضا ذکاوتی عهده دار شدند که الحق و الانصاف یکی از مترجمان و محققان شایسته کشورمان هستند. ایشان از همان ابتدا فرمودند که ترجمه کامل متن کتاب به دلیل داشتن مطالب تکراری سود چندانی ندارد. بنابرین مقرر شد که خود ایشان افزون بر ترجمه، تهذیبی هم در کار آماده سازی کتاب داشته باشند. مجددا پس از ترجمه، از ناحیه پژوهشگاه، چنین مقرر شد تا برخی از موارد کتاب نیز که نیاز به شرح و توضیح داشت و در حال حاضر امکان نوشتن این توضیحات نبود حذف شود. طبعا اصل کتاب مکرر چاپ شده و افرادی که علاقمند به مطالعه کامل همه کتاب هستند می توانند از آن استفاده کنند. بدین ترتیب متنی که فراهم شده بیش از آن که متن کامل باشد، گزیده ای است که شاید بتوان گفت چیزی کمتر از پنج صد مطالب کتاب در آن نیامده است. شاید لازم باشد زمانی دیگر افزون بر ارائه متن کامل، استخراج منابع هم شده و به علاوه افزوده هایی هم از آثار تاریخی و حدیثی شیعه بر آن افزوده شود. کتاب در باره ارائه نصوص برگرفته از سیره علوی هم نقص فراوان دارد و به علاوه، اکنون که بیش از هشتاد سال از تألیف کتاب می گذرد با توجه به تصحیح متون فراوانی از میراث مخطوط می توان امیدوار بود که حرکت دیگری در این زمینه صورت گیرد. پیش از این اشاره شد که البته کارهای فراوانی در زمینه نظام اسلامی و سابقه تاریخی آن صورت گرفته است. اما اهمیت این کتاب در ارائه نصوص تاریخی و حدیثی است که گاه و بیگاه در باره آنها قضاوتهایی هم صورت گرفته است. در اینجا با سپاس از مترجم ارجمند و آرزوی توفیق برای ایشان، از همه کسانی که با شایستگی در کار ویرایش و غلط گیری کتاب تلاش کرده اند تشکر می کنیم. و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین منبع: www.historylib.com