تاريخچه مختصري از حکومت عباسيان

تاريخچه مختصري از حکومت عباسيان

دولت عباسيان با حکومتي بيش از پانصد سال بر سرزمين‌هاي اسلامي، طولاني‌ترين فرمان‌روايي بر مسلمانان را در طول تاريخ داشته است. خلافت عباسي در سال 132هجري قمري، با ابوالعباس سفاح آغاز شد و تا سال 656 هجري قمري به دست مغولان سقوط کرد.

حکومت عباسيان چهار دوره را پشت سر گذاشت:

دورة نخست از سال 132 هـ.ق آغاز مي‌شود و تا سال 232 هـ.ق ادامه مي‌يابد. اين مرحله که دوران راهيابي عناصر و دولتمردان فارسي به دربار عباسيان است؛ مرحلة قدرت‌گيري و رشد خلافت عباسي مي‌باشد. اين سده همچنين دوران رشد و شکوفايي تمدن اسلامي نيز محسوب مي‌گردد. پنج تن از امامان شيعي در اين عصر مي‌زيستند که عبارتند از: 1ـ امام جعفر صادق×؛ 2ـ امام موسي کاظم×؛ 3ـ امام علي بن موسي الرضا×؛ 4ـ امام جواد×؛ 5ـ امام هادي×.

حاکمان عباسي اين دوره عبارتند از: 1ـ سفاح 2ـ منصور 3ـ مهدي 4ـ هادي 5ـ هارون الرشيد 6ـ امين 7ـ مأمون 8ـ معتصم 9ـ واثق.^([1])

دوره دوم از سال 232 هـ.ق تا 334 هـ.ق است که با به قدرت رسيدن متوکل آغاز شده و تا اثناء فرمان‌روايي مستکفي ادامه مي‌يابد.^([2]) اين مقطع از تاريخ عباسيان، همزمان با رخنة ترکان در بدنة دولت و سلطة آنان بر دربار است که ضعف خلفاي عباسي را به همراه دارد.

امامان شيعي که در اين عصر مي‌زيستند، عبارتند از: 1ـ امام هادي× 2ـ امام حسن عسکري× 3ـ امام حجت بن الحسن المهدي#.

خلفاي عباسي در اين دوره عبارتند از : 1. متوکل 2. منتصر 3. مستعين 4. معتز 5. مهتدي 6. معتمد 7. معتضد 8. مکتفي 9. مقتدر 10. قاهر 11. راضي 12. متقي 13. مستکفي.

در اين دوره، متوکل پايتخت را از بغداد به سامرا منتقل کرد و تا مدتها سامرا مرکز قدرت خلافت عباسي بود. نظام اميرالامرايي که بيانگر بحران قدرت در دربار است، در همين دوره پديد آمد.

دوره سوم از سال 334 هـ.ق شروع و در سال 447 هـ.ق به پايان رسيد. در اين برهه دولت‌مردان فارسي آل بويه در دستگاه خلافت وارد شده و قدرت چشمگيري يافتند، به گونه‌اي که گويي حکومت از بني عباس به آنها منتقل شده است.^([3])

از اين دوره به دوران طلايي تمدن اسلامي ياد مي‌شود. خلفاي عباسي اين عصر عبارتند از: 1. مستکفي 2. مطيع 3. طائع 4. قادر 5. قائم.

دوره چهارم که سال‌هاي 447هـ ق تا 656هـ ق را در برمي‌گيرد، از اوسط خلافت قائم آغاز و با مرگ مستعصم پايان يافت. ورود ترکان سلجوقي به عرصة قدرت و تسلط آنان بر سرزمين‌هاي اسلامي، در اين دوره صورت گرفت.

خلفاي عباسي در اين عصر عبارتند از: 1. قائم 2. مقتدي 3. مستظهر 4. مسترشد 5. راشد 6. مقتفي 7. مستنجد 8. مستضيء 9. ناصر 10. ظاهر 11. مستنصر 12. مستعصم.

پس از مرگ مستعصم و سقوط بغداد به دست مغولان در سال 656 هـ.ق، گرچه بازماندگان عباسيان در سرزمين‌هاي مصر و شام خواستند تداوم خلافت عباسي را حفظ کنند، اما اين خلافت عملاً تداومي نيافت و به پايان رسيد.

[1]. اخبار الدولهًْ العباسيه، تحقيق عبد العزيز الدوری و عبد الجبار مطلبی، ص412.

[2]. طقوش، محمد سهيل، دولت عباسيان، ترجمه: حجت الله جودکی، ص29.

[3]. بيرونی، ابوريحان، الآثار الباقيه عن القرون الخاليه، ص132.

[4]. روايت انقلاب، محدثی، ص254.