مهدویت در رسانه ی ملی

درآمد انتظار امام عصر (عج) را در جامه ی شیعی ایران و در دهه‌های اخیر می‌توان به دو گونه ی مهم انتظار فعال و غیر فعال تقسیم کرد. توجه سیمای جمهوری اسلامی به این امر از سال ۱۳۸۰ رشد فزاینده‌تری را نشان می‌دهد. چنان که اولین و مهم‌ترین برنامه ی اختصاصی مهدوی سیما برنامه ی به سوی ظهور است که به صورت مستمر، خاص، غیر مقطعی و در قالبی متفاوت از دیگر برنامه‌های مشابه درباره ی امام زمان (ع) و فرهنگ مهدویت در شبکه ی دوم سیما ساخته شده است. پژوهش حاضر با تمرکز بر سلسله ی چهارم برنامه به سوی ظهور که می‌توان آن را از نمونه‌های جا افتاده ی برنامه‌های مهدوی تلقی کرد،با روش تحلیل محتوای مقوله‌ای در پی پاسخگویی به دو پرسش عمده ی زیر است:۱٫ برنامه‌ی به سوی ظهور کدام جریان‌های فکری اصلی حول موضوع مهدویت در جامعه را بازنمایی می‌کند؟۲٫ شیوه و ساختار اصلی ارائه‌ی برنامه کدام است؟با توجه به یافته‌های این تحقیق پیشنهاد می‌گردد برنامه‌هایی از این دست با سود جستن از اصالت باور مهدوی در بین مخاطبان و با توجه به مدل آیینی از میان دیگر مدل‌های ارتباطی، موضوع مهدویت را از حالت سنتی و احساسی صرف خارج نموده و انتظار فعال را در بین مخاطبان گسترش دهند تا جایی که مخاطبان در همگی ارکان زندگی‌شان وجود امام عصر (ع) را شاهد و ناظر اعمال خویش بیابند به نحوی که این باور و انتظار اصیل در همه ی شئون اجتماعی، سیاسی و… در جامعه تجلی یابد.
رسانه ی ملی و مهدویت با توجه به اهمیت موضوع مهدویت یکی از رسالت‌های سیمای جمهوری اسلامی را می‌توان ساخت برنامه‌هایی اثر گذار با محوریت این موضوع دانست. طبق آمارها رسانه ی تلویزیون در ایران با مخاطبانی که حدود ۹۰% مردم را شامل می‌شود، همانند دیگر نقاط دنیا یکی از پرمخاطب‌ترین وسایل ارتباط جمعی با ویژگی در برگیری فوق‌العاده است. از سویی با توجه به فرهنگ شفاهی جامعه ایران و قدرت تاثیرگذاری بالایی که تلویزیون در کشور ما دارد، می‌تواند در تقویت دیدگاه مهدوی نزد مخاطب و هم‌چنین مهیا و آماده کردن جامعه‌ با مسئله ی انتظار و ظهور منجی موعود مؤثر واقع شود. هم‌چنین سیما می‌تواند با ساخت برنامه‌هایی مفید و اثرگذار درباره ی این موضوع آن را از بحث دینی و سنتی صرف خارج نموده و به مبحثی اجتماعی، سیاسی، رسانه‌ای و… قابل تأمل و بحث و بررسی در اذهان جامعه تبدیل نماید تا مخاطبان فرهیخته و قشر دانشگاهی و حوزوی بیش از پیش به چالش کشیده شوند و با تجزیه و تحلیل موضوع، اثر‌ها و… به آسیب‌شناسی و خرافه زدایی آن بپردازند تا بستر مناسبی برای ساخت جامعه‌ای مهدوی در همه ی زمینه‌ها در حد توان فراهم آید. (باهنر، ۸۱ ص ۸۶)اعتقاد به ظهور منجی در پایان دنیا موضوعی است که اکثر ملل، اقوام و قبایل به آن معتقد بوده و هستند. سرچشمه‌ی این باور کهن علاوه بر اشتیاق درونی و میل باطنی انسان که به طور طبیعی خواهان حکومت حق و عدل و برقراری صلح و امنیت است، نوید‌های بی‌شائبه ی پیامبران الهی در طول تاریخ به مردم مؤمن و آزادی‌خواه جهان است. (ناصری، ۱۳۸۳، ص ۱۹) ولی اهمیت موضوع مهدویت در اسلام و مذهب شیعه فقط به دلیل منجی بودن ایشان نیست، بلکه وجود آن حضرت به عنوان امام دوازدهم و تداوم بخش رسالت انبیا و این که وارث اولیای الهی هستند و در یک کلام حجت خدا بر روی زمین‌اند، مطرح است (شفیعی سروستانی، ۱۳۸۴، ص ۱۵۴)فرهعنگ والای مهدوی به عنوان اعتقادی ریشه‌دار، بنیادین و اصیل در فرهنگ تشیع مطرح است تا جایی که این اعتقاد سبب بسیج عمومی و مقوم آیین‌ها و انگیزه‌های انسانی است. نمادی که عامل عدالت‌ خواهی و ظلم ستیزی جوامع شیعه در طول تاریخ بوده است. همواره جامعه ی شیعی ایران در طول تاریخ وجود امام عصر (ع) و انتظار فرج آن حضرت را به عنوان اصول اصلی خود برشمرده و وجود آن حضرت را به عنوان امام و پیشوای دوازدهم پذیرفته و او را خاتم الاوصیا می‌داند. ایرانیان این موضوع را به عنوان یکی از وجوه ممیزه‌ی خود توسعه داده و حول انتظار ظهور آیین‌های بسیاری را سازمان داده و آن را به صورت یک اصل اصیل اعتقادی پرورده‌اند. این اعتقاد که عاملی تعیین‌کننده در تعریف وظایف اجتماعی- سیاسی شیعیان در حیات دنیوی است، در اثر مواجهه با ایدئولوژی‌های گوناگون در دهه‌های اخیر نقشی اساسی در شکل بخشی به باز‌نمود‌‌‌های دینی و جهت‌گیری‌های فرهنگی و اجتماعی- سیاسی ایرانیان ایفا کرده است.جوامع شیعی برای ابلاغ و ترویج این رکن و اصل اساسی از هر امکانی استفاده کرده‌اند. با وجود این باید دقت داشت که اهمیت محوری اعتقاد مهدوی و انتظار امام عصر (ع)، نه تنها به شکل گیری نظامات اعتقادی و عملی یکسان منتهی نشده است، بلکه خود موجب شکل‌گیری و بروز عقاید و گرایش‌های متنوع و حتی متضاد در جامعه ی شیعی شده است. دو دیدگاه عمده ای که درباره ی انتظار فرج امام عصر (ع) در طول تاریخ و در جوامع شیعی وجود داشته و محققی چون شهید مطهری نیز در کتاب قیام و انقلاب مهدی بدان (ع) اشاره کرده‌است، عبارت‌اند از:انتظاری که سازنده و نگهدارنده است، تعهد‌آور است، نیرو‌آفرین و تحرک‌بخش است، به گونه‌ای است که می‌تواند نوعی عباد و حق‌پرستی شمرده شود و انتظاری که گناه است، ویرانگر است، اسارت بخش است، فلج کننده است و باید نوعی اباحیگری محسوب شود. (مطهری، ۱۳۷۴، ص ۱۵)در حقیقت انتظار امام عصر (ع) را در جوامع شیعی و در طول تاریخ می‌توان به دو گونه تقسیم نمود:انتظار فعال: دیدگاه امام خمینی (ره) را شامل می‌شود که منتظران را در آن وظیفه ی زمینه‌سازی ظهور امام (ع) را دارند که در نهایت با ارائه ی نظریه ولایت فقیه توسط امام خمینی (ره) و رهبری سیاسی بلامنازع ایشان منجر به تشکیل حکومت اسلامی در ایران گردید.انتظار غیر فعال: منتظران حضرت به غیر از دعا رای تعجیل ظهور امام وظیفه‌ای ندارند و با دست نزدن به هیچ عمل و اقدامی در رفع مشکلات زمان خود می‌توانند زمینه ی پر شدن جهان از ظلم و ستم را ایجاد کنند که خود این امر سبب تعجیل در ظهور ایشان می‌گردد.تقابل این دو دیدگاه درباره‌ی انتظار امام عصر (ع) پس از پیروزی انقلاب اسلامی به اعلان نارضایتی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی از عملکرد این تفکر و در پایان ختم رسمی فعالیت‌های هواداران آن شد. مروری کوتاه بر جریان‌های فکری و بازنمایی‌های اعتقادات مهدوی نشان می‌دهد که موضوع مهدویت تا مدت‌ها مسکوت ماند تا این‌که در دهه ی ۶۰ به دلیل در جریان بودن جنگ تحمیلی، مهدویت در بطن جامعه و به شکل مفاهیم والای معنوی چون شهادت و… حضور یافت. پس از دهه ۷۰ فعالیت‌ها و جنبش‌های متنوعی در زمینه‌ی مهدویت در جامعه آغاز شد. این فعالیت‌ها در ابتدا بیشتر به شکل نشر آثار مکتوب حول محور منابع اعتقادی شیعه بودند. سپس برخی نویسندگان و فعالان مهدوی اقدام به نوشتن کتابهایی در حوزه ی طرح ریزی استراتژی برای ارکان مهم نظام اسلامی و افراد جامعه از جمله مردم، جوانان و … غیره کردند. از جمله مهمترین نکات مورد توجه در این نوشتارها وظایف منتظران و فرهنگ انتظار بود.صدا و سیمای جمهوری اسلامی نیز با تاخیر به موضوع مهدویت پرداخته است. از حدود سال های ۷۵-۷۴ برنامه‌ای با نام انتظار سبز از صدای جمهوری اسلامی پخش گردید و برخی شبکه‌های رادیویی مانند رادیو جوان و معارف در سال های اخیر برنامه‌هایی در این زمینه تولید کرده‌اند. (منتظر قائم، ۱۳۸۵، ص ۱۷)ولی در حوزه‌ی سیما این موضوع با تاخیر بیشتری دنبال گردید و طی سال های اخیر شاهد بودیم که سیمای جمهوری اسلامی ایران به موضوع مهدویت بیشتر از گذشته توجه نموده است. مروری کوتاه بر برنامه‌های پخش شده‌ی سیما نشان می‌دهد که از حدود سال ۱۳۸۰ سیمای جمهوری اسلامی روند افزون‌تری را در پرداختن به موضوع مهدویت آغاز نموده‌ است. البته در سال های گذشته نیز سیما بنابر روال همیشگی خود برنامه‌های مناسبتی برای ایام نیمه ی شعبان و روزهای جمعه تدارک دیده و پخش کرده است. هم‌چنین در برنامه‌ی مذهبی خود قسمت‌ها یا بخش‌هایی را به موضوع مهدویت اختصاص داده است. ولی بنابر آمارهای سامان صداوسیما که نگارنده توانسته به آن دسترسی پیدا نماید، می‌توان گفت، اولین و مهمترین برنامه‌ی اختصاصی مهدوی سیما که برای اولین بار در سال‌های ۸۰ و ۸۱ ساخته شد، سلسله‌ی اول برنامه‌ی به سوی ظهور (به شکل ضبط شده) است که در سال‌های بعد تا سلسله‌ی چهارم آن نیز ادامه پیدا کرد و از شبکه‌ی دوم سیما پخش گردید.هم‌چنین در سال‌های اخیر برنامه‌هایی مانند پایان دوران از شبکه‌ی اول، چهل وادی تماشا، سریال پرده‌ی عشق و مشق انتظار از شبکه‌ی دو، مجموعه ی ترکیبی موعود، سپهری دیگر و صبح امید از شبکه‌ی چهار، مجموعه عطر عاشقی و برنامه‌های پرسش و پاسخ، میز گرد یا مجموعه‌هایی چند قسمتی در زمینه ی مهدویت و امام عصر (ع) ساخته و پخش شده است. درحالی که در سال‌های گذشته برنامه های اختصاصی درباره ی این موضوع کمتر ساخته می‌شد.برنامه‌ی به سوی ظهور اولین برنامه‌ای است که به صورت مستمر، خاص، غیر مقطعی و در قالبی متفاوت از دیگر برنامه‌های مشابه درباره ی امام زمان (عج) و فرهنگ مهدویت (در شبکه‌ی دو و روزهای جمعه) ساخته و پخش شده است. تاکنون چهار سلسله (دو مجموعه‌ی ضبط شده و دو مجموعه‌ی زنده) از این برنامه و در مدت زمانی حدوداً چهار سال پخش شده است و طبق اعلام مرکز تحقیقات و مطالعات صدا و سیما جزء برنامه‌های نسبتاً موفق و پر بیننده در بین مجموعه‌های مذهبی تولید شده در سیما محسوب می‌شود. (شماره‌ی تحقیق: ۱۶۶/۸۱)طبق نظرسنجی مرکز تحقیقات، برنامه‌ی به سوی ظهور در مقایسه با برنامه‌های مشابه از موفقیت نسبتاً خوبی برخوردار بوده است. (۱) این در حالی است که ساعت پخش این برنامه جمعه صبح‌ها با پخش برنامه‌های سرگرم کننده ی شبکه‌های دیگر همزمان بوده است.بسیاری از افراد در این ساعت مشغول استراحت یا فعالیت‌های دیگری هستند. ضمن این‌که این ساعات اصولاً جزء ساعات پرمخاطب تلویزیون نیست. با وجود این برنامه توانسته در حد نسبتاً خوبی در جذب مخاطب تلویزیونی موفقیت کسب کند به طوری که ۲۸% پاسخگویان صرف نظر از تواتر تماشا، بیننده‌ی این برنامه بوده‌اند که در میان برنامه‌های مذهبی رقم قابل توجهی بوده است. بر این اساس سلسله‌ی چهارم این برنامه را می‌توان کامل‌ترین و جا‌افتاده‌ترین سلسله از این گونه مجموعه برنامه‌ها دانست. با در نظر گرفتن این موضوع در این پژوهش به پرسش‌های اصلی زیر پاسخ می‌‌دهیم:۱٫ برنامه‌ی به سوی ظهور کدام جریان‌های فکری اصلی حول موضوع مهدویت در جامعه را بازنمایی می‌کند؟۲٫ شیوه و نحوه ی اصلی ارائه برنامه کدام است؟
دیدگاه‌های گوناگون درباره ی انتظار امید و آرزوی تحقق نوید جهانی انسانی، در زبان روایات اسلامی انتظار فرج خوانده شده و عبادت، بلکه افضل عبادات شمرده شده است. دو دیدگاه عمده‌ای که درباره ی انتظار فرج امام عصر (ع) در طول تاریخ و در جوامع شیعی وجود داشته و محققی چون شهید مطهری نیز در کتاب قیام و انقلاب مهدی (ع) بدان اشاره کرده است، را دکتر شریعتی نیز دارد:انتظار منفی و انتظار مثبت. این دو انتظار درست ضد یکدیگرند. یکی بزرگترین عامل حرکت و ارتقاء و یکی تن دادن به ذلت؛ یکی توجیه وضع موجود و دیگری پیش‌رونده و آینده‌گرا. (شریعتی، ۱۳۷۹، ص ۵۱)این دو نوع انتظار فرج، معلول دو برداشت از ظهور عظیم مهدی موعود است. هم‌چنین برای توضیح انواع مختلف انتظار می‌توان به تحقیق جامعی که یکی از محققین مهدوی کشور انجام داده استناد نمود. ابراهیم شفیعی سروستانی انتظار را در طول تاریخ به دو دیدگاه کلامی- اعتقادی و فرهنگی- اجتماعی تقسیم می‌کند. مبحث کلامی مربوط به این است که طی سالهایی که از غیبت امام (ع) می‌گذرد، بیشتر فقها مراجع به مباحثی از این دست که امام (ع) کی، کجا و از چه نسلی است و چه رویدادهایی را پشت سر گذاشته‌اند یا همان مباحث تاریخی می‌پردازد. (شفیعی سروستانی، ۱۳۸۳، ص ۷۰-۶۸)دیدگاه فرهنگی- اجتماعی ضمن پذیرش همه‌ی مبانی و اصول مطرح شده در دیدگاه کلامی- تاریخی در پی این است که موضوع مهدویت را مبنایی برای پی‌ریزی همگی مناسبات فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در عصر غیبت قرار دهد.شاخص ترین فقیه، متکلم و اندیشمندی که در دیدگاه فرهنگی- اجتماعی به تحلیل و بررسی اندیشه‌ی مهدویت و فرهنگ انتظار پرداخته امام خمینی (ره) بوده که نظریه‌ی ولایت فقیه را ارائه دادند. مهم‌ترین ادله‌ی امام هم که به آن استناد کرده توقیع یا دست‌خطی بوده که از سوی امام عصر(ع) به اسحاق بن یعقوب صادر شده در پاسخ به پرسشی که پرسیده بودند در ایام غیبت کبری در حوادث و پیش‌آمدها چه باید بکنیم؟ که در آن توقیع و دست خط گفته شده در ایام غیبت کبری در حوادث و پیش‌آمدها به راویان حدیث «رجوع کنید. چون آنان حجت من بر شمای‌اند و من حجت خدا بر شما». این مبنای اصلی نظریه‌ی امام خمینی قرار گرفت که با رهبری و تلاش‌های ایشان و مردم سرانجام انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. (شفیعی سروستانی، ۱۳۸۴، ص ۱۷۶و۸۷)
مهم‌ترین شاخص‌های انتظار فعال و غیرفعال ۱٫ شاخص تشکیل حکومت اسلامی پیش از ظهور: در دیدگاه غیر فعال بر اساس برخی روایات معتقدند که تشکیل حکومت پیش از ظهور امام زمان (ع) باطل است. (نشریه‌ی راه مجاهد، ۱۳۶۸، ص ۵) بر اساس این دیدگاه عصمت شرط تشکیل حکومت است. در حالی که در دیدگاه امام خمینی تنها عدالت شرط تشکیل حکومت است. حکومت باید برای اجرای احکام الهی پیش از ظهور تشکیل شود. برای این‌که در حد توان باید برای نجات مظلومان تلاش کرد و این کار تا ظهور حضرت نمی‌توان به تعویق انداخت.۲٫ شاخص، ولایت فقیه: در دیدگاه انتظار غیر فعال رهبری و پیروی در تبعیت از مراجع و تقلید از آنها محدود شده آن هم در مواردی چون غسل و وضو… است. در حالی که در دیدگاه امام خمینی ولایت فقیه ناقض ولایت مراجع است و اولی بر آن‌هاست. از شرایط مرجع داشتن بینش سیاسی و اجتماعی است و در این حوزه‌ها رای ولی فقیه اولی بر دیگر مراجع است.۳٫ شاخص وظایف منتظران در عصر غیبت: در نگاه غیر فعال اعتقاد به حضرت صاحب‌الزمان در محبت و دوستی و تبعی صرفاً عبادی خلاصه شده و هیچ نشانی از دیگر ابعاد انتظار نیست. در این نگاه وجود زمینه‌های منفی در جامعه و اعتقاد مردم به اسلام کافی است. منتظر خود و جامعه‌اش را نه در بعد اقتصادی و سیاسی بلکه فقط در بعد اعتقادی می‌سازد. در این نگاه خود حضرت صاحب‌الزمان باید تشریف بیاورند و کارها را سامان بدهند ولی در دیدگاه فعال به غیر از خود سازی باید یک منتظر در اعمال و کردارش هم شایسته باشد. به غیر از بعد شخصی در بعد اجتماعی نیز باید فعال باشد. امر به معروف و نهی از منکر اعتقاد به ولایت فقیه از شاخصه‌های مهم دیدگاه فعال است.۴٫ شاخص آموزش و تربیت نسل منتظر: بدیهی است بنا به مبانی دو دیدگاه، نسل منتظر تربیت می‌شود.۵٫ شاخص عدالت‌گستری در عصر غیبت: در دیدگاه غیر فعال پیش از ظهور دست به هیچ حرکت انقلابی نمی‌توان زد و جبراً فساد رو به تزاید است. (نشریه‌ی راه مجاهد، ۱۳۶۸، ص ۵) ولی در دیگاه فعال منتظران نسبت به وقایع جامعه و جهان حساس و بیدار هستند و تا حد امکان باید در گسترش عدالت کوشش نمایند. شهید مطهری معتقد است ظهور حضرت، حلقه‌ی مکملی است از مبارزات گروه اهل حق. (مطهری با تلخیص، ۱۳۷۴، ص ۵۹)۶٫ شاخص لزوم دوست‌شناسی و دشمن‌شناسی موضوع مهدویت: بر همه‌ی منتظران لازم است که پیگیر وقایع داخلی و جهانی باشند و دوستان و دشمنان داخلی و خارجی اهل بیت‌ به ویژه امام عصر (ع) را شناسایی کنند ولی در دیدگاه غیر فعال دشمن‌شناسی در حد خلفای سه‌گانه و سنی‌ها خلاصه می‌شود.۷٫ شاخص آسیب‌شناسی موضوع مهدویت: در دیدگاه فعال، به آسیب‌های اندیشه‌ی مهدوی پرداخته می‌شود. از جمله دوری از عوام‌زدگی و سطحی نگری، زدودن باورهای ضعیف و نادرست، کارکردهای مجالس مهدوی و پرهیز از تعیین وقت برای ظهور و… در دیدگاه غیر فعال این مورد جایگاهی ندارد. (شفیعی سروستانی با تلخیص، ۱۳۸۴، ص ۳۸۱-۳۶۹)۸٫ شاخص خواب دیدن یا تشرف خدمت امام عصر(ع): در دیدگاه انتظار غیر فعال یکی از راه های اثبات امام (ع) نقل خواب‌ها و رویت امام زمان (ع) است، به صورتی که این مورد آن‌قدر دم دستی فرض می‌شود که از کودک گرفته تا هر فرد عامی می‌تواند بدون هیچ مانع و مشکلی با امام رابطه داشته باشد و آن خواب یا رابطه را ملاک و معیار قرار دهد. نقل این گونه خواب‌ها برای اثبات حقانیت این گروه است. (باقی با اندکی تغییر و تلخیص، ۱۳۶۲، ص ۱۲۸)در دیدگاه فعال فضیلت تشرف خدمت امام عصر(ع) و ملاقات با ایشان هرگز نفی نمی‌شود ولی به عنوان اصلی‌ترین وظایف منتظران قلمداد نمی‌شود. بلکه در کنار دیگر وظایف منتظران مطرح می‌شود. (شفیعی سروستانی، ۱۳۸۴، پاورقی‌ص ۳۷۰)۹٫ پرداختن به مباحث تاریخی غیبت: از آموزه‌های مهم مهدوی است که در بین معتقدان به دیدگاه غیر فعال از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است و در آموزه‌های‌شان فقط بدین مسایل که امام عصر(ع) کی، کجا و از چه نسلی هستند و طول غیبت صغری و کبری حضرت چقدر است و مسایلی از این دست پرداخته می‌شود. (باقی با تلخیص، ۱۳۶۲، ص ۸۲ تا ۱۲۰) شایان ذکر است که در دیدگاه فعال این مباحث از موضوعات مهم مهدوی است که باید در کنار دیگر مباحث مهدوی مطرح شود و صرفاً به این مباحث پرداخته نشود بلکه در این عصر تاکید بیشتر باید بر وظایف منتظران باشد.
از مهمترین نتایج تحیق که می‌توان بدان اشاره نمود: برنامه‌ی به سوی ظهور تنها در ۱۹% از عناوین خود به مبحث انتظار فعال پرداخته است.این برنامه با ۶۳% بیشترین شیوه و نحوه‌ی ارائه‌اش، شیوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی است و بیشترین محتوای عناوین این برنامه با ۵۶% به مباحث احساسی و عاطفی اختصاص داشته است در حالی که در این برنامه سهم مباحث کلامی (اعتقادی)… تاریخی ۳/۱۳% و مباحث اجتماعی- سیاسی ۱۲% بوده است.بیشترین نحوه‌ی ارائه‌ی محتوای عناوین برنامه به شکل احساسی و عاطفی بوده است. در حالی که ۱۷% عناوین برنامه نحوه‌ی ارائه‌ی شناختی، استدلالی و معرفتی داشته‌اند و ۵/۱۹% نحوه‌ی ارائه‌ی اطلاع‌رسانی بوده است.۴۸% از عناوین برنامه را وُله تشکیل می‌دهد که ۸۹% از این میزان را وله‌های احساسی به خود اختصاص داده‌اند.بیش از ۶۰% پیام‌آفرینان برنامه را مردان تشکیل می‌دهند.می‌توانیم این‌گونه نتیجه گیری کنیم که این برنامه بیشترین نحوه‌ی ارائه‌ای که بدان پرداخته و برجسته‌سازی نموده است، شیوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی است. بیشتر مخاطبان ما به خصوص نسل جوان اطلاعات درستی درباره‌ی امام عصر (ع) ندارند و پرداختن این‌گونه‌ی سیما بدین موضوع سبب دامن‌زدن به بار احساسی و عاطفی موضوع مهدویت در جامعه می گردد و درک نادرستی را به مخاطب القا می کند،به جای اینکه بار احساسی تنها اندکی از زمان این نوع برنامه‌ها را به خود اختصاص دهد. در این برنامه عناوین آغاز برنامه، گفتار هنرمند، تشرف یافتگان خدمت امام عصر (ع)، نامه‌ای به امام عصر (ع)، ناله‌های فراق، آوای انتظار و شعر انتظار همیشه نحوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی داشته‌اند. هم‌چنین وله نیز با ۸۹%، نحوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی داشته‌ است. تنها گفتگو با کارشناس با ۹۷% ونمایش بخش‌هایی از فیلم‌ها یا شبکه‌های آخرالزمانی با ۵۸% نحوه‌ی ارائه‌ی شناختی، استدلالی و معرفتی داشته است. بوستان انتظار (معرفی کتاب) همیشه و معرفی سایت‌های مهدوی، ارتباطات مردمی و تبلیغ با ۹۲% نحوه‌ی ارائه‌ی اطلاع رسانی داشته‌اند.از سویی این برنامه در قسمت‌های ویژه‌ای که به ایام ولادت معصومین، اعیاد یا مناسبت‌های حزن آور مذهبی اختصاص داشته، بیشترین زمان از کل برنامه را به آیتم‌های احساسی و عاطفی اختصاص داده است. به عبارتی این برنامه در مناسبت‌های مختلف (شاد یا حزن‌آور) از رویکرد احساسی و عاطفی سود جسته است و بازنمایی این برنامه در موضوع مهدویت به شکل احساسی و عاطفی بوده است. باید به این نکته توجه داشت که باور مهدوی در بین مخاطبان یک باور مستحکم است که رسانه یا برنامه‌های تلویزیونی می‌توانند آن را تقویت کنند و موجبات انس، شناخت و آگاهی بیشتر مخاطب را در زمینه‌ی مهدویت فراهم آورند. این مطلب را مستند می‌کنیم به تحقیق باهنر که ۳/۲ افراد جامعه‌ی ایران که از رسانه‌های مدرن (رادیو و تلویزیون) استفاده می‌کنند دارای علاقه‌ی بسیار به دین هستند و ۳/۱ باقی مانده نیز به آن بی‌علاقه نیستند. (باهنر، ۸۲)از سویی رسانه‌ی ملی باید برای بیان مباحث دینی و به ویژه مهدوی از مدل آیینی که هدف نهایی آن به نمایش نهادن اعتقادات و بیان عواطف مشترک است، سود جوید. (مهرداد، ۱۳۸۰، ص ۵۲)جیمز کری (۱۹۷۵) متخصص مسایل ارتباط جمعی، به دلیل پیش‌نهادن برداشتی آیینی از ارتباطات به عنوان جایگزینی برای مفهوم عمومی‌تر انتقال یا ترابری مشهور شده است…. برداشت انتقالی از ارتباطات بر اطلاع رسانی و تأثیر ارتباط بر مکان و نگاه آیینی بر معنا و نگهداری جامعه در زمان تاکید می‌کند. اولی بر قدرت و کنترل و دومی بر مشارکت و فرهنگ تاکید می‌کند. (روزنبولر به نقل از گیویان، ۱۳۸۵، ص ۲۴۳)اگر نمونه‌ی عالی ترابری از ارتباطات، توزیع پیام در یک گستره‌ی جغرافیایی به منظور اعمال کنترل باشد، نمونه‌ی عالی تلقی آیینی از ارتباطات یک مراسم قدسی است که انسان‌ها را حول همبستگی‌ها و پیوندهای مشترکشان گردهم می‌آورد. (کری به نقل از گیویان، ۱۳۸۵، ص ۴۰)کری از روشی در مطالعه‌‌ی ارتباطات و جامعه‌ حمایت کرد که در آن فرهنگ نقش محوری می‌یابد. او می‌گوید:زندگی اجتماعی فراتری از قدرت و تجارت است… زندگی اجتماعی شامل مشارکت در تجربه‌ی زیبایی شناختی، عقاید دینی، ارزش‌ها و احساسات فردی و باورهای روشنفکرانه- نظم آیینی- نیز هست.تلقی مدل آیینی از ارتباطات این است که به دنبال توزیع پیام در مکان و فضا نیست، بلکه می‌خواهد جامعه را در زمان نگه‌ دارد و عقاید مشترک را باز نمایی کند. (کری به نقل از گیویان، ۱۳۸۵، ص ۴۰)رویکرد آیینی ارتباط را در وهله‌ی اول نه به عنوان «پراکندن پیام‌ها در فضا، بلکه نگهداری جامعه در زمان» می‌داند. در این رویکرد ارتباطات «رساندن اطلاعات نیست، نمایان افکار مشترک» است. (کری به نقل از دهقان، ۱۳۷۶، ص ۱۹) به طور کلی می‌توان گفت نگاه آیینی، نگاهی فرهنگی به ارتباطات دارد، نگاهی که در جست‌و‌جوی ارز‌ش ها و معانی است. (گیویان، ۱۳۸۵، ص ۴۰)بنابراین رسانه‌ی ملی با استفاده از مدل آیینی و نظریه‌ی راه‌گشای ولایت فقیه امام خمینی (ره) (انتظار فعال) می‌تواند به یکپارچگی جامعه و گسترش پیوندهای اجتماعی در راستای انتظار فعال کمک نماید. یعنی مهدویت و عشق به امام عصر (ع) تنها در موارد صرف آیینی چون حضور سه‌شنبه‌ها در جمکران یا دعای ندبه‌ی صبح‌های جمعه یا صدقه و دعا برای سلامتی و تعجیل ظهور (در عین این‌که این موارد بسیار مهم هستند)، خلاصه نشود.از نکات مهم مدل آیینی توجه به ارتباط دو سویه بین مخاطب و فرستنده است هرچند که بخش عمده‌ای از این کار با ارتباطات تلفنی، پست الکترونیک و سنجش‌های پیمایشی، (بررسی نامه‌های ارسالی به منظور پیمایش یا اشتراک در معنا) محقق می‌شود ولی در مدل آیینی ظهور و بروز نمادین و به نمایش گذاشتن این ارتباط در برنامه‌ها نیز لازم است.توجه به نیازهای مخاطب و گوناگونی آن‌ها در این مدل بسیار مورد توجه است. برنامه‌ی به سوی ظهور هم به دلیل استفاده از امکاناتی چون ایجاد سایت (www.zohoor.ir و www.zohoortv.com)، استفاده از فکس و ایمیل به شکل آن‌لاین در برنامه، به مدل آیینی بسیار نزدیک است.با توجه به این موضوع و در نظر گرفتن فرهنگ والای مهدوی که یک اعتقاد ریشه‌دار در بین مخاطبان است، برنامه‌های مذهبی و به ویژه مهدوی تلویزیون باید در ارائه خود از این نحوه‌ی (مدل آیینی) که نگاهی فرهنگی به ارتباطات دارد، استفاده نمایند ولی طبق نتایج نظرسنجی مرکز تحقیقات از برنامه‌ی به سوی ظهور، ۷/۵۲% بینندگان برنامه معتقدند برنامه به سوی ظهور در حد زیادی در پاسخگویی به پرسش‌های آنها در زمینه‌ی موضوع برنامه موفق بوده است ولی جالب توجه است که کمترین میزان این نظرسنجی نیز به گفته‌ی مخاطبان مربوط به همین بخش است که ضرورت ارتباط بیشتر با مخاطبان و توجه به نظرات آنان را می‌طلبد.پس سیمای جمهوری اسلامی و سازندگان این نوع برنامه‌ها به جای پر رنگ و برجسته نمودن مباحث احساسی باید تلاش کنند سهم مباحث عقلی و اعتقادی را بالاتر ببرند و حتی این مباحث را با توجه به مدل آیینی با مخاطبان به چالش بکشند تا موضوع مهدویت از حالت نمادین، سنتی و احساسی صرف خارج شود و مخاطبان در زمینه‌ی انتظار واقعی (انتظار فعال) به باور و اعتقاد مشترکی رسیده و بدین سبب این باور گسترش یافته و توسط رسانه بازنمایی شود؛ انتظار واقعی‌ای که سبب شود مخاطبان در همه‌ی ارکان زندگی خویش وجود امام (ع) را شاهد و ناظر اعمال خود ببینند به نحوی که این باور و انتظار اصیل در همگی شئون اجتماعی، سیاسی و… تجلی یابد.بر اساس این تحقیق پیشنهاد می‌گردد:۱٫ برنامه‌هایی که درباره‌ی امام عصر (ع) ساخته می‌شوند برای مخاطبان خاصی تهیه گردند به عنوان مثال برای کودکان، نوجوانان، جوانان و زنان…۲٫ سازندگان این نوع برنامه‌ها به غیر از محتوا باید در ارائه‌ی جذابیت تصویری نیز بکوشند؛ زیرا هر چقدر محتوا زیبا باشد ولی نحوه‌ی ارائه رسانه‌ای نباشد، سبب مخاطب گریزی می‌شود. این مورد از عوامل مهم جذب مخاطب به سوی محتواهای دینی است.۳٫ عنوان تشرف یافتگان خدمت امام عصر (ع) که از جذاب‌ترنی موضوعات مهدوی است به صورت نمایشی به مخاطب ارائه گردد. اکنون روش سنتی و قدیمی ارائه‌ی محتواهای دینی راهکار مناسبی برای برنامه‌های مذهبی به شمار نمی‌رود.۴٫ به موضوع مهدویت در قالب سریال‌ها و داستان‌ها پرداخته شود و تشرفات موثق به فیلم، کلیپ و… برای جوانان ساخته گردد.۵٫ باید ساختار خشک برنامه‌های مذهبی شکسته شود و مجریان برنامه و کارشناسان بتوانند به دور از زبان و بیان خشک، رسمی و قدیمی با مخاطبان ارتباط برقرار کنند. البته تا حدی که محتوا زخمی نشده و آسیبی به آن وارد نگردد.۶٫ با حفظ بخش هنری این نوع برنامه‌ها در هر قسمت بنا به تناسب از شاعران، خوانندگان، خطاطان و.. استفاده شود و حتی‌المقدور از تکراری‌شدن این بخش و تنها پرداختن به یک نوع هنر پرهیز شود.۷٫ پس از پایان این گونه برنامه‌ها پژوهشی درباره‌ی عملکرد برنامه و این‌که چه تأثیری روی مخاطب داشته، صورت گیرد تا مشخص شود این برنامه‌ها چه تأثیری روی اعمال و کردار مخاطبان خود گذاشته‌اند و به اصطلاح در امام زمانی شدن مخاطبان چقدر مؤثر بوده‌اند.۸٫ بعد معرفتی موضوع مهدویت و انتظار در این برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرد و تلاش گردد چهره‌ای جذاب، مطلوب و دوست‌داشتنی از قیام جهانی امام عصر (ع) به مخاطب ارائه شود، در حالی که مخاطبان این برنامه‌ها کمتر با ژرفای اتفاقی که قرار است با ظهور امام عصر (ع) رخ دهد، آشنا می‌شوند.۹٫ در اشعار، موسیقی، مداحی‌ها یا مراثی که برای دیگر معصومین خوانده می‌شوند، بازنگری صورت گیرد تا بدین صورت به ساحت آن بزرگواران بی‌احترامی نگردد.۱۰٫ نوآوری و ابتکاری از نظر قالب و محتوا در این نوع برنامه‌ها رخ دهد، چنان که بیشتر برنامه‌هایی که در این رابطه تولید شده است در قالب‌های ترکیبی و میز گرد بوده است.منابع:۱٫ باقی، عمادالدین (۱۳۶۲). در شناخت حزب قاعدین زمان. تهران: انتشارات دانش اسلامی.۲٫ باهنر، ناصر. (۱۳۸۱)، از دین تلویزیونی تا آرمان تلویزیون دینی. هفته‌نامه‌ی سروش اسفندماه.۳٫ باهنر، ناصر. (۱۳۸۲)، راهبردهای آموزش دینی در تلویزیون با مطالعه در تطبیق رسانه‌های دینی، فصل‌نامه ی پژوهش و سنجش، ویژه‌نامه ی آموزش.۴٫ جمعی از نویسندگان، (۱۳۷۹)، انتظار در اندیشه‌ها، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (ع).۵٫ حیدری، معصومه. (۱۳۸۱)، نظرسنجی از مردم ۳۰ شهر کشور درباره ی برنامه ی به سوی ظهور. گروه سنجش افکار. شماره تحقیق ۱۶۶/۸۱٫۶٫ روزنبولر، اریک دبلیو. (۱۳۸۵)، ارتباطات آیینی، عبدا… گیویان. انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).۷٫ شفیعی سروستانی، ابراهیم. (۱۳۸۳)، انتظار، بایدها و نباید‌ها. قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما.۸٫ شفیعی سروستانی، ابراهیم. (۱۳۸۴)، معرفت امام زمان (ع) و تکالیف منتظران. تهران: انتشارات موعود عصر (ع).۹٫ صبور، رضا. (۱۳۸۵)، گفت‌و‌گوی نگارنده با تهیه کننده‌ی برنامه ی به سوی ظهور.۱۰٫ گویان، عبدا… دو استعاره‌ی بنیادین برای فهم ارتباطات. فصل‌نامه‌ی رادیو و تلویزیون، شماره ی پاییز ۱۳۸۵٫۱۱٫ مجموعه مقالاتی از نشریه‌ی راه مجاهد، (۱۳۶۸)، انجمن حجتیه، نسلی مایوس از حرکت و انقلاب. تهران: انتشارات راه مجاهد.۱۲٫ مطهری، مرتضی، (۱۳۷۴)، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه‌ی تاریخ، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات صدرا.۱۳٫ منتظر قائم، خلیل. (۱۳۸۵)، مهدویت و بازتاب آن در رسانه‌ی ملی. ماه‌نامه‌ی موعود شماره ۶۸٫۱۴٫ مهرداد، هرمز، (۱۳۸۰)، مقدمه‌ای برنظریات و مفاهیم ارتباط جمعی. تهران: انتشارات فاران.۱۵٫ ناصری، علی. (۱۳۸۳)، بازشناختی از یوسف زهرا علیه السلام. قم: انتشارات کیش مهر۱۶٫ ویندال، سورین و همکاران. (۱۳۷۶)، کاربرد نظریه‌های ارتباطی علیرضا دهقان. تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.منابع خارجی:۱٫ Carey, J. (1988). Communicication as culture: Essays on media and society. Boston: Unwin Hyman2. Crisell, Andrew (1994). Unrestanding Radio. London3. www.bashgah.net
پی نوشت:
۱٫ برنامه به سوی ظهور در جشنواره تولیدات سیما دیپلم افتخار بهترین برنامه مذهبی را کسب نموده است. (صور، گفت‌وگو با نگارنده، ۱۳۸۵) منبع:رواق هنر و اندیشه- ش۴۱