سفیران چهارگانه (خاص) – عثمان بن سعید عمری

در مدت غیبت صغرا ـ طبق دیدگاه مشهور ـ چهار سفیر یا نایب خاص، درخواست‌های‌ مردم را به حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و نیز نامه‏ها و توقیعات آن حضرت را به مردم می‏رساندند و خود به زیارت ایشان نایل می‏شدند. این سفیران یا نواب چهارگانه، به ترتیب عبارتند از:
۱٫ عثمان بن سعید عمرینخستین ‏نایب خاص حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) ابوعمرو عثمان بن سعید عمری بود. شیخ طوسی، درباره سفیران حضرت و اوّلین ایشان چنین نوشته است:سفیرانی که از جانب ائمه اطهار(علیهم السلام) به نیکی یاد شده‏اند؛ نخستین آنان مرد بزرگواری است که حضرت امام هادی(علیه السلام) و امام عسکری(علیه السلام) او را توثیق فرموده‏اند و او، شیخ موثق ابوعمر عثمان بن سعید عمری است.۱نام وی «عثمان بن سعید»، کنیه‏اش «ابوعمرو» و لقبش «العمری»، «سمّان»2، «اسدی»3 و «عسکری»4 می‏باشد.وی از یاران، اصحاب و شاگردان مورد وثوق امام دهم و امام یازدهم بود. او مردی بزرگوار و مورد اطمینان بود که از یازده‌سالگی در محضر امام هادی(علیه السلام) به خدمت‏گزاری و یادگیری احکام، حدیث و آموزه‌های اسلامی اشتغال داشت و شاگرد تربیت‌یافته در زیر سایه ولایت و امامت بود.۵شاید یکی از دلایلی که وی در پیشگاه دو امام قبل از حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) قرار گرفته بود، این بود که دیگر کسی در شأن و عظمت او تردید نداشت و مردم، به راحتی نیابت او از طرف حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را می‌پذیرفتند.از احمدبن اسحاق نقل شده است:از حضرت هادی(علیه السلام) پرسیدم: «با چه کسی داد و ستد کنیم و از چه کسی مطلب را بگیریم و گفته چه کسی را بپذیریم؟» امام فرمود: «عمری مورد اعتماد من است؛ آنچه را از من به تو برساند، به طور قطع از من می‏رساند و آنچه را از قول من برای تو گوید، به طور قطع از من می‏گوید. سخن وی را گوش کرده، اطاعت نما؛ زیرا او مورد اعتماد و امین است».6عثمان بن سعید از سال ۲۶۰ق به نص صریح امام حسن عسکری(علیه السلام) به نیابت از امام غایب معرفی شد. همچنین حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به وکالت و نیابت عثمان بن سعید برای جمعیت و اهالی قم اشاره کرد و آن‌ها را به عثمان بن سعید ارجاع داد.۷از مهم‌ترین ویژگی‌های نخستین نایب حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به موارد زیر می‌توان اشاره کرد:۱٫ مورد اطمینان سه امام معصوم(علیهم السلام) و امین ایشان بود؛۸۲٫ در اجرای مراسم ولادت حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) حضور چشمگیری داشت؛۹۳٫ مراسم کفن و دفن امام عسکری(علیه السلام) را به عهده گرفت؛۱۰۴٫ به دستور امام عسکری(علیه السلام) پس از شهادت آن حضرت، عهده‌دار نیازهای خانواده آن حضرت شد؛۵٫ افزون بر آن‌که از طرف امام عسکری به نیابت حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) نصب شده بود، توسط خود حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) نیز به این مقام گماشته شد؛۶٫ نقش مهمی در رسوایی جعفر کذاب داشت؛۷٫ پس از وفات وی، نامه تسلیتی از طرف حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) صادر شد و در آن، از او تجلیل فراوانی شد.وی اندکی پیش از سپری‌شدن عمر شریفش، به دستور حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، فرزندش، محمد بن عثمان را نایب خاص پس از خود منصوب کرد. البته پیش از این، فرزند عثمان بن سعید از سوی امام عسکری(علیه السلام) فردی مورد اطمینان برای فرزندش حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) معرفی و معین شده بود.۱۱وفات نایب اولیکی از پژوهشگران معاصر درباره مدت نیابت نایب نخست، چنین نگاشته است:علی رغم نقش تعیین‌کننده عثمان بن سعید در سازماندهی و تحکیم پایگاه شیعیان، بسیاری از ابعاد شخصیت و زندگانی او در دوران کودکی و جوانی و چگونگی رشد و نموّ او، از جمله تولد، وفات و مدت نمایندگی او در بستر تاریخ مبهم مانده است.هیچ نویسنده و مورخی به صورت قطع و یقین، تاریخ وفات او را مشخص نکرده است. بعضی‌ها به طور کلی متعرض این مسأله نشده‌اند و بعضی هم با بیان تاریخ‌های احتمالی، از کنار مسأله رد شده‌اند.این تحقیق، پس از نقل برخی دیدگاه‌ها در این زمینه، دو دیدگاه را مطرح کرده است. سپس نخستین آن دو را انتخاب کرده، این‌گونه نوشته است:وفات او پیش از سال ۲۶۷ق بوده است و مشخصاً دانسته نیست کدام سال می‌باشد. اکثر مورخان و عالمان رجال همین احتمال را انتخاب کرده‌اند و این، اقرب به واقع است.۱۲ابونصر هبه الله بن محمد می‌گوید:قبر عثمان بن سعید در طرف غربی بغداد در خیابان «میدان» در اوّل محل، که به «درب جبله» معروف است، در داخل مسجد، درب راست که داخل می‌شوند و قبر در خود قبله مسجد قرار دارد.۱۳
پی نوشت ها:

۱٫ همان، ص ۳۵۳٫۲٫ علت ملقب شدن او به «سمّان» این بود که به تجارت روغن می‏پرداخت، تا در پس این کار، به مسؤولیت اصلی خود بپردازد و از شرّ حکومت در امان باشد.۳٫ به دلیل آن‌که از قبیله بنی اسد بود.۴٫ زیرا او از محله «عسکر» سامرا بود.۵٫ غفارزاده، علی، پژوهشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان (علیه السلام)، ص ۱۰۶، به نقل از: رجال شیخ طوسی، رقم ۲۲، ص۴۳۴٫۶٫ شیخ کلینی, کافی, ج ۱، ص ۳۲۰؛ شیخ طوسی, کتاب الغیبه، ص ۳۵۴، ح ۳۱۵٫۷٫ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۴۷۶، ح۲۶٫۸٫ شیخ طوسی، کتاب الغیبه، ص۳۵۴، ح۳۱۵٫۹٫ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، باب ۴۲، ح۶٫۱۰٫ شیخ طوسی، کتاب الغیبه، ص۳۵۶، ح۳۱۸٫۱۱٫ همان، ص ۳۵۶٫۱۲٫ غفارزاده، علی، پژوهشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان (علیه السلام)، ص۱۴۲٫۱۳٫ پیشین، ص ۱۴۴٫
منبع: درسنامه۲-از ص۷۶ تا ص ۷۹