مصحف الإمام علی(ع)
المراد بمصحف الإمام علی(ع) هو القرآن الذی اهتمّ الإمام (ع) بجمعه و تدوینه بعد وفاه رسول الله(ص).و قد کان لهذا المصحف خصائص انفرد بها لم تکن موجوده فی المصاحف الاخری و منها:
۱- الترتیب الدقیق للآیات و السور طبقاً لنزولها، أی إنه قد ذکر المکّی فی هذا المصحف قبل المدنیّ و کانت فیه مراحل النزول و تدرّجه التاریخی واضحه و بذلک یفهم بوضوح مسیر التشریع و الأحکام و خصوصاً مسأله الناسخ و المنسوخ فی القرآن.
۲- فی هذا المصحف وردت قراءه الآیات طبقاً لقراءه النبی الأکرم(ص) و هی القراءه الأصلیه و لیس فیه طریق الی اختلاف القراءات، و لذلک کان میسّراً لفهم المحتوی و استخراج التفسیر الصحیح للآیه و کان لذلک أهمیه کبیره، إذ ربما أدّی اختلاف القراءه الی حیره المفسّر، فلیس فی ذلک المصحف ما یوجب الحیره.
۳-إن هذا المصحف کان مشتملاً علی التنزیل و التأویل، أی کانت موارد النزول و المناسبات التی استدعت نزول الآیات و السور موضّحه فی هامشه. و کانت هذه الهوامش خیر وسیله لفهم معانی القرآن و رفع کثیر من المبهمات، و اضافه الی ذکر سبب النزول فی الهوامش کانت فیه تأویلات أیضاً و هذه التأویلات عباره عن مفاهیم کلیّه و جامعه عن موارد خاصه من الآیات و کان لها الدور الکبیر فی فهم الآیات، یقول أمیر المرمنین علی(ع) نفسه: "و لقد جئتهم بالکتاب مشتملاً علی التنزیل و التأویل".[1]
و بلا شک و طبقاً لمصادر و مآخذ الفریقین فإن أصل وجود مثل هذا المصحف ثابت، بل أن حجم مصادر أهل السنه و أخبارهم فی هذا المجال أکثر من مصادر الشیعه.
و قد ورد الحدیث عن هذا المصحف فی مصادر الإمامیه فی کتاب سلیم بن قیس[۲] و الکافی[۳] لأبی جعفر الکلینی (م ۳۲۸ هـ.ق) و کتاب التفسیر[۴](المعروف بتفسیر العیّاشی) لمحمد بن مسعود العیّاشی (من علماء القرن الرابع) و الاعتقادات[۵] لأبی جعفر الصدوق (م ۳۸۶هـ.ق) و مناقب آل أبی طالب[۶] لإبن شهرآشوب المازندرانی (م ۵۸۸ هـ.ق). و قد نقل إبن شهرآشوب عن أهل السنه بعده طرق و تعرّض لذلک بذکر عده مصادر[۷] و مضمون کلام هؤلاء عن أصل وجود هذا المصحف متّحد تقریباً و حاصله: أن علیّاً(ع) جلس فی بیته بعد وفاه النبی(ص) و اهتمّ بجمع القرآن.
و من مصادر أهل السنه التی تعرّضت لذکر هذا المصحف الی القرن الثامن هی: الطبقات الکبری[۸] لمحمد بن سعد (م ۲۳۰هـ.ق) و فضائل القرآن[۹] لإبن ضریس (م ۲۹۴هـ.ق) و کتاب المصاحف[۱۰] لإبن أبی داوود (م ۳۱۶هـ.ق) و کتاب الفهرست[۱۱] لإبن الندیم الذی یروی عن أحمد بن جعفر المنادی المعروف بإبن الماندی، و المصاحف[۱۲] لإبن أشته (م ۳۶۰هـ.ق) و حلیه الأولیاء و طبقات الأصفیاء [۱۳]و الأربعین[۱۴] لأبی نعیم الاصفهانی (م ۴۳۰هـ.ق) و الاستیعاب فی معرفه الأصحاب[۱۵] لإبن عبد البر (م ۴۶۳هـ.ق) الذی نقله بطریقین، و شواهد التنزیل[۱۶] للحاکم الحسکانی (من علماء القرن الخامس) الذی ذکر خبر هذا المصحف بعده أسناد مختلفه، و مفاتیح الأسرار و مصابیح الأنوار[۱۷] لعبد الکریم الشهرستانی (م ۵۴۸هـ.ق) (و هو الذی أورد خبر هذا المصحف بتفصیل من بین علماء أهل السنه، و تحدّث عن کیفیه تدوین المصحف و عرضه من قبل الإمام علی الصحابه فی المسجد و عدم قبولهم به و احتجاج الإمام علیهم). و المناقب[۱۸] لخطیب خوارزم (م ۵۶۸هـ.ق) و التسهیل فی علوم التنزیل[۱۹] لإبن جزی الکعبی (م ۷۴۱هـ.ق). و قد أورد ابن أبی داوود خبر هذا المصحف عن طریق الاشعث بن سوار و قال:"و لیس لغیر الأشعث روایه حول هذا المصحف"[20].
و رأیه هذا ناشیء من عدم التحقیق فی أسناد خبر هذا المصحف؛ لأنه و کمثال علی ذلک فإن ابن ضریس قد نقله بسند آخر[۲۱] و کان ابن حجر العسقلانی و محمود بن أحمد العینی یعدّان سند خبر المصحف ضعیفاً بسبب الانقطاع فیه[۲۲]، و لکن هذا الانقطاع موجود فی بعض الأسناد و هناک طرق اخری لخبر هذا المصحف بسند متصل و منها نفس طریق ابن ضریس الذی یروی بسنده عن محمد بن سیرین و هو عن عکرمه عن الإمام علی(ع).[۲۳]
و قد تحدث الآلوسی البغدادی (م ۱۲۷۰هـ.ق) أیضاً فی هذا المجال فقد عدد بعض أسناد الروایات فی هذا المجال "موضوعه"[24] و "ضعیفه"[25] و اعتبر روایه إبن الضریس وحدها صحیحهالسند.[۲۶]
و فی تلک الروایه یسأل محمد بن سیرین عکرمه بقوله:"ل رتّب (الإمام) علی فی ذلک المصحف الآیات طبقاً لنزولها؟" و مع هذا فإن الآلوسی یقول:" و ما صح فمحمول کما قیل على الجمع فی الصدر ".[27]
فالآلوسی یرید أن یقول: أن الإمام علیاً قد حفظ القرآن فی قلبه بترتیب نزوله! و مضافاً الی ذلک فإن طریقه تعامل الآلوسی و الآخرین مع سند هذه الروایات لیست علمیّه!
لأن الروایات التی تخبر عن مضمون واحد تسمّی فی اصطلاح"علم الدرایه": بالحدیث "المتابع" و "الشاهد".[28]و معنی ذلک أن الروایات التی یراها الآلوسی فی هذا المجال ضعیفه أو موضوعه بما أن مضمونها متحدّ مع مضمون حدیث صحیح السند، فإنها تقوّی هذا الحدیث الصحیح و تسبّب الاستفاضه فی طریقه، و بناء علی هذا، فإذا اُوّلت الروایات بشکل متفرّق أو ردّت بسبب ضعف سندها، فذلک خارج عن طریق التحقیق فی علم الدرایه.
و الملاحظه الاخری التی ینبغی التذکیر بها هنا هی: أن التعبیر بـ "جمع القرآن" أساساً و هو ما ذکر فی بعض هذه الروایات –و رغم أنه یمکن أن یکون بمعنی الحفظ فی الصدور- فإنه لا یمکن أبداً مستعملاً فی هذا المورد بمعنی الحفظ فی الصدور، و ذلک لأنه لم یکن للإمام علی(ع) عمل بعد وفاه النبی(ص) الّا أن یجلس فی بیته و یحفظ القرآن –کما اعترف به أهل السنه- حیث کان الخلیفه قد عیّن، حتی أن بعض أهل السنه اعتبروا ذلک تفسیراً لکثره معارف الإمام علی(ع) بالنسبه لباقی الخلفاء و قالوا: أن أکثر مطالب التفسیر قد وردت عن الإمام علی کرّم الله وجهه من بین الخلفاء الراشدین لأنه کان معزولاً عن مقام الخلافه الی نهایه خلافه عثمان.[۲۹]
و مع أن هذا التوجیه ضعیف جدّاً و لایقوم علی أساس[۳۰]، فإن هذا السؤال لا یزال باقیاً و هو أن الإمام إذا کان متفرغاً عن کل عمل من أجل حفظ القرآن فی صدره، فما هی الضروره لأن یحتبس فی بیته و یقسم علی أن لا یرتدی رداءه و …!! اضافه الی أنه طبقاً لروایات متواتره عن نفس أهل السنه فی ذیل الآیه الشریفه:"لنجعلها لکم تذکره و تعیها أذن واعیه"[31]، نقل عن رسول الله(ص) هکذا" أن رسول الله(ص) قال لـ "الإمام" علی –کرّم الله وجهه- ":إنّی دعوت الله تعالی أن یجعلها اذنک یا علی، فقال (الإمام) علی کرّم الله وجهه: فما سمعت شیئاً فنسیته و ما کان لی أن أنسی".[32]
و بهذه الخصوصیه للإمام علی(ع) فإنه لم یکن القرآن فقط بل جمیع العلوم التی اودعها عنده رسول الله(ص) محفوظه فی صدره المبارک، و أن جمع القرآن فی موضع واحد –طبقاً لبعض الروایات- کان بوصیّه من رسول الله(ص) نفسه و من أجل إقامه الثقلین أیضاً، و لیس غیر الإمام علی(ع) جدیراً بهذه المهمه.[۳۳]
و علی فرض صحه روایه عبد الخیر الذی ینقل عن الإمام علی(ع) قوله "أول من جمع القرآن أبوبکر"[34] فإنها تتعارض مع هذه الروایات التی توضّح بشکل مستفیض أن أول جامع القرآن هو الإمام علی(ع) فتکون ساقطه لأنها خبر واحد.[۳۵] فیکون فی معارضته للروایات المستفیضه حدیثاً "شاذاً".
و بناء علی هذا و طبقاً لأدله الفریقین فإن أصل وجود مصحف الإمام علی(ع) أمر محرز، و لا مجال للخدشه فی ادلته.[۳۶]و و للإطلاع أکثر راجعوا الکتب التالیه:
۱- مصحف علی(ع) و ثلاثه مصاحف اخری، تألیف الدکتور جعفر نکونام.
۲- دراسه فی مصحف الإمام علی(ع) و ثلاثه مصاحف اخری، تألیف الدکتور جعفر نکونام.
[۱] البلاغی، محمد جواد، آلاء الرحمن، ج ۱، ص ۲۵۷؛ مأخوذ من موقع اندیشه قم.
[۲] سلیم بن قیس، (ترجمه نشد "پیشین" ) ص ۵۸۱ – ۵۸۲ و ۶۶۰ و ۶۶۵٫
[۳] الکلینی، ابو جعفر، الکافی، کتاب فضل القرآن، ج ۲، ص ۶۳۳، ح ۲۹٫
[۴] العیّاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، ج ۲، ص ۳۰۷٫
[۵] الصدوق، ابو جعفر، الاعتقادات، ص ۸۱٫
[۶] محمد بن علی بن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، ج ۲، ص ۵۰-۵۱٫
[۷] نفس المصدر، ج ۲، ص ۵۲٫
[۸] محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۳۲۸٫
[۹] محمد بن ایوب بن ضریس، فضائل القرآن، تحقیق عروه بدیر، ص ۳۶٫
[۱۰] سلیمان بن الأشعث، کتاب المصاحف، تصحیح آتور جفری، ص ۶۱٫
[۱۱] محمد بن اسحاق، کتاب الفهرست، ص ۳۱-۳۲٫
[۱۲] نقلاً عن: السیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج ۱، ص ۵۸٫
[۱۳] الاصفهانی، ابو نعیم، حلیه الأولیاء و طبقات الأصفیاء، ج ۱، ص ۶۷٫
[۱۴] نقلاً عن: ابن شهرآشوب، نفس المصدر، ج ۲، ص ۵۰٫
[۱۵] یوسف بن عبد البر، الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، تحقیق محمد علی بجاوی، القسم لثالث، ص۹۷۴٫
[۱۶] الحاکم الحسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمد باقر المحمودی، ج ۱، 36-38.
[۱۷] الشهرستانی، عبد الکریم، مفاتیح الأسرار و مصابیح الأنوار، ج ۱، ص ۱۲۱٫
[۱۸] الخوارزمی، الموفق بن أحمد، المناقب، تحقیق محمد مالک المحمودی، ص ۹۴٫
[۱۹] علوم القرآن عند المفسّرین، نقلاً عن مرکز الثقافه و المعارف القرآنیه، ج ۱، ص ۳۵۱٫
[۲۰] سلیمان ابن الأشعث، کتاب المصاحف، ص ۱۶٫
[۲۱] محمد بن ایوب بن ضریس، نفس المصدر، ص ۳۶٫
[۲۲] العسقلانی، ابن حجر، نفس المصدر، ج ۹، ص ۱۲-۱۳ و أیضاً لاحظ: العینی، محمود بن حمد، عمده القاریء (شرح صحیح البخاری)، ج ۲۰، ص ۱۷٫
[۲۳] محمد بن ایوب بن ضریس، نفس المصدر، ص ۳۶٫
[۲۴] الروایه عن طریق (ابی حیان التوحیدی) محمود الآلوسی، روح المعانی، ج ۱، ص ۴۱٫
[۲۵] الروایه عن طریق (ابن سیرین)، نفس المصدر.
[۲۶] نفس المصدر.
[۲۷] نفس المصدر، ج ۱، ص ۴۱٫
[۲۸] الحدیث "المتابع" و "الشاهد" یؤخذ به من ناحیه کونه مؤیّداً لمضمون حدیث آخر و لا ینظر الی صحه سنده، لاحظ: السیوطی، جلال الدین، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، ص ۲۰۲٫
[۲۹] السیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج ۲، ص ۱۸۷؛ الاندلسی، ابن عطیه، تحقیق محمد بن عبد السلام عبد الشافی، ج ۱، ص ۱۳٫
[۳۰] و ذلک لأنه: أولا: أن الإمام علیاً(ع) کان فی زمن خلافته ینقل تفسیر الآیات و الأحادیث و خاصه فی الخطب عن رسول الله(ص). و ثانیاً: أن عثمان بن عفّان، الخلیفه الثالث، الذی کان بعیداً عن الخلافه فی عصر الخلیفه الأول و الثانی، له روایه فی التفسیر فقط. لاحظ: المتقی الهندی، علاء الدین علی، کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، فصل فی التفسیر، ج ۲، ص ۳۵۳٫ و ینبغی التذکیر بأن عدد الروایات التفسیریه فی کتاب کنز العمال و المنقوله عن الصحاح السته ۵۴۴ روایه، و من هذا المجموع نقل ۲۹۰ حدیثاً تقریباً عن الإمام علی(ع) و الباقی عن الصحابه الآخرین، لاحظ: علی المتقی الهندی، نفس المصدر.
[۳۱] سوره الحاقه (۶۹) الآیه ۱۲٫
[۳۲] الطبری، ابن جریر، جامع البیان فی تأویل آی القرآن(المعروف بتفسیر الطبری، ج ۲۹، ص ۳۱، و لمزید البحث حول أسناد و مصادر الحدیث لاحظ: البلاذری، أحمد بن یحیی، أنساب الأشراف، تحقیق الشیخ محمد باقر المحمودی، ج ۱، ص ۳۴٫
[۳۳] لأن الإمام علیاً (ع) باب مدینه علم الرسول(ص) و لم یسبقه فی العلم أحد من الأولین و الآخرین و هو نفسه یقول:"ما نزلت فی القرآن آیه الا و قد علمت أین نزلت و فی من نزلت و فی أی شیء نزلت و فی سهل نزلت أم فی جبل نزلت" و قد استند المرحوم السید عبد الحسین شرف الدین فی کتابه القیّم"المراجعات" الی هذه الأحادیث و قد ذکر محقق الکتاب الشیخ حسین الراضی أیضاً فی الهوامش التحقیقیه (ترجمه نشد: "به پیوست کتاب") للکتاب مصادرها و طرقها لاحظ: حسین الراضی، الهوامش التحقیقیه، ملحق کتاب المراجعات، ص ۴۲۵-۴۳۱٫
[۳۴] ابن أبی داوود، کتاب المصاحف، ج ۲، ص ۳۳۸٫
[۳۵] وان کان ابن ابی داود قد نقل الحدیث باسانید متعدده الا انها تنتهی کلها الی سفیان عن السدی عن عبد خیر عن الامام علی علیه السلام فالحدیث آحاد.
[۳۶] لمزید الاطلاع علی اسانید حدیث مصحف انظر مجله" مقالات و بررسی ها، کلیه الالهیات طهران الدفتر۶۸، ص۲۳-۴۵٫