فی رحاب حدیث الثقلَین
مصادر حدیث الثقلین
• هذا الحدیث الشریف المرویّ بصیغٍ عدیدهٍ متقاربه تدور حول معنىً واحد، هو أحد الأدلّه الصریحه والصحیحه على وجوب التمسّک بأهل البیت النبوی مودّهً وولایهً، وبذلک یکون الأمان من الضَّلال ومن الهاویه والعذاب معاً.
ومن نصوصه التی تکرّرت، ربّما لتکرّر الحدیث الشریف نفسه على لسان رسول الله صلّى الله علیه وآله: « قد ترکتُ فیکم ما إن أخذتُم به لن تَضِلُّوا: کتابَ الله، سببُه بیده وسببُه بأیدیکم، وأهلَ بیتی ».
أخرجه بهذا اللفظ: ابن راهَوَیه فی ( مسنده ) ـ کما فی ( المطالب العلیّه ) لابن حجر العسقلانی ۲۵۲:۴ / ح ۳۹۴۳ ـ ط دار المعرفه ببیروت ـ، کما أورده السمهودی الشافعی فی ( جواهر العقدین:۲۳۸ ) قائلاً: وهو سندٌ جیّد، والسیوطیّ الشافعی فی ( مسند علیّ:۱۹۲ / الرقم ۶۰۵ )، والمتّقی الهندی فی ( کنز العمّال ۴۰:۱۳ )، وأورده السخاوی فی ( استجلاب ارتقاء الغُرف ۳۵۷:۱ )، عن ابن راهویه وابن جریر وقد صحّحه.
أمّا مصادر المسلمین التی روت حدیث الثقلین، وفیه وجوب التمسّک بأهل بیت رسول الله صلّى الله علیه وآله فهی کثیره، نذکر منها:
۱ ـ مسند أحمد بن حنبل ۱۴:۳، ۱۷، ۲۶، ۵۹ و ۳۶۶:۴ ـ ۳۶۷ و ۱۸۱:۵ ـ ۱۸۲، ۱۸۹ ـ ۱۹۰ طبعه دار صادر ـ بیروت.
۲ ـ سنن الدارمی ۴۳۱:۲ ـ ۴۳۲ طبعه دار الفکر ـ بیروت.
۳ ـ صحیح مسلم ۱۸۷۳:۴ ـ ۱۸۷۴ طبعه دار إحیاء التراث العربی ـ بیروت.
۴ ـ سنن الترمذی ۳۲۷:۵ ـ ۳۲۸ طبعه دار الفکر.
۵ ـ السنن الکبرى للنسائی ۴۵:۵، ۵۱، ۱۳۰ دار الکتب العلمیّه ـ بیروت.
۶ ـ صحیح ابن خزیمه ۶۲:۴ ـ ۶۳ المکتب الإسلامی ـ بیروت.
۷ ـ المستدرک على الصحیحین للحافظ الحاکم النیسابوری الشافعی ۱۱۸:۳، ۱۶۰ ـ ۱۶۱ دار الکتب العلمیّه ـ بیروت.
۸ ـ ریاض الصالحین للنووی:۲۱۱، ۳۵۷ ـ ۳۵۸ دار الفکر المعاصر ـ بیروت.
۹ ـ تفسیر ابن کثیر ۴۹۴:۳، ۱۲۲:۴ ـ ۱۲۳ دار المعرفه ـ بیروت.
۱۰ ـ شرح العقیده الطحاویه لابن أبی العزّ الحنفی:۵۵۳ المکتب الإسلامی ـ بیروت.
۱۱ ـ أصول الإیمان لمحمّد بن عبدالوهّاب:۱۰۹٫
۱۲ ـ سلسله الأحادیث الصحیحه للألبانی ۳۵۶:۴ وما بعدها، المکتب الإسلامی.
وغیرها کثیر، یراجع کتاب ( المراجعات ) للسیّد شرف الدین الموسوی، بتحقیق: حسین الراضی ـ المراجعه ۸ ص ۲۵ ـ ۳۰، و ص ۳۲۴ ـ ۳۲۹ من الهوامش التحقیقیّه. قدّم له: الدکتور حامد حفنی داود أستاذ الأدب العربی بکلیّه الألسن بالقاهره، ومحمّد فکری عثمان أبو النصر من علماء الأزهر.
کذلک یراجع: ( عبقات الأنوار ) للسیّد حامد حسین اللکهنوی ـ الجزء المختصّ بهذا الحدیث المبارک، أو ( نفحات الأزهار فی خلاصه عبقات الأنوار ) بترجمه وتحقیق: السید علی الحسینی المیلانی، الأجزاء ۱ ـ ۳٫
تصحیح حدیث الثقلین
أی اعتباره صحیحاً سنداً ومتناً، حیث صحّحه العدید من علماء أهل السنّه، منهم:
۱٫ مسلم ( ت ۲۶۱ هـ ) فی صحیحه، حیث أورده بعدّه طُرق عن زید بن أرقم فی ذکر مناقب أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام.
۲٫ ابن خُزَیمه ( ت ۳۱۱ هـ ) أخرجه فی ( صحیحه ۶۲:۴ ـ ۶۳ ).
۳٫ الحاکم النیسابوری ( ت ۴۰۵ هـ ) فی کتابه ( المستدرک على الصحیحین ) فی أکثر من موضع على شرط البخاری ومسلم، ۱۱۸:۳، ۱۶۰ / ح ۴۵۷۶، ۴۵۷۷، ۴۷۱۱ ).
۴٫ الحافظ البغوی ( ت ۵۱۶ هـ ) صحّحه فی ( شرح السنّه ۸۸:۸ ).
۵٫ ابن تیمیه ( ت ۷۲۸ هـ ) فی ( منهاج السنّه ۵۶۱:۳ ).
۶٫ الحافظ الذهبی ( ت ۷۴۸ هـ ) صحّحه على شرط البخاری ومسلم فی کتابه ( تلخیص المستدرک ) کما نقل ابن کثیر ذلک فی ( البدایه والنهایه:۲۲۸ ـ ۲۲۹ ).
۷٫ ابن کثیر ( ت ۷۷۴ هـ )، صرّح بتصحیحه فی ( تفسیر القرآن العظیم ۱۲۲:۴ ـ دار المعرفه، و ۱۱۴:۴ ـ دار الفکر ).
۸٫ الحافظ الهیثمی الشافعی ( ت ۸۰۷ هـ )، صرّح بجوده إسناده فی ( مجمع الزوائد ومنبع الفوائد ۱۶۳:۹ ).
۹٫ ابن حجر العسقلانی الشافعی ( ت ۸۵۲ هـ )، صرّح بصحّته فی کتابه ( المطالب العلیّه ۲۵۲:۴ / الرقم ۳۹۴۳ ـ دار المعرفه، و ۶۵:۴ / الرقم ۳۹۷۲ ـ طبعه مکّه المکرّمه ).
۱۰٫ الحافظ السیوطی الشافعی ( ت ۹۱۱ هـ )، صرّح بصحّته فی ( مسند علیّ بن أبی طالب ۱۹۲:۱ / الرقم ۶۰۵ ).
۱۱٫ الشریف السمهودی الشافعی ( ت ۹۱۱ هـ )، أورده عن أحمد وابن حمید، وقال: بسندٍ جیّد، وعن ابن راهویه وقال: وهو سندٌ جید. وذلک فی کتابه (جواهر العقدَین:۲۳۶، ۲۳۸).
۱۲٫ ابن حجر الهیتمی المکّی الشافعی ( ت ۹۷۳ هـ ) فی کتابه ( الصواعق المحرقه:۴۳۹ ـ ط مؤسّسه الرساله ببیروت ).
۱۳٫ الشیخ أحمد البکری المصری ( ت ۱۰۴۸ هـ ) فی کتابه ( طُرز الوفا:۱۹۵ ـ دار الکتاب الإسلامی ).
۱۴٫ الألبانی ( ت ۱۴۲۰ هـ ) فی کتابه ( سلسله الأحادیث الصحیحه ۳۵۶:۴ )، و ( صحیح الجامع ۴۸۲:۱ ).
۱۵٫ السقّاف ( معاصر )، فی ( صحیح شرح العقیده الطحاویّه:۶۵۴ )، وکتاب ( صحیح صفه صلاه النبیّ ).
وغیرهم کثیر.
تعلیقات لافته
مشیرهٌ إلى دلاله حدیث الثقلین الشریف، إذ لابدّ من استخراج مفهومٍ علمیٍّ وعملیّ منه، وتلک هی الفقاهه فی الدین، وقد دعا الله تبارک وتعالى إلیها فی محکم کتابه حیث قال: فَلَولا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرقهٍ مِنْهم طائفهٌ لِیتفقَّهُوا فی الدِّینِ ولِیُنْذِروا قَومَهُم إذا رَجَعُوا إلَیهِم لَعلَّهُم یَحذَرُون [ سوره التوبه:۱۲۲ ].
والذی تثبّت علیه فقهاء الشیعه أنّ حدیث الثقلین دالٌّ بصریح اللفظ وواضح العباره على معنى إمامه أهل البیت علیهم السلام، ووجوب التمسّک بولایتهم وضروره ذلک، من محبّتهم ومودّتهم، والتسلیم لهم والأخذ عنهم، واتّباعهم ومتابعتهم. هذا هو الثابت المشهور، فماذا لدى علماء أهل السنّه ؟
۱ ـ قال السمهودی الشافعی بعد سرده لأحادیث الثقلین: قد تضمّنت الأحادیث المتقدّمه الحثَّ البلیغ على التمسّک بأهل البیت النبوی… فأیُّ حثٍّ أبلغُ مِن هذا وآکدُ منه ؟! ( جواهر العقدین:۲۵۶ ـ ۲۵۷ ).
وقال أیضاً: إنّ ذلک یُفهِم وجود مَن یکون أهلاً للتمسّک من أهل البیت والعتره الطاهره فی کلّ زمانٍ وُجدوا فیه إلى قیام الساعه، حتّى یتوجّه الحثّ المذکور إلى التمسّک به، کما أنّ الکتاب العزیز کذلک. ( جواهر العقدین:۲۴۴ ).
۲ ـ قال ابن حجر المکّی الشافعی: وهذان کذلک [ أی الکتاب وأهل البیت ]؛ إذ کلٌّ منهما مَعدِنٌ للعلوم اللدنیّه، والأسرار والحِکم العلیّه، والأحکام الشرعیّه، ولذا حثّ صلّى الله علیه [ وآله ] وسلّم على الاقتداء والتمسّک بهم، والتعلّم منهم. ( الصواعق المحرقه:۴۴۲ ).
وقال أیضاً: وفی أحادیث الحثّ عالى التمسّک بأهل البیت إشارهٌ إلى عدم انقطاع متأهِّلٍ منهم للتمسّک به إلى یوم القیامه، کما أنّ الکتاب العزیز کذلک، ولهذا کانوا أماناً لأهل الأرض. ( الصواعق المحرقه:۴۴۲ ).
۳ ـ وقال التفتازانی بعد ذکره حدیث الثقلین: ألا یُرى أنّه صلّى الله علیه [ وآله ] وسلّم قَرَنهم بکتاب الله، فی کون التمسّک بهما مُنقذاً من الضلاله، ولا معنى للتمسّک بالکتاب إلاّ الأخذ بما فیه من العلم والهدایه، فکذا فی العتره. ( شرح المقاصد ۳۰۳:۵، أو ۳۰۳:۲ من الطبعه القدیمه سنه ۱۳۰۵ هـ ).
۴ ـ وقال الملاّ علی القاری: المراد بالأخذ بهم: التمسّکُ بمحبّتهم، ومحافظه حرمتهم، والعمل بروایاتهم، والاعتماد على مقالتهم… ومعنى التمسّک بالعتره: محبّتهم، والاهتداء بهدیهم وسیرتهم… قلت: إطلاقُه صلّى الله علیه [ وآله ] وسلّم إشعارٌ بأنّ مَن یکون من عترته فی الحقیقه لا یکون هَدْیه وسیرته إلاّ مطابقاً للشریعه والطریقه. ( مرقاه المفاتیح ۵۳۰:۱۰ ـ ۵۳۱ ).
۵ ـ وقال حسن السقّاف: والمراد بالأخذ بآل البیت والتمسّک بهم هو محبّتهم، والمحافظه على حرمتهم، والتأدّب معهم، والاهتداء بهدیهم وسیرتهم، والعمل بروایاتهم، والاعتماد على رأیهم ومقالتهم واجتهادهم، وتقدیمُهم فی ذلک على غیرهم. ( صحیح شرح العقیده الطحاویّه:۶۵۴ ).
۶ ـ وقال الشیخ أبو الفتوح التلیدی: هکذا یذکّرنا نبیُّنا نبیّ الإسلام صلّى الله تعالى علیه وآله وسلّم بأنّه سیُجیب داعیَ ربّه، وسیترک فینا أمرَینِ هامَّین، عظیمین ثقیلین، هما: کتاب الله المقدَّس، وعترته الطاهره، وأمَرَنا بالتمسّکِ بهما، والاهتداءِ بهدیهما، والاهتمام بشأنهما. ( الأنوار الباهره:۱۶ ).
۷ ـ وقال ابن الأثیر الجزری: سمّاهما ثَقَلَین؛ لأنّ الأخذ بهما والعمل بهما ثقیل، ویُقال لکلّ خطیرٍ نفیسٍ ثِقْل، فسمّاهما ثقلین إعظاماً لقدرهما، وتفخیماً لشأنهما. ( النهایه فی غریب الحدیث والأثر ۲۱۶:۱ ).
۸ ـ وقال النووی: سُمِّیا ثقلین لعُظْم قَدْرهما، وکبیر شأنهما، وقیل: لثقل العمل بهما. ( شرح صحیح مسلم ۱۸۰:۱۵ ).
ماذا یُستفاد من ذلک ؟
یستشعر المرء المسلم بعد هذا أنّنا لم نعش أزمهً علمیّه بقَدْر ما نعیش المشکله الطائفیّه، حیث وَلّدت عند الکثیر حاله الحساسیّه والعناد، وأدّت إلى المغالطات الفکریه.. وفی هذا المورد الذی نحن بصدده نقف على أمرین:
الأوّل ـ أنّ حدیث الثقلین هو من الأحادیث المتواتره المشهوره التی تُعرّف بأنّها قطعیّه الصدور عن رسول الله صلّى الله علیه وآله، وقد ملأت کتب الحدیث، وقُوبلت من الجمیع بالتسلیم والتوثیق والتصحیح.
الثانی ـ أنّ هذا الحدیث الشریف المبارک واضح الدلاله بیّن الغرض والقصد والمعنى، لا یحتاج إلى تأویل وطول شرحٍ أو بیانٍ أو تفسیر، حیث یفهم مؤداه کلُّ عربی، وهو مفصح عن: وجوب، ودعوه لازمه، وأمرٍ خطیر إن أُخذ به أدّى إلى النجاه والفوز، وإن تُرک أدّى إلى الضلال والهلاک والعذاب!
وهذا ما أشارت إلیه التعلیقات الصریحه لعلماء أهل السنّه، وفیها ما فیها من الإقرار بولایه أهل البیت علیهم السلام، تلک الولایه الواجبه التی تعنی وجوبَ محبّتهم، ووجوبَ اتّباعهم والاهتداءِ بهدیهم وسیرتهم، والأخذَ عنهم لا عن مخالفیهم، کما تعنی مودّتَهم والتسلیم لهم لا لغیرهم، وبعباره أوضح: الإقرار بإمامتهم قولاً وعملاً.
فأین من ذلک أصحاب العقل والعلم والتقوى والأنصاف ؟!
وأین منه أدعیاء الحقّ وطلاّب الحقیقه، والراغبون فی نوال مرضاه الله والنجاه من الحساب العسیر والفوز بالنعیم الأبدیّ ؟!