نقد الصحیحین عند علماء اهل السّنّه

السؤال: هل الشّیعه یعمل فی نقد الصحیحین فقط؟
الجواب: قد کان السبق لنقد الصحیحین لعلماء العامّه ، إنّ فئه من علماء اهل السّنّه فتحوا باب نقد الصحیحین على مصراعیه و ازاحوا حجب العصبیه عن بصائرهم و نظروا الى شخصیه البخاری و مسلم بمنظار الواقعیه و اصبحت نظرتهم تماما على عکس الفئه المغالین الذین رووا ان رسول اللّه (ص) بلغ سلامه الى البخاری.
و من هؤلاء الناقدین جمع من العلما و المحدثین و الحفاظ و شراح الصحیحین الذین تعتمد العامه اقوالهم و تعترف بعلو مقامهم العلمی عندما ابدوا نظریاتهم العلمیه والتحقیقیه. و نستطرد هنا طرفا من آرا و نظریات اولئک العلما والحفاظ:
موقف ابی زرعه من الصحیحین:
یعد ابو زرعه من حفاظ الحدیث و علم من اعلام علم الرجال والعلوم الاخرى، قال الفاضل النووی فیه: انتهى الحفظ حفظ الحدیث الى اربعه من اهل خراسان: ابوزرعه و… .[۱]
کان ابو زرعه بمکانته العلمیه هذه ینتقد مسلم و نظائره و اعتبرهم متظاهرین بالحدیث و متاجرین به، و کان یقول بان بعض احادیث صحیح مسلم لیس بصحیح.
و قال الخطیب عن سعید بن عمرو قال: شهدت ابا زرعه الرازی ذکر کتاب الصحیح الذی الفه مسلم بن الحجاج ثم المصوغ على مثاله صحیح البخاری، فقال لی ابو زرعه: هؤلاء قوم ارادوا التقدم قبل اوانه فعملوا شیئا یتشوفون به، الفوا کتابا لم یسبقوا الیه لیقیموا لانفسهم رئاسه قبل وقتها واتاه ذات یوم ـ و انا شاهد رجل بکتاب الصحیح من روایه مسلم فجعل ینظر فیه فاذا حدیث عن اسباط بن نصر، فقال ابوزرعه: ما ابعد هذا من الصحیح یدخل فی کتابه اسباط بن نصر، ثم راى فی کتابه قطن بن نصیر فقال لی: و هذا اطم من الاول.[۲]
و ذکر الذهبی قصه ابی زرعه ولکنه اتى بکلمه یتسوقون یتاجرون بدلا عن کلمه یتشوفون یتظاهرون.[۳]
موقف النووی من الصحیحین:
الفاضل النووی شارح الصحیحین البخاری و مسلم، له صیت فی علم الرجال، و الف کتبا متعدده فی علم الحدیث و الرجال، و تعد کتبه مرجعا، تراه یشک و یتردد فی صحه بعض احادیث الصحیحین، و احیانا یبدی رایه بالصراحه ببطلان بعضها.
فقد قال فی مقدمه شرحه على صحیح مسلم: و اما قول مسلم و ادعاؤه فی صحیحه بان لیس کل شی صحیح عندی وضعته فیه فحسب، بل جمعت فی کتابی الصحیح کل ما اتفق الجمهور على صحته فمشکل فقد وضع فیه احادیث کثیره مختلف فی صحتها لکونها من حدیث من ذکرناه و من لم نذکره ممن اختلفوا فی صحه حدیثه.[۴]
و فی ذیل شرحه لحدیث ابی سلمه فی باب بد الوحی، بان اول سوره نزلت على رسول اللّه (ص) هی سوره المدثر
(یا ایها المدثر) قال النووی: انه ضعیف، بل باطل، والصواب ان اول ما انزل على الاطلاق (اقرا باسم ربک).[۵]
موقف ابن حجر من الصحیحین:
قال ابن حجر: وعده ما اجتمع الناس ـ على قدحه من الاحادیث مما فی کتاب البخاری و ان شارکه مسلم فی بعضه مائه وعشره حدیثا منها ما وافقه مسلم على تخریجه وهو اثنان و ثلاثون حدیثا.[۶]
و قال فی مقدمه فتح الباری: فقد تناول جماعه من المحدثین وعلما الرجال اکثر من ثلاثمائه من رجال البخاری فضعفوهم، و اشار ـ بعد سرد اسمائهم الى حکایه الطعن والتنقیب عن سبب ضعفهم.[۷]
رای القاضی الباقلانی:
انکر القاضی ابو بکر الباقلانی صحه حدیث صلاه النبی (ص) على جنازه عبداللّه بن ابی، و اعتراض عمر علیه (ص) ـ الحدیث الذی رواه الصحیحان.
و قال امام الحرمین: لا یصححه ای الحدیث المذکور اهل الحدیث.
و قال الغزالی فی المستصفى: الاظهر ان هذا الخبر غیر صحیح.
و قال الداودی: هذا الحدیث غیر محفوظ.[۸]
رای ابن همام:
قال کمال الدین بن همام فی شرح الهدایه: و قول من قال: اصح الاحادیث ما فی الصحیحین ثم ما انفرد به البخاری ثم ما انفرد به مسلم، ثم ما اشتمل على شرطاحدهما تحکم و باطل لا یجوز التقلید فیه.[۹]
هذا الذی ذکرناه هو مجمل ما قاله شراح الصحیحین والسلف من العلما حول الصحیحین ومؤلفیهما، و لو اردنا ان نستقصی کل ما قیل من النقد و القدح فیهمالاحتجنا فی ذلک الى کتاب مستقل و کبیر.
و نلفت انظار القرا الى رایین من علماء مصر المعاصرین:
رای الشیخ محمد عبده:
یعد السید محمد رشید رضا المصری من ابرز تلامیذ الشیخ محمد عبده، فقد جمع السید رشید رضا نظریات و آراء استاذه فی کتابه تفسیر المنار، فانه بعد ان ذکرقول ابن حجر الذی قال: عده ما اجتمع لنا من ذلک الانتقادات و المؤاخذات مما فی کتاب البخاری و ان شارکه مسلم فی بعضه مائه و عشره احادیث فیها ما وافقه مسلم على تخریجه اثنان و ثلاثون حدیثا و منها ما انفرد بتخریجه و هو ثمانیه و سبعون حدیثا.
و قد ضعف الحفاظ من رجال البخاری نحو ثمانین و من رجال مسلم مائه و ستین.
ثم یقول ابن حجر: عده ما اخرجته من نحو مائتین و عشره احادیث انفردالبخاری باکثر من سبعین حدیثا، و ذکر مسلم ما تبقى فی صحیحه.[۱۰]
فقال السید محمد رشید رضا بعد ان عرض الاحادیث المنتقده على البخاری: و اذا قرات ما قاله الحافظ ابن حجر فیها رایتها کلها فی فن الصناعه، و لکنک اذا قرات الشرح نفسه «فتح الباری» رایت له فی احادیث کثیره اشکالات فی معانیها او تعارضها مع غیرها اکثر مما صرح به الحافظ نفسه مع محاوله من الحافظ الجمع بین
المختلفات و حل المشکلات بما یرضیک بعضه دون بعض.[۱۱]
و قال الشیخ محمد عبده بعد ان ساق اقوال العلما والحفاظ فی مساله الصلاه على جنازه ابن ابی: الحق ان هذا الحدیث معارض للایتین، فالذین یعنون باصول الدین و دلائله القطعیه اکثر من الروایات والدلائل الظنیه لم یجدوا ما یجیبون به عن هذا التعارض الا الحکم بعدم صحه الحدیث.[۱۲]
رای احمد امین:
قال احمد امین الادیب المصری بشان الصحیحین: و قد ضعف الحفاظ من رجال البخاری نحو ثمانین.
و فی الواقع هذه مشکله المشاکل ـ لان بعض من ضعف من الرواه لاشک انه کذاب، فلا یمکن الاعتماد على قوله، والبعض الاخر منهم مجهول الحال، و من هذافیشکل الاخذ عنه و من هؤلاء الاشخاص الذین روى عنهم البخاری و هم غیر معلومی الحال عکرمه مولى ابن عباس و قد ملا الدنیا حدیثا و تفسیرا، فقد رماه بعضهم بالکذب، و بانه یرى رأی الخوارج، و بانه کان یقبل جوائز الامرا، و رووا عن کذبه شیئا کثیرا.
و یضیف الادیب احمد امین على ذلک شواهد تاریخیه اخرى لاثبات کون عکرمه کذابا، ثم یقول:
فالبخاری ترجح عنده صدقه فهو یروی له فی صحیحه کثیراومسلم ترجح عنده کذبه فلم یرو له الا حدیثا واحدا فی الحج و لم یعتمد فیه علیه وحده وانما ذکره تقویه لحدیث آخر.[۱۳]
رای مسلمه فی صحیح البخاری:
و اما ما قاله مسلمه فی البخاری وکتابه الصحیح: فانه یعتبر تالیف البخاری للصحیح عملا خلافا و سیئا وحسب المصطلح ان البخاری قد ارتکب سرقه علمیه، وهذا مما یحط من شخصیته العلمیه والخلقیه، ویسقط قیمته و الاعتبار بکتابه و یضعهما فی موضع بین القبول و الرد.
یقول مسلمه:
الف علی بن المدینی شیخ البخاری کتاب العلل و کان ضنینا به، و مهتما به کل الاهتمام لکی لا تناله الایدی، فغاب یوما فی بعض ضیاعه خارج المدینه فجاء البخاری منتهزا الفرصه الى بعض بنیه و راغبه بالمال على ان یرى الکتاب العلل یوما واحدا فاعطاه له، فدفعه البخاری الى النساخ، فکتبوه له، ورده الیه، فلما حضر علی بن المدینی و جلس فی مجلسه تکلم بشی، فاجابه البخاری بنص کلامه مرارا ففهم القضیه استنساخ الکتاب و اغتم لذلک فلم یزل مغموما حتى مات بعد یسیر و استغنى البخاری بذلک الکتاب عن البحث والتنقیب فی الاحادیث، و خرج الى خراسان، و وضع کتابه الصحیح، فعظم بذلک شانه و علا ذکره[۱۴].[۱۵]
________________________________
[۱] – تهذیب الاسما واللغات ۱: ۶۸٫
[۲] – تاریخ بغداد ۴: ۲۷۳٫
[۳] – میزان الاعتدال ۱: ۱۲۶، ترجمه احمد بن عیسى المصری التستری رقم ۵۰۷٫
[۴] – مقدمه شرح صحیح مسلم للنووی: ۱۶٫
[۵] – شرح صحیح مسلم للنووی ۲: ۲۰۷٫
[۶] – هدى الساری مقدمه فتح الباری: ۳۴۵٫
[۷] – هدى الساری مقدمه فتح الباری: ۳۸۲٫
[۸] – فتح الباری ۸: ۲۷۲ تفسیر سوره براه.
[۹] – اضوا على السنه المحمدیه: ۳۱۲٫
[۱۰] – هدى الساری مقدمه فتح الباری: ۳۴۵٫
[۱۱] – اضوا على السنه المحمدیه: ۳۰۲٫
[۱۲] – تفسیر المنار ۱۰: ۵۸۰٫
[۱۳] – ضحى الاسلام ۲: ۱۱۷٫
[۱۴] – تهذیب التهذیب ۹: ۵۴٫
[۱۵] – أضواء على الصحیحین/ الشیخ محمد صادق النجمی/ ص۸۲-۹۰٫