وجیزه حول أسرار الحجّ(۵)
الجهه الخامسه: فی أنّ الحجّ ممثل للخلق العظیم
قد تبیّن أنّ الحجّ توحید ممثل وکذا وحی ممثل ومعاد ممثل، واتضح أیضاً أنه ممثل للحکومه الإسلامیه، والکلام الآن فیما هو الغرض الأسنی والهدف السامی من العباده، وهو الیقین الذی یمثّله الحجّ ویحصّله أتمّ تحصّل. والیقین هو الخلق العظیم الذی تخلّق به رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم حیث وصفه اللّه بقوله: ﴿ واِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیم﴾ [۲۲۳]، کما تخلق به مؤسس الکعبه إبراهیم الذی نعته اللّه بقوله: ﴿وکَذلِکَ نُری اِبرهیمَ مَلَکوتَ السَّموتِ والاَرضِ ولِیَکونَ مِنَ الموقِنین﴾.[۲۲۴]
وبیان ذلک: هو أنّ العباده وإن کانت غایه الخلقه بالمعنی المتقدّم فی المقدّمه إلاّ أنها بنفسها مقدّمه للیقین ومغیاه به، حیث قال تعالی: ﴿واعبُد رَبَّکَ حَتّی یَأتِیَکَ الیَقین﴾.[۲۲۵] والمراد من الغایههنا هو الهدف السامی والمنفعهالمطلوبه لا الحد والنهایه؛ لأنّ تلک غایه الحرکه لا ما هو الأجلّ منها، والیقین المستفاد من العباده یصیر بعینه مبدأ لها بلا عطله وغفله أصلاً. وکم فرق بین العباده الصاعده إلی الیقین والعباده الصادره عن الیقین؟ الذی یتّحد فیه غایه العقل النظری وغایه العقل العملی، فیصیر الشهود هناک بعینه قدره والعلم بنفسه عملاً والمعرفه بذاتها مصدراً، ولایتخلف عنه شیء من عمل صالح ولایشذّ منه شیء من أدب حسن، فیصیر هو أی الیقین حینئذٍ بنفسه خلقاً عظیماً، إذ لا میز هناک بین الشهود والعمل، إذ الخلق العظیم لایتحقّق بدون الشهود کما أنّ العمل الصالح والأدب الطیب لاینفک عن الشهود، بل الشاهد هو بنفسه من الذین عند ربک لایستکبرون عن عبادته ولایستحسرون. فالشاهد المتیقن هو العابد، فهو المتخلق بخلق عظیم، لایعبد اللّه خوفاً من ناره ولا شوقاً إلی جنته بل حباً له تعالی، وهذا هو المقام المکنون الذی لایمسّه إلاّ المطهرون.
فإذا تحصّل أنّ العباده تورث الیقین وأنّ الحج عباده خاصه، یلزم البحث عن کیفیه کونه مورثاً للیقین الذی هو الخلق العظیم الذی یتحد فیه الخلق والمتخلق، فیصیر هو أیضاً. کما ورد عن الصادق(علیهالسلام): «من تعلّم العلم وعمل به وعلّم للّه، دُعی فی ملکوت السموات عظیما» [226]، یعنی أنّ العالم العامل المعلّم إذا کان جمیع هذه الشؤون التی اتصف بها للّه، یدعی فی باطن السموات عظیماً. وکم فرق بین من هو عظیم ومن له فوز عظیم وأجر عظیم وفضل عظیم؟ وکم فرق بین من هو مندوب إلی قوله تعالی: ﴿واللّهُ خَیرٌ واَبقی﴾ [۲۲۷]؟ ومن هو مندوب إلی قوله تعالی: ﴿وما عِندَ اللّهِ خَیرٌ واَبقی﴾ [۲۲۸]؟ وکم فرق بین من هو صالح وبین من عمله صالح؟ إذ الصالح هو الذی یتولاّه اللّه الذی یتولَّی الصالحین، وأمّا الذی یعمل صالحاً فهو بعد ممن یتولّی اللّه. وکم فرق بین من هو خالص ویستخلصه اللّه لنفسه فهو من المخلَصین بالفتح، ومن عمله خالص وهو من المخلِصین بالکسر؟
والحجّ عباده خاصه تورث الخلق العظیم بما له من الأسرار والرموز، نشیر إلی نبذهٍ منها فیما یلی:
أحدها: أنّ الحجّ بما له من التکرمه الخاصه لیس تکلیفاً عبادیاً یؤمر به کالصلاه والزکاه، بل هو میثاق وعهد إلهی یتشرّف به، ولذا لیس التعبیر عن لزوم الحجّ بسیاق الخطاب الأمری حسبما ورد فی الصلاه والزکاه، نحو: ﴿واَقیموا الصَّلوهَ وءاتوا الزَّکوه﴾ [۲۲۹]، بل التعبیر عن لزومه إنما هو بلسان المیثاق الخاص والعهد المخصوص الإلهی، حیث قال: ﴿ولِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ البَیت﴾ [۲۳۰]، ومثل هذا العهد المذکور باللام واسم الجلاله مع تقدیمه علی المتعلق لم یعهد فی غیره من العبادات. وإن ورد فی بعض الروایات أنّ «الصوم لی» [231]، فالحجّ واجد للصوم أیضاً، حیث إنّه من لم یجد الهدی یصوم ثلاثه أیام فی الحجّ وسبعه إذا رجع إلی بلده. کما أنّ جمیع ما ورد فی الصلاه یتحقّق فی الحجّ أیضاً؛ لأنّ فیه طوافاً هو بنفسه صلاه، وفیه أیضاً صلاه؛ لأنّ الطائف یتخذ من مقام إبراهیم مصلّی یصلّی فیه ویناجی هناک ربّه، وبه یقیم عمود دینه ویتقرب بذلک من مولاه فینال جمیع المزایا التی للصلاه. وهکذا ینال البرکات التی للزکاه، حیث إنّ فی الحج إنفاقاً مالیاً ونثاراً وإیثاراً مزیلاً للشحّ الذی ﴿واُحضِرَتِ الاَنفُسُ الشُّح﴾ [۲۳۲]، ووقایه لها عن التلوّث بذاک الشحّ والبخل، ﴿ومَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَاُولئِکَ هُمُ المُفلِحون﴾.[۲۳۳]
والحاصل: إنّ الحجّ مؤلّف من العبادات الخاصه وشامل لفضائلها الجمّه[۲۳۴]، مع ما له من المیز الخاص الذی لایوجد فی غیره، وهو أنّه عهد خاص بین اللّه تعالی والعبد، ولذا قال الصادق(علیهالسلام): «ودّ من فی القبور لو أنّ له حجّهبالدنیا وما فیها».[235]
ثانیها: إنّ الحجّ بما له من التلبیه الخاصه إخفاتاً وجهراً طارد لأیّه جاهلیه کانت أو تکون، وکاسر لأیّ صنم جاهلی نحت ولأیّ وثن جاهلی ینحت، ودامغ لأیّ باطل بدأ أو عاد، فإذا هو زاهق، وشاف لما فی الصدور من داء الریاء والهوی المتبع والشحّ المطاع وإعجاب المرء بنفسه. فتلبیه الحجّ فی الجاهلیه کانت نداءً للشرک وهتافاً للوثنیه، حیث کانوا یلبّون: لبیک لا شریک لک إلاّ هو لک، تملکه وما ملکک، ویثبتون بذلک للّه سبحانه وتعالی شریکاً وإن کان ذلک الشریک أیضاً له. وأمّا التلبیه فی الإسلام فهی ضراعه إلی الواحد المحض، وصیحه خاطفه علی أیّ شرک جلی أو خفی، ومعه لایبقی لغیره تعالی ظهور حتی یلتجأ إلیه، ولا قدره حتی یعتصم بها، بل هنالک الولایه المطلقه للّه الحقّ. ویتّضح ذلک اتّضاحاً رائعاً لمن یشاهد الجهر بهذه التلبیه فی البیداء والصیاح بها فی الساهره، والمداومه علیها کلما علا تلعه أو هبط وادیاً. ویشهد له ما یستفاد من نصوص أهل البیت(علیهمالسلام) انّ من استنّ بسنّه جاهلیه أو تلوّث بقذاره المال الحرام ثمّ لبّی، «من حجّ بمال حرام نودی عند التلبیه: لا لبیک عبدی ولا سعدیک».[236] ولذا قال مولانا الکاظم(علیهالسلام): «إنّا أهل بیت حجّ صرورتنا ومهور نسائنا وأکفاننا من طهور أموالنا».[237] وما ذلک إلاّ أنّ تلبیه الحج تلبیه لبّی بها المرسلون فی الأرض حذاء تسبیح الطائفین حول العرش، حسبما تقدّم مبسوطاً.
ومما یشیر إلی ما ذکر من کون الحجّ صیحه علی الجاهلیه، هو ما یعثر علیه المتتبع فی النصوص حول هذا العهد الإلهی من نقل ما ورد من تلبیه إبراهیم الخلیل وموسیالکلیم وخاتمالنبیین علیهم أفضل صلوات المصلّین، أکثر وأوفر مما ورد عن غیر هؤلاء الأطیبین من الأنبیاء والمرسلین الذین لانفرّق بین أحد منهم، ولکن اللّه فضّل بعضهم علی بعض سیما فی طرد الطغاه ودحض اللئام ودفع الجاهلیه الجهلاء الداخلیه أو الخارجیه، إذ الخلیل(علیهالسلام) طرد الطغاه بقوله: ﴿اُفٍّ لَکُم ولِما تَعبُدون﴾ [۲۳۸]، والکلیم(علیهالسلام) ادحض اللئام بقوله: ﴿یفِرعَونُ اِنّی رَسولٌ مِن رَبِّ العلَمین﴾ [۲۳۹]، وخاتمالنبیینصلی الله علیه و آله و سلم دفع الجاهلیه بقوله: ﴿اَفَحُکمَ الجهِلِیَّهِ یَبغونَ ومَن اَحسَنُ مِنَ اللّهِ حُکمًا لِقَومٍ یوقِنون﴾.[۲۴۰]
ثالثها: إنّ الحج بما فیه من التضحیه الخاصه موجب للتقرّب المخصوص الذی قلّما یوجد فی غیره. وذلک أنّ النحر أو الذبح الذی کان فی الجاهلیه لم یکن خالصاً عن رجس الشرک بل کان متلطخاً به کالتلبیه والصلاه، حیث إنّهم کانوا یلبون بقولهم: «لا شریک لک إلاّ شریک هو لک»، وکانت صلاتهم عند البیت مُکاءً وتصدیهً حسبما تقدّم، وکان دأبهم بعد النحر أو الذبح تلطیخ الکعبه بدم الهدی المذبوح وتعلیق شیء من لحمه علیها حتی یتقبّله اللّه. وأمّا الإسلام فقد جعل الهدی ذا حرمه خاصه لایصحّ إحلاله، حیث قال: ﴿لاتُحِلّوا شَعئِرَ اللّهِ وَلاالشَّهرَ الحَرامَ ولاَالهَدی ولاَالقَلئِد﴾.[۲۴۱] ثمّ قال فی طرد تلک السنه السیئه وبیان ما فی الهدی من التقرب لعله ولذا اشتهرت الأضحیه بالقربان: ﴿لَن یَنالَ اللّهَ لُحومُها ولادِماؤُها ولکِن یَنالُهُ التَّقوی مِنکُم﴾ [۲۴۲]، حیث نزّه الکعبه عن ذاک التلطیخ والتعلیق کما نزّه اللّه عن الحاجه إلی اللحوم والدماء. ودفعاً لمن یقول بعدم لزوم النحر أو الذبح؛ لأنّ اللّه غنی عن العالمین، فلم یلزم علی الحاجّ أنیذبح حیواناً؟ أفاد أنّ أصل الهدی لازم، واللّه غنی عنه ولن یناله تعالی اللحم أو الدم، بل الذی یناله هو روح العمل ولبّ الفعل وهو التقوی، والتقوی کرامهٌ للانسان لا صله لحاجه الربّ تعالی. ومدار الکلام الآن هو فی خصوص هذا التعبیر، حیث قال تعالی: ﴿ولکنْ ینالُهُ التّقوی منکُم﴾.[۲۴۳]
والذی ینبغی التنبّه له هو أنه قد یقال: إنّ هذا العمل الصالح مثلاً مما یتقبله اللّه، وقد یقال: إنه یصعد إلیه الکلم الطیب والعمل الصالح یرفعه، وقد یقال کما فی المقام: یناله التقوی منکم، ولا خفاء علی الخبیر المتدرّب أنّ هذه التعابیر لیست سواء ولاتکون علی وِزان واحد؛ لأنّ لفظ القبول یفید أمراً ولفظ الصعود إلیه تعالی یفید أمراً آخر فوقه، ولفظ النیل یفید أمراً فائقاً لایبلغه شیء من ذینک التعبیرین.
وکم فرق بین الصعود إلی اللّه وبین نیله تعالی؟ إذ الثانی یصرّح بأنّه لاحجاب حینئذٍ بین ذاک التقی النائل وبینه تعالی، بخلاف الأول حیث إنّه لایصرّح بذلک وإن کان لاینافیه. ولا وجه لحمل النیل علی الصعود بعد أن لابرهان عقلی ولا نقلی علی ذلک. بل یؤیّد ما ذکر من حمل النیل علی مفهومه العالی العاری عن النیل المادی ونحوه مما هو تعالی منزّه عنه بعض ما ورد من: أنّه تعالی قد استتر بغیر ستر مستور، واحتجب بغیر حجاب محجوب، لیس بینه تعالی وبین خلقه حجاب غیر خلقه، أی الخلق مادام متوجهاً إلی نفسه فهو حجاب ومحجوب عن ربه. والحجاب هنا نفس المحجوب، لا ما هو الحائل بینه وبین المحجوب عنه، کما أنّ الربط الإشراقی والفقر الوجودی هو عین المرتبط الفقیر، لا ما هو الواصل بینه وبین المربوط إلیه. فالموجود الإمکانی هو بذاته حجاب ومحجوب، فإذا لم یلتفت إلی ذاته ولم یرَ نفسه ولم یحب بقاءه الخاص به، بل دنی فتدلّی ولم یر إلاّ مولاه ولمیحبّ إلاّ اللّه تعالی، ارتفع الحجاب وزال السحاب وتجلّی نور السموات والأرض وانطمست النجوم الزاهره وانمحت الأقمار المنیره، فهنالک یناله تعالی هذه التقوی الأخص لا التقوی الخاص فضلاً عن العام.
وحیث إنّ التقوی نعت خاص یتّحد معه المنعوت به حسبما تقدّم من أنّ هذه الملکات الفائقه تتحد النفس المجرده بها وتصیر هی إیاها فلا میز وجودی حینئذٍ بین التقوی والنفس المتقیه المتحدهبها، فعلیه إذا بلغ التقی شأواً قاصیاً ونال اللّه تعالی بالمعنی الممکن المعقول منه تبلغ النفس المجرده المتقیه ذلک الشأو القاصی، وتنال اللّه تعالی بالمعنی المعقول منه، ولایمکن أن یناله التقوی ولایناله المتقّی، إذ لیس التقوی إلاّ حقیقه وجودیه خارجیه متّحده مع النفس الکامله، فأین الانفکاک؟ هنیئاً لحاجّ نحر هدیه للّه تعالی نحراً خالصاً لوجهه لایبتغی بذلک إلاّ اللّه، فیناله تقواه، ثمّ یناله هو بنفسه أیضاً؛ لأنّ تقواه لیس بخارج عنه، ﴿طوبی لَهُم وحُسنُ مَءاب ﴾ [۲۴۴]، تدبّر.
ولعلّه لهذا التقی العالی الرفیع الموعود به فی النحر سمّی یوم النحر بالحجّ الأکبر[۲۴۵]، ولأجله قال الصادق(علیهالسلام): ﴿إذا اشتریت هدیک فاستقبل به القبله وانحره أو اذبحه، وقل: «اِنّی وجَّهتُ وجهِی لِلَّذی فَطَرَ السَّموتِ والاَرضَ حَنیفًا وما اَنا مِنَ المُشرِکین﴾ [۲۴۶] ﴿قُل اِنَّ صَلاتی ونُسُکی ومَحیای ومَماتی لِلّهِ رَبِّ العلَمین ٭ لاشَریکَ لَهُ وبِذلِکَ اُمِرتُ واَنا اَوّلُ المُسلِمین﴾ [۲۴۷]، اللهمّ منک ولک، بسم اللّه واللّه أکبر، اللهمّ تقبّل منی» [248] لأنّ النحر إذا کان بهذه التقوی التی لایری فیها إلاّ اللّه، ولا شأن لهذا الناحر إلاّ اللّه حیث إنّ صلاته ونسکه ومحیاه ومماته أی جمیع شؤونه للّه ربّ العالمین، فحری بذلک أن ینال اللّه ویناله تعالی الناحر المتقی أیضاً، وهذا هو الهدف السامی أی الخلق العظیم الذی یمثّله الحجّ بما له من الآداب والسنن الراقیه.
وإیّاک أن تتوهم أنّ هذه الملکات أُمور ذهنیه أو نعوت عرضیه أو نحو ذلک! فاقرأ یاحبیبی قوله تعالی: ﴿هُم دَرَجت﴾ [۲۴۹]، أی ذواتهم ونفوسهم صارت درجات، وارق من قوله تعالی: ﴿لَهُم دَرَجت﴾ [۲۵۰]، لأنّ الأول للأوحدی من الأتقیاء والثانی للأوساط منهم. واقرأ یاصاحبی قوله تعالی: ﴿فَاَمّا اِن کانَ مِنَ المُقَرَّبین ٭ فَرَوحٌ ورَیحانٌ وجَنَّتُ نَعیم﴾ [۲۵۱]، أی المقرّب ذاته روح ونفسه ریحان وقلبه جنه نعیم، وارق من قوله تعالی: ﴿جَنّتٍ تَجری مِن تَحتِهَا الاَنهر﴾ [۲۵۲]، لأنّ الأول للأوحدی المخلَص)بالفتح( والثانی للمتوسطین المخلِصین)بالکسر(، واقرأ یاصاحبی قوله تعالی: ﴿فَادخُلی فی عِبدی ٭ وادخُلی جَنَّتی﴾ [۲۵۳]، وارق من قوله تعالی: ﴿اُدخُلوها بِسَلمٍ ءامِنین﴾ [۲۵۴]، واقرأ أیّها العارف الشاهد قوله تعالی: ﴿واللّهُ خَیرٌ واَبقی﴾ [۲۵۵]، وارق أیّها السالک العابد من قوله تعالی: ﴿وما عِندَ اللّهِ خَیرٌ واَبقی﴾[۲۵۶].[۲۵۷]
وإیّاک أن تتوهم أنّ هذا الرقی بمعنی التنزّه المحض کما فی المَلَک المقرّب، بل الإنسان کون جامع فله التنزّه والتشبّه معاً، ویجمعهما قوله تعالی: ﴿اِنَّ المُتَّقینَ فی جَنّتٍ ونَهَر ٭ فی مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَلیکٍ مُقتَدِر﴾.[۲۵۸] فللإنسان الأوحدی الشاهد جنّتان: إحداهما: جنّهاللقاء وهی المشار إلیها بقوله تعالی: ﴿وادخلی جنتی﴾ [۲۵۹]، والاُخری: جنّه تجری من تحتها الأنهار المصرّح بها فی غیر واحده من الآیات. وإیّاک أن تحصر الجنّه فی قوله تعالی: ﴿عِندَ مَلیکٍ مُقتَدِر﴾ [۲۶۰] بعد التصریح بقوله تعالی: ﴿اِنَّ المُتَّقینَ فی جَنّتٍ ونَهَر﴾، نعم لیس للأوساط من المؤمنین إلاّ جنات تجری من تحتها الأنهار دون جنهاللقاء.
وحیث إنّ درجات الجنه عدد الآیات القرآنیه مع ما بین الدرجات من البون البعید فعلی المتخلّق بخلق عظیم أن یتأسی ویقتدی بمن هو نفسه خلق عظیم، وهو رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم، إذ قال: ﴿وقُل رَبِّ زِدنی عِلما﴾ [۲۶۱]، فیقول هو أیضاً: ﴿وقُل رَبِّ زِدنی عِلما﴾، ولایقف علی حدّ ولایکتفی به، بل علیه أن یقرأ ویرقی ویقتحم العقبه ولایقتصر علی السهله. فإذا کان أمامه قوله: ﴿فَاذکُرونی اَذکُرکُم﴾ [۲۶۲] لامجال له أن یکتفی بقوله تعالی: ﴿اذکُروا نِعمَتِی الَّتِی اَنعَمتُ عَلَیکُم﴾ [۲۶۳] لما بین ذکر اللّه وذکر نعمه اللّه من الفصل البالغ.
وإذا کان قدّامه قوله تعالی: ﴿عَینًا یَشرَبُ بِها عِبادُ اللّهِ یُفَجِّرونَها تَفجیرا﴾ [۲۶۴] لایمدّ عینیه إلی قوله تعالی: ﴿اِنَّ الاَبرارَ یَشرَبونَ مِن کَأسٍ کانَ مِزاجُها کافورا﴾ [۲۶۵]، لأنّ تلک العین التی یشرب بها عباد اللّه خالصه محضه، وأمّا الذی یشربه الأبرار فهو ممزوج بمقدار ما من تلک العین لا خالصاً منها، فللأبرار شراب ممزوج وللمقرّبین شراب خالص حسبما یستفاد من آیات أُخر أیضاً، نحو قوله تعالی: ﴿ویُسقَونَ فیها کَأسًا کانَ مِزاجُها زَنجَبیلا ٭ عَینًا فیها تُسَمّی سَلسَبیلا ﴾ [۲۶۶]، وقوله تعالی: ﴿یُسقَونَ مِن رَحیقٍ مَختوم ٭ خِتمُهُ مِسکٌ وفی ذلِکَ فَلیَتَنافَسِ المُتَنفِسون ٭ ومِزاجُهُ مِن تَسنیم ٭ عَینًا یَشرَبُ بِهَا المُقَرَّبون﴾ [۲۶۷]، حیث یدلّ علی أنّ الأبرار یشربون من رحیق ممزوج من تسنیم لا الخالص منه لأنّ الخالص من تسنیم إنما هو للمقرّبین الذین هم فوق الأبرار، وهم شاهدون کتب الأبرار ویشهدون صحائفهم.
وإذا کان أمامه قوله تعالی: ﴿وسَقهُم رَبُّهُم شَرابًا طَهورا﴾ [۲۶۸] لایکتفی بما اکتفی به المقربون فضلاً عن الأبرار، فاقرأ یاصاحبی هذا القول الذی لمیوجد فی القرآن الکریم إلاّ فی موضع واحد لا ندّ له واقض العجب من لطفه تعالی لعباده المخلصین، وتدبّره حتی تجد أُموراً نشیر إلیها:
۱٫ إنّ الساقی هاهنا هو اللّه دون غیره من الموارد، حیث قیل هناک: ﴿یسقون﴾، وقیل هاهنا: ﴿سقاهم ربّهم﴾.
۲٫ إنّ الشراب هاهنا لم یجعل له وعاء ولم یعیّن له آنیه ولم یقرّر له کأس ولمیبیّن له رحیق، حیث لایسعه وعاء ولا آنیه ولا کأس ولا رحیق، إذ لا قدر ولا حدّ ولا نصاب ولا منتهی لشراب یکون ساقیه هو اللّه تعالی، دون غیره من الأشربه؛ حیث قد عیّن لها أوعیه وأوانی ونحوها.
۳٫ إنّ الشراب هاهنا لم یجعل له عین یذخر فیها أو ینبع منها وما إلی ذلک، دون غیره من أشربهالأبرار أو المقرّبین حیث عیّن لها عیون ومخازن خاصه یخزن فیها وینبع منها.
۴٫ إنّ الشراب هاهنا قد وصف بما لم یوصف به شراب قط ونعت بما لمینعت به غیره أصلاً، وهو قوله تعالی: ﴿شَرابًا طَهورا﴾.[۲۶۹] وقد فسّره من شربه وهو مولانا جعفربن محمد الصادق(علیهالسلام) بقوله: «یطهّرهم عن کلّ شیء سوی اللّه» [270]، فهنالک الرقی، وأنّ إلی ربّک المنتهی، فإذا بلغ الکلام إلی اللّه فامسکوا.
ولنرجع إلی ما کنا فیه، وهو أنّ الحجّ بما له من التضحیه الخاصه موجب لتقرّب قلّما یوجد فی غیره، فهو ممثل للخلق العظیم بالمعنی المتقدّم.
رابعها: إنّ الحجّ بما له من التعرف الخاص الذی لایوجد فی غیر عرفات[۲۷۱] موجب لرقی الإنسان إلی ذروه عالم الإمکان وسنامه، وهو الخلق العظیم. وإجماله: أنّ لیوم عرفه مقاماً ولمکان عرفات مقاماً، ولکن نیل ذلک کلّه إنما یتیسر للحاجّ الذی یدرکهما مع ما لغیرهما من الأزمان والمواقف المعیّنه فی الحجّ، ویستعدّ بذلک لدرک ما هو الحری بهما، وهو الدعاء الذی هو مخّ العباده وکهف الإجابه کما أنّ السحاب کهف المطر، الدعاء الذی لایکون ذریعه إلی قضاء حاجه من الحوائج النفسانیه، بل یکون هو عین الإجابه، ولایطلب فیه إلاّ اللّه، ولایطلب فیه إلاّ الغناء عن الحاجه لا قضاء حاجه، ولایطلب فیه إلاّ النزاهه عن الطلب، ولایرجی فیه إلاّ کمال الانقطاع إلیه تعالی، ولایقصد فیه إلاّ خرق جمیع حجب النور حتی تصیر الروح معلّقه بعزّ العرش وتصل إلی معدن العظمه فتصیر هی بنفسها عظیمهً.
وبیانه: أنّ اللّه تعالی قد بیّن قربه من عباده، وذلک علی مراتب ودرجات بعضها أقرب من بعض، حیث قال تعالی: ﴿واِذَا سَاَلَکَ عِبادی عَنّی فَاِنّی قَریبٌ اُجیبُ دَعوَهَ الدّاعِ اِذا دَعانِ فَلیَستَجیبوا لی ولیُؤمِنوا بی لَعَلَّهُم یَرشُدون﴾.[۲۷۲] لأنه تعالی بادر بالجواب من دون أن یقول تعالی لرسولهصلی الله علیه و آله و سلم:(قل)، ثمّ أفاد فی الآیه الکریمه قربه من عباده.
ولقد أجاد سیدنا الاُستاذ العلامه الطباطبائی(قدسسرّه) فی تفسیره القیّم(المیزان) بقوله:
«أحسن بیان لما اشتمل علیه من المضمون وأرقی اُسلوب وأجمله، فقد وضع أساسه علی التکلّم وحده دون الغیبه ونحوها، وفیه دلاله علی کمال العنایه بالأمر، ثمّ قوله: ﴿عبادی﴾ ولم یقل الناس وما أشبهه، یزید فی هذه العنایه، ثمّ حذف الواسطه فی الجواب حیث قال: ﴿فإنّی قریب﴾ ولم یقل: فقل: إنه قریب، ثمّ التأکید ب(أن) ثمّ الإتیان بالصفه دون الفعل الدالّ علی القرب، لیدلّ علی ثبوت القرب ودوامه، ثمّ الدلاله علی تجدّد الإجابه واستمرارها حیث أتی بالفعل المضارع الدال علیهما، ثمّ تقییده الجواب أعنی قوله: ﴿اُجیبُ دَعوَهَ الدّاع﴾ بقوله: ﴿إذا دعان﴾، وهذا القید لایزید علی قوله: ﴿دعوه الداع﴾ المقیّد به شیئاً بل هو عینه، وفیه دلاله علی أنّ دعوه الداع مجابه من غیر شرط وقید، کقوله تعالی ﴿ادعونی اَستَجِب لَکُم﴾.[۲۷۳] فهذه سبع نکات فی الآیه تنبیء بالاهتمام فی أمر استجابه الدعاء والعنایه بها، مع کون الآیه قد کرّر فیها علی إیجازها ضمیر المتکلّم سبع مرات، وهی الآیه الوحیده فی القرآن علی هذا الوصف».[274]
فهذه هی المرحله الاُولی التی یثبت فیها أصل قربه تعالی من عباده. والمرحله الثانیه ما یثبت فیها کونه تعالی أقرب إلی الإنسان من الذین یحومون حول الإنسان، حیث قال: ﴿و نَحنُ اَقرَبُ اِلَیهِ مِنکُم ولکِن لاتُبصِرون﴾.[۲۷۵] والمرحله الثالثه ما یثبت فیها کونه تعالی أقرب إلی الإنسان من حبل وریده، حیث قال تعالی: ﴿ونَحنُ اَقرَبُ اِلَیهِ مِن حَبلِ الوَرید﴾.[۲۷۶] والمرحله الرابعه ما یثبت فیها کونه تعالی أقرب إلی الإنسان من نفسه، حیث قال تعالی: ﴿واعلَموا اَنَّ اللّهَ یَحولُ بَینَ المَرءِ وقَلبِه﴾ [۲۷۷]، وهو تعالی داخل فی الأشیاء ومنها الإنسان لا بالممازجه، وخارج عنها لا بالمباینه والمزایله.
وللحاجّ أن یسیر هذه المراحل إلی قصواها حسب ما ورثه من دعاء عرفات، وهو دعاء مأثور عن قتیل العبرات سیدالشهداء فی الکائنات مولانا الحسینبن علی(علیهماالسلام)، حیث قال(علیهالسلام) یوم ذاک:
«… هو تعالی للدعوات سامع، وللدرجات رافع، وللکربات دافع، وللجبابره قامع…، فلا إله غیره، ولا شیء یعدله، ولیس کمثله شیء».
وقال: «لم تخرجنی لرأفتک بی ولطفک لی وإحسانک إلیّ فی دوله أیّام الکفره الذین نقضوا عهدک وکذّبوا رسلک، لکنّک أخرجتنی أفه منک وتحنناً علیّ للذی سبق لی من الهدی الذی یسّرتنی وفیه أنشأتنی و… » [278]، و فی ذلک إشاره إلی الحکومه الإسلامیهکما تقدّم إلی أن قال(علیهالسلام): «إلهی تردّدی فی الآثار یوجب بعد المزار، فأجمعنی علیک بخدمه توصلنی إلیک، کیف یستدل علیک بما هو فی وجوده مفتقر إلیک؟! أیکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتی یکون هو المظهر لک؟! متی غبت حتی تحتاج إلی دلیل یدلّ علیک؟! ومتی بعدت حتی تکون الآثار هی التی توصل إلیک؟! عمیت عین لاتراک [لا تزال] علیها رقیباً، وخسرت [حسرت] صفقه عبد لم تجعل له من حبک نصیباً. إلهی أمرت بالرجوع إلی الآثار، فارجعنی إلیک بکسوهالأنوار وهدایه الاستبصار، حتی أرجع إلیک منها کما دخلت إلیک منها مصون السر عن النظر إلیها، ومرفوع الهمّه عن الاعتماد علیها، إنک علی کلّ شیء قدیر… » إلی آخره.[۲۷۹]
وهذا هو دعاء من سقاه ربّه شراباً طهوراً فصار طاهر السر عن النظر إلی غیرالساقی، ومصون الضمیر عن حبّ الشراب وإن کان طهوراً؛ لأنّ قلبه صار متیماً بحبّ الساقی فلا موقع لحبّ غیره فیه. وهذا الدعاء هو الحری بأنیکون مخ جمیع العبادات، إذ هو عباده صرف لامجال فیها لظهور غیرالمعبود، ولامطلوب فیها إلاّ المعبود، ولامقصود فیها إلاّ معرفه المعبود بالمعبود لا بغیره من آیات الآفاق أو الأنفس، فهناک یتحد الدلیل والمدلول؛ لأنّه تعالی دلّ علی ذاته بذاته. دون غیر ما نهجه(علیهالسلام) لأنّ ماعدا ذلک إمّا استدلال علیه تعالی بآیات الآفاق، وفی ذلک ینحاز کلّ واحد من المستدل والدلیل والمدلول بحیاله، وإما استدلال علیه تعالی بآیات الأنفس، وفی ذلک وإن اتحد المستدل والدلیل ولکن ینحاز کلّ منهما عن المدلول، ومعلوم أنّ الدلیل إذا لم یکن عین المدلول لایمکن أن یدلّ علیه حقّ الدلاله، بخلاف ما إذا کان عینه کما فی هذا الدعاء البالغ، حیث إنه(علیهالسلام) استدلّ باللّه علی اللّه وعرفه من ذاته الظاهر، وحکم بأنّه لا ظهور لغیره تعالی حتّی یکون هو المظهر له.
ومثل هذا الدعاء السامی تجده فی أدعیه علی بن الحسین فی أسحار لیالی شهر رمضان، کقوله(علیهالسلام): «بک عرفتک وأنت دللتنی علیک» [280] وقوله: «إنّ الراحل إلیک قریب المسافه، وأنّک لاتحتجب عن خلقک إلاّ أن تحجبهم الأعمال دونک» [281]، کما تقف علی مثله فی دعاء الصباح المأثور عن علیبن أبیطالب(علیهالسلام): «یا من دلّ علی ذاته بذاته».[282]
فتحصّل أنّ الحجّ من حیث اشتماله علی الأدعیه الخاصه المحفوفه بالبرکات الزمانیه والمکانیه وغیرها، ممثل للخلق العظیم.
خامسها: إنّ الحجّ بما له من التذکره الخاصهالتی قلّما توجد فی غیره موجب لشهود الحاجّ ما لایشاهده غیره. وذلک أنّ الحجّ وإن کان بنفسه ذکراً للّه تعالی إلاّ أن المندوب إلیه فی بعض حالاته هو الذکر الموجب لنسیان غیر اللّه، والموجب لترک التباهی بما کان یتباهی به أیّام الجاهلیه، حیث قال تعالی: ﴿فَاِذا قَضَیتُم مَنسِکَکُم فَاذکُروا اللّهَ کَذِکرِکُم ءاباءَکُم اَو اَشَدَّ ذِکرًا فَمِنَ النّاسِ مَن یَقولُ رَبَّنا ءاتِنا فِی الدُّنیا وما لَهُ فِی الاءخِرَهِ مِن خَلق ٭ ومِنهُم مَن یَقولُ رَبَّنا ءاتِنا فِی الدُّنیا حَسَنَهً وفِی الاءخِرَهِ حَسَنَهً وقِنا عَذابَ النّار ٭ اُولئِکَ لَهُم نَصیبٌ مِمّا کَسَبوا واللّهُ سَریعُ الحِساب ٭ واذکُروا اللّهَ فی اَیّامٍ مَعدودت… ﴾.[۲۸۳]
حیث إنّ نطاق هذه الآیات هو طرد[۲۸۴] السُنّه الجاهلیه إذ کانوا یذکرون الآباء ویفخرون بهم، ویذکرون القبائل ویتباهون بها ویتکاثرون بذلک، وإثباتُ ذکر اللّه ذکراً کثیراً، حیث إنّ الذین آمنوا أشدّ حبّاً للّه فذکرهم للّه أیضاً أشدّ من ذکر هؤلاء آبائهم.
والذی ینبغی التنبّه له هو أنّ ذکر اللّه سارٍ فی الحجّ وداخل فی مناسکه لا بالممازجه، وخارج عنها لابالمباینه، وهو لبّها وروحها، وکما أنّ نسیان اللّه ونسیان آیاته یوجب العمی هاهنا وسیظهر ذاک العمی یوم القیامه، حیث قال تعالی: ﴿کَذلِکَ اَتَتکَ ءایتُنا فَنَسیتَها وکَذلِکَ الیَومَ تُنسی﴾ [۲۸۵] إذ یدلّ علی أنّ نسیان اللّه قد أورث العمی کذلک ذکر اللّه یوجب البصیره هاهنا، فالحاجّ الذاکر للّه تعالی یبصر ما لایبصره غیره.
و لعله لذا جعل الحاجّ نفسه حرماً لایجوز إحلاله، وهو نفسه شعار من شعائر اللّه ونورٌ ما لم یقترف ذنباً، فانظر بدء الحجّ وختمه واقض العجب!
أمّا بدؤه فقال تعالی: ﴿یاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لاتُحِلّوا شَعئِرَ اللّهِ وَلاالشَّهرَ الحَرامَ ولاَالهَدی ولاَالقَلئِدَ ولاءامّینَ البَیتَ الحَرامَ یَبتَغونَ فَضلًا مِن رَبِّهِم ورِضونًا﴾ [۲۸۶]، حیث إنّ الحاجّ الذی قد أمّ البیت الحرام وقصده حرم لایجوز إحلاله. وأمّا ختمه فعن مولانا جعفربن محمد الصادق(علیهالسلام) أنّه قال: «الحاجّ لا یزال علیه نور الحج ما لم یذنب».[287] فتحصل أنّ الحجّ نور وبصیره، ولذا ورد: «أنّ تارک الحجّ یحشر أعمی، وهو فی الدنیا أعمی، وفی الآخره أعمی وأضلّ سبیلاً» [288]، وحیث إنّ الحجّ نور وشهود فهو ممثل للخلق العظیم. ولایتخلق الإنسان بخلق عظیم إلاّ أن یصغر ما دون الخالق فی نفسه، فمن تخلّق بخلق عظیم وصار هو بنفسه عظیماً، لایتعاظم عنده شیء أصلاً، إذ هو مظهر الإسم العظیم. وأفضل من تخلّق به هو خاتم الأنبیاء المنعوت بقوله تعالی: ﴿واِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیم﴾ [۲۸۹]، وهوصلی الله علیه و آله و سلم مظهر لأعظم الأسماء، إذ لیس المراد من الإسم الأعظم هو اللفظ الذی یتکلّم به ولا المفهوم الذهنی الذی تتصوره النفس، بل هو مقام خارجی تناله النفس المتکامله وعین واقعیه تتحقّق بها النفس المتعالیه.
ولعلّ السرّ فی کونهصلی الله علیه و آله و سلم مظهراً لأعظم الأسماء هو کونهصلی الله علیه و آله و سلم خیر من حجّ ولبّی بجمیع ما للحجّ والتلبیه من الأسرار، وهوصلی الله علیه و آله و سلم قال: «إنّ اللّه یحبّ معالی الاُمور ویکره سفسافها» [290]، وحیث «إنّ الثقه باللّه تعالی ثمن لکلّ غال وسلّم إلی کلّ عالٍ» [291]، وهوصلی الله علیه و آله و سلم کان وثوقاً بربه متکلاً علیه، وقد یسّره اللّه تعالی للیسری، فلذا تخلّق بذاک الخلق العظیم؛ لأنّهصلی الله علیه و آله و سلم کان واجداً لما یشتری به ذاک الغالی ولما یتدرج به إلی ذلک العالی، وکان حجّهصلی الله علیه و آله و سلم موازیاً لمعراجه، قال مولانا الصادق(علیهالسلام) فی بیان عله إحرام رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم من مسجد الشجره: «لأنّه لما أُسری به إلی السماء فکان بالموضع الذی بحذاء الشجره نودی یامحمد، قالصلی الله علیه و آله و سلم: لبیک».[292]
والحاصل: أنّ الحجّ بما له من السنن والأسرار الجامعه یکون من أهمّ مظاهر الإسلام. وکفی بجامعیته ما رواه زراره عن مولانا الصادق(علیهالسلام) حیث قال: «جعلنی اللّه فداک أسألک فی الحجّ منذ أربعینعاماً فتفتینی، فقال: یا زراره بیت حجّ إلیه قبل آدم بألفی عام ترید أن تفنی مسائله فی أربعین عاماً».[293] وکذا ما قاله مولانا الباقر(علیهالسلام): «أتی آدم(علیهالسلام) هذا البیت ألف آتیه علی قدمیه، منها سبعمائه حجه وثلاثمائه عمره».[294] وما ورد: «أنّ صاحب هذا الأمر یحضر الموسم کل سنه فیری الناس ویعرفهم، ویرونه ولا یعرفونه».[295] وما ورد عن مولانا علیبن موسی الرضا(علیهالسلام) أنّه قال: «انّما أمروا بالحجّ لعلّه الوفاده إلی اللّه عزّوجلّ، وطلب الزیاده والخروج من کل ما اقترف العبد تائباً مما مضی مستأنفاً لما یستقبل إلی أن قال(علیهالسلام) وقضاء حوائج أهل الأطراف فی المواضع الممکن لهم الاجتماع فیه، مع ما فیه من التفقه ونقل أخبار الأئمه(علیهمالسلام) إلی کلّ صقع وناحیه، کما قال تعالی: ﴿فَلَولا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرقَهٍ مِنهُم طَائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهوا فِی الدّینِ ولِیُنذِروا قَومَهُم اِذا رَجَعوا اِلَیهِم لَعَلَّهُم یَحذَرون﴾ [۲۹۶]، ﴿لِیَشهَدوا مَنفِعَ لَهُم﴾[۲۹۷].[298]
وما ورد عن مولانا الصادق(علیهالسلام) فی علّه لزوم الحجّ علی العباد: «فجعل فیه الاجتماع من المشرق والمغرب لیتعارفوا و… لتعرف آثار رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم وتعرف أخباره ویذکر ولاینسی».[299] وما ورد عنه(علیهالسلام) بعدما قیل له: إنّ أُناساً من هؤلاء القصاص یقولون: إذا حجّ الرجل حجه ثمّ تصدّق ووصل کان خیراً له، فقال: «کذبوا لو فعل هذا الناس لعطّل هذا البیت، إنّ اللّه عزّوجلّ جعل هذا البیت قیاماً للناس».[300] وقال(علیهالسلام): «جعلها اللّه لدینهم ومعایشهم».[301] والأصل فی ذلک هو قوام الدین وقیامه، ولا جدوی لحجّ لا قیام فیه للدین، ولذا قال رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم: «یأتی علی الناس زمان یکون فیه حجّ الملوک نزهه، وحجّ الأغنیاء تجاره، وحجّ المساکین مسأله».[302]
وما ورد فی الحجّ من تبیّن الحقّ وسعه الرحمه ما لایتبیّن فی غیره ولایتّسع فیماعداه، حیث قال تعالی: ﴿فیهِ ءایتٌ بَیِّنت﴾ [۳۰۳]، إذ کل ما سوی اللّه آیه له إلاّ أنّ أسرار الحجّ آیات بینات له، وهناک یشاهد الضیف مضیّفه، والمضیف یری نفسه أضیافه بحیث تکون آیاته هنالک بینات.
وأمّا فی سعه الرحمه فقد ورد عن مولانا أبیجعفر(علیهالسلام) أنه قال فی رجل خرج حاجّاً حجهالإسلام فمات فی الطریق: «إن مات فی الحرم فقد أجزأت عنه حجه الإسلام» [304]، فانظر سعه الرحمه وأدب الضیافه. وقال رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم فی حجهالوداع لما وقف بعرفه وقربت الشمس أن تغیب: «یابلال قل للناس فلینصتوا»، فلما أنصتوا قال: «إنّ ربّکم تطوّل علیکم فی هذا الیوم فغفر لمحسنکم وشفّع محسنکم فی مسیئکم، فأفیضوا مغفوراً لکم».[305]
ولعلّه لهذه المزایا الخاصه للحجّ قال مولانا الصادق(علیهالسلام) لعیسیبن أبیمنصور: «یاعیسی، إنّی أُحبّ أن یراک اللّه فیما بین الحجّ إلی الحجّ وأنت تتهیأ للحجّ» [306]، وقال(علیهالسلام): «لیحذر أحدکم أن یعوق أخاه من الحجّ فتصیبه فتنه فی دنیاه مع ما یدخّر له فی الآخره» [307]، إذ لیس لأحد أن ینأی عن خیر کالحجّ وینهی عنه، بل یلزم أن یرغب بنفسه فیه ویرغّب غیره فیه.
ولنکتف فی فضله بنقل ما قاله رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم لمن قال له: یا رسولاللّه إنّی خرجت أُرید الحجّ ففاتنی، وأنا رجل ممیل)أی کثیر المال( فمرنی أن أصنع فی مالی ما أبلغ به مثل أجر الحاجّ، فالتفت إلیه رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم فقال: «انظر إلی أبیقبیس، فلو أنّ أبا قبیس لک ذهبه حمراء أنفقته فی سبیل اللّه ما بلغت به ما یبلغ الحاجّ، ثم قال: إنّ الحاجّ إذا أخذ فی جهازه، لم یرفع شیئاً ولم یضعه إلاّ کتب اللّه له عشر حسنات ومحی عنه عشرسیئات ورفع له عشردرجات، فإذا رکب بعیره لمیرفع خفاً ولم یضعه إلاّ کتب اللّه له مثل ذلک، فإذا طاف بالبیت خرج من ذنوبه، فإذا سعی بین الصفا والمروه خرج من ذنوبه، فإذا وقف بعرفات خرج من ذنوبه، فإذا وقف بالمشعر الحرام خرج من ذنوبه، فإذا رمی الجمار خرج من ذنوبه، قال: فعدّد رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم کذا وکذا موقفاً إذا وقفها الحاجّ خرج من ذنوبه، ثمّ قال: أنّی لک أن تبلغ ما یبلغ الحاجّ»، قال أبوعبداللّه(علیهالسلام): «ولاتکتب علیه الذنوب أربعه أشهر، وتکتب له الحسنات إلاّ أن یأتی بکبیره».[308]
ولعلّ المراد من مثل قولهصلی الله علیه و آله و سلم: فإذا طاف خرج من ذنوبه، فإذا سعی خرج من ذنوبه، فإذا… خرج من ذنوبه، هو بیان اختلاف تلک الأعمال فی مغفره الذنوب الخاصه، حیث إنّ کلّ واحد منها موجب لغفران ذنب خاص، أو أنّ الذنوب لمّا تراکمت وصارت ریناً علی صاحبها وحجاباً علی من اقترفها، یکون کلّ واحد من تلک المناسک موجباً لترقیق قشر من تلک الحجب ورفع غطاء من تلک الأغطیه وتسطیح کنان من تلک الأکنّه فی القلوب، حتی یأتی الحاجّ ربّه بقلب سلیم لا کنان فیه ولا صداء علیه ولا حجاب دونه، رزقنا اللّه وإیّاکم.
خاتمه: فی وداع الکعبه وفی بعض مآثر حجه الوداع
کما أنّ اللّه تعالی هو الأوّل الذی لا أوّل له والآخر الذی لا آخر له؛ لأنّ أوّلیته بذاته وکذا آخریته، قال تعالی: ﴿هُوَ الاَوَّلُ والاءخِر﴾ [۳۰۹]، وکذلک یکون تعالی مبدء صدور الأشیاء ومرجع عودها، ﴿اِنّا لِلّهِ واِنّا اِلَیهِ رجِعون﴾.[۳۱۰] کذلک یلزم أن یکون ابتداء کلّ أمر بالتوجه إلیه تعالی، وختام کلّ أمر جمیل بالثناء علیه تعالی، حتی لایفتتح بأمر من دون الاعتصام به والاتکال علیه والتوجّه إلیه، ولایختتم من دون حمده وشکره؛ فالموحّد کما یعرف اللّه تعالی بأنه الأول والآخر ویعرف أن بدء جمیع الموجودات منه تعالی وختمها إلیه تعالی، کذلک لایدخل فی أمر ولایخرج منه إلاّ بالتوجّه إلیه تعالی، کما أدّب اللّه نبیهصلی الله علیه و آله و سلم حیث قال تعالی: ﴿وقُل رَبِّ اَدخِلنی مُدخَلَ صِدقٍ واَخرِجنی مُخرَجَ صِدقٍ واجعَل لی مِن لَدُنکَ سُلطنًا نَصیرا﴾.[۳۱۱]
ومقتضی توحّده أن یکون محیی الموحّد ومماته للّه رب العالمین، فلایدخل فی الدنیا ولایخرج منها إلاّ صادقاً، ولایدخل فی البرزخ ولایخرج منه إلاّ صادقاً، ولایدخل فی المعاد الذی لا خروج منه ولایبقی ولایدوم فیه إلاّ صادقاً؛ لأنّ: ﴿وبَشِّرِ الَّذینَ ءامَنوا اَنَّ لَهُم قَدَمَ صِدقٍ عِندَ رَبِّهِم﴾ [۳۱۲]، ولهم لسان صدق، وکذا یکونون فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر.
ومن أهمّ تلک الشؤون هو الحجّ، فله بدء یبتدیء منه الحاجّ صادقاً وله ختم یختم به الحاجّ صادقاً، فلذا ودّع مولانا علیبن موسی الرضا(علیهالسلام) البیتالحرام بأنخرّ ساجداً ثمّ قام فاستقبل الکعبه وقال: «اللهمّ إنّی أنقلب علی لا إله إلاّ أنت» [313]، یعنی علی التوحید المحض، وطرد أی شرک کان، وهذا هو الحاجّ الذی لایزال علیه نور الحجّ.[۳۱۴]
ومن أدب الوداع أن یدعو کما عن مولانا الصادق(علیهالسلام): «اللهم أقلبنی مفلحاً منجحاً مستجاباً لی، بأفضل ما یرجع به أحد من وفدک من المغفره والبرکه والرضوان والعافیه مما یسعنی أن أطلب» إلی آخره[۳۱۵]، وأن یکون آخر عهده بالبیت أن یضع یده علی الباب ویقول: «المسکین علی بابک فتصدّق علیه بالجنّه».[316]
ولیکن آخِر عهدنا فی هذه الوجیزه الباحثه عن نظام الحجّ ونبذ من أسراره هو ما یتصدّق اللّه علینا بجنّه الحکمه، وهی خطبه خاتمالنبیینصلی الله علیه و آله و سلم الذی أُوتی جوامعالکلم والذی ما کلّم العباد بکنه عقله قط[۳۱۷]، حیث لم یکن من یعادله حتی یکلّمه بکنه عقله إلاّ من هو نفسه ﴿وأنفُسَنا وأنفُسَکُم﴾.[۳۱۸] وکیف لایکون کلامهصلی الله علیه و آله و سلم الجنّه بعد ما قالصلی الله علیه و آله و سلم: «أنا مدینه الحکمه وهی الجنّه وأنت یا علی بابها».[319]
وکما أنهصلی الله علیه و آله و سلم قد صلّی وقالصلی الله علیه و آله و سلم: «صلّوا کما رأیتمونی أُصلّی» [320] وحجّ وقالصلی الله علیه و آله و سلم: «خذوا عنی مناسککم» [321]، کذلک أدّب الناس وعلّمهم نظام الحجّ وأسراره فی خطبته المبارکه فی حجهالوداع، ولنشر إلی نزر من شذراتها فیما یلی، الجامع لما تقدّم فی الصلات الماره والجهات الماضیه:
أحدها: تهذیب النفس بالتوحید الخالص وتزکیتها بتولّی أولیاء اللّه وتطهیرها عن النفاق والخلاف، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم حثّاً علی الوعی: «نصر[۳۲۲] اللّه عبداً سمع مقالتی فوعاها وحفظها وبلّغها من لم یسمعها، فربّ حامل فقه غیر فقیه وربّ حامل فقه إلی من هو أفقه منه، ثلاث لایغل علیهنّ قلب أمریء مسلم: إخلاص العمل للّه، والنصیحه لأئمه المسلمین، واللزوم لجماعتهم… » [323] فالحاجّ یعبد اللّه مخلصاً له الدین، وینصح لأئمته، ویلازم المجتمع الإسلامی. کما قال علی(علیهالسلام): «ولیس رجل فاعلم أحرص علی جماعه أُمّه محمدصلی الله علیه و آله و سلم واُلفتها منی، أبتغی بذلک حسن الثواب وکرم المآب».[324]
ثانیها: تأمین الناس علی الدماء والأموال، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «إنّ اللّه حرّم علیکم دمائکم وأموالکم… » [325]، ﴿ولاتَعثَوا فِی الاَرضِ مُفسِدین﴾ [۳۲۶] «من کانت عنده أمانه فلیؤدّها».[327] فالحاجّ أمین علی أعراض الناس وأسرارهم، لأنّ قلوب الأحرار خزائن الأسرار.
ثالثها: تسویه الناس آحادهم وقبائلهم، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «لافضل لعربی علی عجمی، ولالعجمی علی عربی… إلاّ بالتقوی … » [328] فالحاجّ یستوی ویساوی، ولایری لنفسه فضلاً علی غیره، ولا لقومه تقدّماً علی قوم آخرین، ویری الآحاد والشعوب سواسیه.
رابعها: تطهیر المجتمع الإسلامی عن السنن الجاهلیه الجهلاء فی الأموال والدماء والبغضاء والشحناء، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «کل دم کان فی الجاهلیه أو إحنه الإحنه الشحنه تحت قدمی… » [329] «وکل رباً کان فی الجاهلیه فموضوع، وأول رباً وضع، ربا العباسبن عبدالمطلب… » [330] فالحاج لایجرمنه شنآن قوم أن یعتدی ولایجرّه حب الدنیا إلی أن یقول: إنما البیع مثل الربا؛ لأنه یعلم أنّ اللّه تعالی یمحق الربا ویربی الصدقات.
خامسها: تکریم النساء کالرجال، وتعدیل الحقوق التی لهنّ علیهم ولهم علیهنّ، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «فلکم علیهنّ حقّ ولهنّ علیکم حقّ…، وکسوتهنّ بالمعروف فلهنّ رزقهنّ» [331] فالحاج یری قوله تعالی: ﴿وجَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّهً ورَحمَه﴾ [۳۳۲]، ویشاهد قوله تعالی: ﴿هُنَّ لِباسٌ لَکُم واَنتُم لِباسٌ لَهُنّ﴾ [۳۳۳]، ویراعی قوله تعالی: ﴿ولَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنَّ بِالمَعرُوف﴾.[۳۳۴]
سادسها: تحبیب العمال وتفقّد الخدمه، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «اللّه اللّه فیما ملکت أیمانکم أطعموهم مما تأکلون، وألبسوهم مما تلبسون».[335] فالحاجّ یتحبّب إلی من یخدمه ولایستعلی علیه، بل یجتمع معه علی مائده ویلبسه ما یتلبس به، ولایتزیء ولایتفوه بقوله: أنا أحسن منک أثاثاً ورئیاً.
سابعها: تنسیق المجتمع الإسلامی علی نسق العدل والأمانه، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «إنّ المسلم أخو المسلم، لایظلمه ولایغشّه ولایخذله ولایغتابه ولایخونه[۳۳۶]، ولایحل له دمه، ولا شیء من ماله إلاّ بطیب نفسه» فالحاج مع أیّ مسلم آخر أخ له فی الدین، أبوه النور وأُمّه الرحمه، وهو طیّب لایحن إلاّ نحو الطیّب.
ثامنها: تکلیف المجتمع الإسلامی برساله التبلیغ والاهتمام بالمسؤولیه، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «أیّها الناس لیبلغ الشاهد منکم الغائب».[337] فالحاجّ فقیه یحمل الفقه إلی أیّ مسلم آخر لم یوفّق للحضور فی المواقف ولم یدرک الحرمین ومجامعهما.
تاسعها: تعلیم الناس بأهمّ فرائض الإسلام، وهو الاعتصام بالثقلین الذین ترکهما رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم فی أُمّته، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «إنّی خلّفت فیکم الثقلین کتاب اللّه وعترتی أهل بیتی» [338] فالحاجّ یعتصم بحبل اللّه، ومن اعتصم باللّه فقد هدی إلی صراطٍ مستقیمٍ.
عاشرها: تولّی أمیرالمؤمنین علیبن أبیطالب(علیهالسلام) وعرفانه ولیاً للمسلمین، حیث قالصلی الله علیه و آله و سلم: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه، اللهم وال من والاه وعاد من عاداه» [339] وبذلک یکمل الدین وتتمّ النعمه.
إلی هنا انتهی ما جری علی الیراع، ولقد أُوتیت جوامع هذه الکلم فی سفر الحجّ ولم یتیسر لی تنسیقها مره بعد أُخری، بل کنت أکتب کلّ ما نفث فی الروع سفراً کان أو حضراً حرماً کان أو حلاً، فإن وفی بشیءٍ من أسرار الحجّ فللّه المنّه وإلاّ فلیعذرنی الکرام، ولکنه جرعه من ماء زمزم الذی کان رسولاللّهصلی الله علیه و آله و سلم یستهدیه وهوصلی الله علیه و آله و سلم بالمدینه، ولعله یصیر شراباً طهوراً لمن أتی اللّه ولبّاه بقلبٍ سلیمٍ، دعواهم فیها سبحانک اللهمّ وتحیتهم فیها سلام، وآخر دعواهم أن الحمد للّه ربّ العالمین.
عبداللّه الجوادی الآملی
۲۷ ربیع المولود ۱۴۰۳ه.ق
۱۳۶۱/۱۰/۲۰ه.ش
٭ ٭ ٭
[۱] ـ المحاسن، ج ۱، ص۴۲۱؛ بحار الأنوار، ج ۸۹، ص ۹۰٫
[۲] ـ الغارات، ص ۱۱۲؛ بحار الأنوار، ج ۵۵، ص ۹۳٫
[۳] ـ سوره فصّلت، الآیه ۱۲٫
[۴] ـ سوره الذاریات، الآیه ۲۲٫
[۵] ـ سوره الأعراف، الآیه ۴۰٫
[۶] ـ سوره الحشر، الآیه ۷٫
[۷] ـ سوره البقره، الآیه ۶۳٫
[۸] ـ المحاسن، ج ۱، ص ۴۰۷٫
[۹] ـ المصدر، ص ۳۹۲٫
[۱۰] ـ المحاسن، ج ۱، ص ۴۱۶٫
[۱۱] ـ المصدر، ص ۴۴۹ ـ ۴۴۸٫
[۱۲] ـ إقبال الأعمال، ص ۳۲۶٫
[۱۳] ـ المحاسن، ج ۱، ص ۱۴۵ ـ ۱۴۴٫
[۱۴] ـ همان.
[۱۵] ـ همان.
[۱۶] ـ همان.
[۱۷] ـ سوره النحل، الآیه ۵۳٫
[۱۸] ـ سوره لقمان، الآیه ۲۰٫
[۱۹] ـ الکافی، ج ۱، ص ۷۰؛ المحاسن، ج ۱، ص ۳۵۱٫
[۲۰] ـ المحاسن، ج ۱، ص ۲۲۵٫
[۲۱] ـ المصدر، ص ۲۲۴٫
[۲۲] ـ المصدر، ص ۲۲۳٫
[۲۳] ـ المصدر، ص ۳۹۰٫
[۲۴] ـ المصدر، ص ۳۸۵٫
[۲۵] ـ المحاسن، ج ۱، ص ۳۸۷٫
[۲۶] ـ المصدر، ص ۳۸۸٫
[۲۷] ـ المصدر، ص ۴۵۴؛ ر.ک: صحیح البخاری، مج ۳، ج ۸، ص ۱۳۱٫
[۲۸] ـ أسرار العبادات،[للقاضی سعید القمیِ]، ص ۱۱۶٫
[۲۹] ـ راجع: مشارق الدراری «شرح تائیه ابن الفارض»، ص۹۵٫
[۳۰] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۳۱] ـ مصباح الشریعه ومفتاح الحقیقه، ص ۹۵ ـ ۸۶٫
[۳۲] ـ راجع: الفصل الخامس من المقاله السادسه من إلهیات الشفاء.
[۳۳] ـ سوره الذاریات، الآیه ۵۶٫
[۳۴] ـ سوره إبراهیم، الآیه ۸٫
[۳۵] ـ الخصال، ص ۴۲۰٫
[۳۶] ـ بحار الأنوار، ج ۸۴، ص ۱۹۹٫
[۳۷] ـ سوره الحدید، الآیه ۳٫
[۳۸] ـ سوره الأعراف، الآیه ۲۹٫
[۳۹] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۴۰] ـ سوره الحجر، الآیه ۲۱٫
[۴۱] ـ سوره النحل، الآیه ۹۶٫
[۴۲] ـ نهج البلاغه، الخطبه ۱۰۸٫
[۴۳] ـ سوره الحجر، الآیه ۲۱٫
[۴۴] ـ سوره الأعراف، الآیه ۲۶٫
[۴۵] ـ سوره الزمر، الآیه ۶٫
[۴۶] ـ سوره الذاریات، الآیه ۲۲٫
[۴۷] ـ سوره الحدید، الآیه ۲۵٫
[۴۸] ـ سوره الشوری، الآیه ۵۳٫
[۴۹] ـ راجع: المیزان، ج۱، ص۲۹۴٫
[۵۰] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۷۸ ـ ۲۷۵٫
[۵۱] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۱۹۱ ـ ۱۹۰؛ بحار الأنوار، ج۹۶، ص۵۷٫
[۵۲] ـ وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۳۳۹٫
[۵۳] ـ سوره الحجّ، الآیه ۲۶٫
[۵۴] ـ سوره یوسف، الآیه ۱۰۶٫
[۵۵] ـ المحاسن، ج ۱، ص ۹۹٫
[۵۶] ـ الصحیفه السجادیه، دعاء ۳٫
[۵۷] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۷٫
[۵۸] ـ سوره الصافات، الآیه ۱۰۲٫
[۵۹] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۵٫
[۶۰] ـ سوره الأنبیاء، الآیه ۹۸٫
[۶۱] ـ راجع: الفتوحات المکیه، ج۱، ص۶۶۶٫
[۶۲] ـ سوره الواقعه، الآیه ۷۹٫
[۶۳] ـ سوره الأحزاب، الآیه ۳۳٫
[۶۴] ـ سوره الأنفال، الآیه ۳۵٫
[۶۵] ـ سوره آل عمران، الآیات ۹۷ ـ ۹۶٫
[۶۶] ـ سوره البقره، الآیه ۱۴۴٫
[۶۷] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۴۰٫
[۶۸] ـ سوره الحجّ، الآیه ۲۹٫
[۶۹] ـ سوره الحجّ، الآیه ۳۳٫
[۷۰] ـ تحف العقول، ص ۷۷؛ بحار الأنوار، ج ۷۴، ص ۲۱۴٫
[۷۱] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۵٫
[۷۲] ـ سوره العنکبوت، الآیه ۶۷٫
[۷۳] ـ سوره طه، الآیه ۶۴٫
[۷۴] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۱۹۵؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۲۴٫
[۷۵] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۲۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۲۳٫
[۷۶] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۶٫
[۷۷] ـ سوره إبراهیم، الآیه ۳۵٫
[۷۸] ـ سوره المائده، الآیه ۹۷٫
[۷۹] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۸۰] ـ سوره سبأ، الآیه ۴۶٫
[۸۱] ـ سوره النساء، الآیه ۹۵٫
[۸۲] ـ سوره الحدید، الآیه ۲۵٫
[۸۳] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۴۳؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۴۲٫
[۸۴] ـ سوره المائده، الآیه ۹۷٫
[۸۵] ـ سوره الأنفال، الآیه ۴۲٫
[۸۶] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۶۰٫
[۸۷] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۱۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۵۸٫
[۸۸] ـ سوره البقره، الآیه ۲۰۱٫
[۸۹] ـ سوره الکهف، الآیه ۱۰٫
[۹۰] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۶۵٫
[۹۱] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۰۵؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۶۳٫
[۹۲] ـ راجع: وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۵۸٫
[۹۳] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۱۱، ص ۲۳٫
[۹۴] ـ سوره المؤمنون، الآیه ۷۴٫
[۹۵] ـ سوره طه، الآیه ۸۱٫
[۹۶] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۵۴؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۳۳٫
[۹۷] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۳٫
[۹۸] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۴۲٫
[۹۹] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۱۰۰] ـ سوره الحجّ، الآیه ۲۷٫
[۱۰۱] ـ تهذیب الأحکام، ج ۹، ص ۲۱۳؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۵۲٫
[۱۰۲] ـ المیزان، ج۳، ص ۴۱۵٫
[۱۰۳] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۵٫
[۱۰۴] ـ سوره البقره، الآیه ۱۳۰٫
[۱۰۵] ـ الکافی، ج ۱، ص ۱۱٫
[۱۰۶] ـ المیزان، ج۱، ص۳۰۰٫
[۱۰۷] ـ نهج البلاغه، الکتاب ۵۳٫
[۱۰۸] ـ نهج الحق وکشف الصدق، ص ۴۷۴٫
[۱۰۹] ـ سوره البقره، الآیه ۶۳٫
[۱۱۰] ـ سوره مریم، الآیه ۱۲٫
[۱۱۱] ـ سوره الأنفال، الآیه ۶۰٫
[۱۱۲] ـ سوره النمل، الآیه ۳۹٫
[۱۱۳] ـ سوره البقره، الآیه ۱۶۵٫
[۱۱۴] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۲۴؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۲۶ ـ ۲۲۵٫
[۱۱۵] ـ سوره المائده، الآیات ۲ و ۹۷٫
[۱۱۶] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۷۱٫
[۱۱۷] ـ سوره الفیل، الآیات ۵ ـ ۱٫
[۱۱۸] ـ سوره فصّلت، الآیات ۴۲ ـ ۴۱٫
[۱۱۹] ـ سوره الحجر، الآیه ۹٫
[۱۲۰] ـ الاحتجاج، ج ۲، ص ۹۹٫
[۱۲۱] ـ اللهوف، ص ۴۰٫
[۱۲۲] ـ المصدر، ص ۷۴٫
[۱۲۳] ـ بحار الأنوار، ج ۴۵، ص ۱۳۸٫
[۱۲۴] ـ سوره الأنعام، الآیه ۱۲۹٫
[۱۲۵] ـ سوره الحجّ، الآیه ۲۵٫
[۱۲۶] ـ الإرشاد، ج ۲، ص ۹۸٫
[۱۲۷] ـ بحار الأنوار، ج ۴۴، ص ۳۲۹٫
[۱۲۸] ـ سوره الصفّ، الآیه ۱۴٫
[۱۲۹] ـ الکافی، ج ۲، ص ۲۱٫
[۱۳۰] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۱۳۱] ـ سوره الأنبیاء، الآیه ۱۰۴٫
[۱۳۲] ـ سوره الزمر، الآیه ۶۷٫
[۱۳۳] ـ سوره آل عمران، الآیه ۱۹٫
[۱۳۴] ـ سوره آل عمران، الآیه ۸۵٫
[۱۳۵] ـ سوره الروم، الآیه ۳۰٫
[۱۳۶] ـ سوره الفرقان، الآیه ۱٫
[۱۳۷] ـ سوره القلم، الآیه ۵۲٫
[۱۳۸] ـ سوره الفرقان، الآیه ۳۱٫
[۱۳۹] ـ سوره الأنعام، الآیه ۷۱٫
[۱۴۰] ـ سوره التکویر، الآیه ۲۷٫
[۱۴۱] ـ سوره الروم، الآیه ۳۰٫
[۱۴۲] ـ سوره الشوری، الآیه۱۳٫
[۱۴۳] ـ سوره لقمان، الآیه ۱۶٫
[۱۴۴] ـ سوره الشوری، الآیه ۱۳٫
[۱۴۵] ـ سوره المائده، الآیه ۴۸٫
[۱۴۶] ـ سوره الأحزاب، الآیه۴٫
[۱۴۷] ـ سوره الزمر، الآیه ۳٫
[۱۴۸] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۱۴۹] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۸۵ ـ ۲۸۴؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۳۸۴٫
[۱۵۰] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۱۴؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۸۶٫
[۱۵۱] ـ تهذیب الأحکام، ج ۵، ص ۹۲ ـ ۹۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۸۲٫
[۱۵۲] ـ علل الشرایع، ج ۲، ص ۱۲۳؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۷۶٫
[۱۵۳] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۹۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۷۵٫
[۱۵۴] ـ الکافی، ج ۴، ص ۳۳۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۴۱٫
[۱۵۵] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۷۶٫
[۱۵۶] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۲۰۶٫
[۱۵۷] ـ سوره سبأ، الآیه ۴۹٫
[۱۵۸] ـ سوره البقره، الآیه ۱۱۵٫
[۱۵۹] ـ سوره البقره، الآیه ۱۵۰٫
[۱۶۰] ـ سوره الذاریات، الآیه ۵۰٫
[۱۶۱] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۵۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۵٫
[۱۶۲] ـ المحاسن، ج ۱، ص ۱۷۰، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۴۶٫
[۱۶۳] ـ بحار الأنوار، ج ۶۵، ص ۱۵٫
[۱۶۴] ـ سوره آل عمران، الآیه ۶۴٫
[۱۶۵] ـ الکافی، ج ۴، ص ۴۰۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۳۴۲٫
[۱۶۶] ـ سوره البقره، الآیه ۱۸۳٫
[۱۶۷] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۸٫
[۱۶۸] ـ سوره الأنعام، الآیه ۷۵٫
[۱۶۹] ـ علل الشرایع، ج ۲، ص ۳۱۱ ـ ۳۱۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۳۰ ـ ۲۲۹٫
[۱۷۰] ـ الکافی، ج ۴، ص ۱۹۱ ـ ۱۹۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۲۶٫
[۱۷۱] ـ الکافی، ج۴، ص ۴۰۸؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۳۳۸٫
[۱۷۲] ـ سوره الحجّ، الآیه ۲۷٫
[۱۷۳] ـ سوره الأنبیاء، الآیه ۶۸٫
[۱۷۴] ـ سوره الأنبیاء، الآیه ۶۷٫
[۱۷۵] ـ سورهالزخرف، الآیه ۲۶٫
[۱۷۶] ـ سوره الأنعام، الآیه ۷۹٫
[۱۷۷] ـ سوره الشعراء، الآیه ۸۹٫
[۱۷۸] ـ اقتباس من سوره الصافات، الآیه ۸۴٫
[۱۷۹] ـ سوره التوبه، الآیه ۳٫
[۱۸۰] ـ سوره النجم، الآیه ۱۱٫
[۱۸۱] ـ سوره النجم، الآیه ۱۷٫
[۱۸۲] ـ سوره الأعراف، الآیه ۱۹۶٫
[۱۸۳] ـ سوره التوبه، الآیه ۳٫
[۱۸۴] ـ سوره النجم، الآیات ۹ ـ ۸٫
[۱۸۵] ـ بحار الأنوار، ج ۴۳، ص ۲۹۶٫
[۱۸۶] ـ المصدر، ج ۴۴، ص ۳۸۲٫
[۱۸۷] ـ سوره التوبه، الآیه ۳٫
[۱۸۸] ـ سوره القصص، الآیه ۲۷٫
[۱۸۹] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۶٫
[۱۹۰] ـ نهج البلاغه، الخطبه «القاصعه» 192.
[۱۹۱] ـ سوره الانفطار، الآیه ۱۹٫
[۱۹۲] ـ سوره الذاریات، الآیه ۵۰٫
[۱۹۳] ـ وسائل الشیعه، ج ۳، ص ۱۶٫
[۱۹۴] ـ تهذیب الأحکام، ج ۵، ص ۱۲؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۷۹٫
[۱۹۵] ـ تهذیب الأحکام، ج۵، ص ۱۲ ـ ۱۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۷۹ ـ ۷۸٫
[۱۹۶] ـ الکافی، ج ۴، ص ۴۳۴؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۴۶۸٫
[۱۹۷] ـ سوره هود، الآیه ۱۰۳٫
[۱۹۸] ـ معانی الأخبار، ص ۲۹۸؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۵۴۸٫
[۱۹۹] ـ الکافی، ج ۴، ص ۳۳۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۳۸۶٫
[۲۰۰] ـ الکافی، ج۴، ص۴۱۱ ـ ۴۱۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۳۴۶٫
[۲۰۱] ـ سوره غافر، الآیه ۱۷٫
[۲۰۲] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۲۰۳] ـ نهج البلاغه، الخطبه ۱٫
[۲۰۴] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۹٫
[۲۰۵] ـ سنن البیهقی، ج ۹، ص ۳۵۹؛ کنز العمّال، ج ۶، ص ۷۱۷٫
[۲۰۶] ـ سوره الحجّ، الآیه ۲۷٫
[۲۰۷] ـ نهج البلاغه، الکتاب ۴۷٫
[۲۰۸] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۷۲؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۴٫
[۲۰۹] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۷۲؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۴٫
[۲۱۰] ـ الکافی، ج۴، ص ۲۶۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۴٫
[۲۱۱] ـ الکافی، ج۴، ص ۲۷۲؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۴٫
[۲۱۲] ـ الکافی، ج۴، ص ۵۴۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۳۲۱٫
[۲۱۳] ـ الکافی، ج ۴، ص ۵۴۹٫
[۲۱۴] ـ سوره الأنعام، الآیه ۱۶۲٫
[۲۱۵] ـ الکافی، ج ۴، ص ۵۵۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۳۲۱٫
[۲۱۶] ـ سوره البلد، الآیات ۲ ـ ۱٫
[۲۱۷] ـ سوره العصر، الآیات ۲ ـ ۱٫
[۲۱۸] ـ سوره النحل، الآیه ۳۶٫
[۲۱۹] ـ سوره التوبه، الآیه ۳٫
[۲۲۰] ـ الوافی، ج ۱۳، ص ۷۹۰، کتاب الحجّ باب النوادر.
[۲۲۱] ـ الکافی، ج ۴، ص ۵۳۵؛ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۳۱۱٫
[۲۲۲] ـ راجع: تاریخ الطبری، ج ۳، ص ۲۲۴ ـ ۲۲۲؛ تاریخ الیعقوبی، ج ۱، ص ۵۰۸ ـ ۵۰۲٫
[۲۲۳] ـ سوره القلم، الآیه ۴٫
[۲۲۴] ـ سوره الأنعام، الآیه ۷۵٫
[۲۲۵] ـ سوره الحجر، الآیه ۹۹٫
[۲۲۶] ـ الکافی، ج ۱، ص ۳۵٫
[۲۲۷] ـ سوره طه، الآیه ۷۳٫
[۲۲۸] ـ سوره القصص، الآیه ۶۰٫
[۲۲۹] ـ سوره البقره، الآیه ۴۳٫
[۲۳۰] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۲۳۱] ـ الکافی، ج ۴، ص ۶۳٫
[۲۳۲] ـ سوره النساء، الآیه ۱۲۸٫
[۲۳۳] ـ سوره التغابن، الآیه ۱۶٫
[۲۳۴] ـ راجع: وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۷ ـ ۹۳٫
[۲۳۵] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۲۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۱۰٫
[۲۳۶] ـ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص ۳۱۸ ـ ۳۱۷؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۴۴٫
[۲۳۷] ـ من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۱۸۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۴۴٫
[۲۳۸] ـ سوره الأنبیاء، الآیه ۶۷٫
[۲۳۹] ـ سوره الأعراف، الآیه ۱۰۴٫
[۲۴۰] ـ سوره المائده، الآیه ۵۰٫
[۲۴۱] ـ سوره المائده، الآیه ۲٫
[۲۴۲] ـ سوره الحجّ، الآیه ۳۷٫
[۲۴۳] ـ سوره الحجّ، الآیه ۳۷٫
[۲۴۴] ـ سوره الرعد، الآیه ۲۹٫
[۲۴۵] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۹۰؛ وسائل الشیعه، ج۱۴، ص ۴۳٫
[۲۴۶] ـ سوره الأنعام، الآیه ۷۹٫
[۲۴۷] ـ سوره الأنعام، الآیات ۱۶۳ ـ ۱۶۲٫
[۲۴۸] ـ الکافی، ج ۴، ص ۴۹۸؛ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۵۳ ـ ۱۵۲٫
[۲۴۹] ـ سوره آل عمران، الآیه ۱۶۳٫
[۲۵۰] ـ سوره الأنفال، الآیه ۴٫
[۲۵۱] ـ سوره الواقعه، الآیات۸۹ ـ ۸۸٫
[۲۵۲] ـ سوره البقره، الآیه ۲۵٫
[۲۵۳] ـ سوره الفجر، الآیات ۳۰ ـ ۲۹٫
[۲۵۴] ـ سوره الحجر، الآیه ۴۶٫
[۲۵۵] ـ سوره طه، الآیه ۷۳٫
[۲۵۶] ـ سوره القصص، الآیه ۶۰٫
[۲۵۷] ـ الفتوحات المکیه، ج۱، ص۶۸۶٫
[۲۵۸] ـ سوره القمر، الآیات ۵۵ ـ ۵۴٫
[۲۵۹] ـ سوره الفجر، الآیه ۳۰٫
[۲۶۰] ـ سوره القمر، الآیه ۵۵٫
[۲۶۱] ـ سوره طه، الآیه ۱۱۴٫
[۲۶۲] ـ سوره البقره، الآیه ۱۵۲٫
[۲۶۳] ـ سوره البقره، الآیه ۱۲۲٫
[۲۶۴] ـ سوره الإنسان، الآیه ۶٫
[۲۶۵] ـ سوره الإنسان، الآیه ۵٫
[۲۶۶] ـ سوره الإنسان، الآیات ۱۸ ـ ۱۷٫
[۲۶۷] ـ سوره المطففین، الآیات ۲۸ ـ ۲۵٫
[۲۶۸] ـ سوره الإنسان، الآیه ۲۱٫
[۲۶۹] ـ سوره الإنسان، الآیه ۲۱٫
[۲۷۰] ـ مجمع البیان، ج ۱۰ ـ ۹، ص ۶۲۳٫
[۲۷۱] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۶۰؛ ج ۱۳، ص ۵۵۰ ـ ۵۴۴٫
[۲۷۲] ـ سوره البقره، الآیه ۱۸۶٫
[۲۷۳] ـ سوره غافر، الآیه ۶۰٫
[۲۷۴] ـ المیزان، ج۲، ص ۳۱ ـ ۳۰٫
[۲۷۵] ـ سوره الواقعه، الآیه ۸۵٫
[۲۷۶] ـ سوره ق، الآیه ۱۶٫
[۲۷۷] ـ سوره الأنفال، الآیه ۲۴٫
[۲۷۸] ـ إقبال الأعمال، ص ۶۵۲؛ بحار الأنوار، ج ۹۵، ص ۲۱۷ ـ ۲۱۶٫
[۲۷۹] ـ إقبال الأعمال، ص ۶۶۱ ـ ۶۶۰؛ بحار الأنوار، ج ۹۵، ص ۲۲۶ ـ ۲۲۵٫
[۲۸۰] ـ مصباح المتهجّد، ص ۵۲۵ ـ ۵۲۴؛ بحار الأنوار، ج ۹۵، ص ۸۲٫
[۲۸۱] ـ مصباح المتهجّد، ص ۵۲۵؛ بحار الأنوار، ج ۹۱، ص ۲۷۶٫
[۲۸۲] ـ بحار الأنوار، ج ۸۴، ص ۳۳۹٫
[۲۸۳] ـ سوره البقره، الآیات ۲۰۳ ـ ۲۰۰٫
[۲۸۴] ـ الکافی، ج ۴، ص ۵۲۱ ـ ۵۱۶؛ تفسیر العیاشی، ج ۱، ص ۱۱۷٫
[۲۸۵] ـ سوره طه، الآیه ۱۲۶٫
[۲۸۶] ـ سوره المائده، الآیه ۲٫
[۲۸۷] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۵۵؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۹۹٫
[۲۸۸] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۹ ـ ۲۷٫
[۲۸۹] ـ سوره القلم، الآیه ۴٫
[۲۹۰] ـ شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید، مج ۱۸ ـ ۱۷، ج ۱۸، ص ۱۲۸؛ وسائلالشیعه، ج۱۷، ص۷۳٫
[۲۹۱] ـ بحار الأنوار، ج ۷۵، ص ۳۶۴٫
[۲۹۲] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۰۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص۳۱۱٫
[۲۹۳] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۲٫
[۲۹۴] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۲۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۲۸٫
[۲۹۵] ـ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۳۵٫
[۲۹۶] ـ سوره التوبه، الآیه ۱۲۲٫
[۲۹۷] ـ سوره الحجّ، الآیه ۲۸٫
[۲۹۸] ـ علل الشرایع، مج ۲ ـ ۱، ج ۱، ص ۳۱۷؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۲٫
[۲۹۹] ـ علل الشرایع، مج۲ ـ ۱، ج ۲، ص ۱۰۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۴٫
[۳۰۰] ـ علل الشرایع، مج۲ ـ ۱، ص ۱۶۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۲٫
[۳۰۱] ـ تفسیر العیاشی، ج ۱، ص ۳۴۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۶۰٫
[۳۰۲] ـ تهذیب الأحکام، ج ۵، ص ۴۶۳؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۶۰٫
[۳۰۳] ـ سوره آل عمران، الآیه ۹۷٫
[۳۰۴] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۷۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۶۸٫
[۳۰۵] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۵۸؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۹۵٫
[۳۰۶] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۸۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۵۰٫
[۳۰۷] ـ من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۲۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۳۸٫
[۳۰۸] ـ تهذیب الأحکام، ج ۵، ص ۱۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۱۴ ـ ۱۱۳٫
[۳۰۹] ـ سوره الحدید، الآیه ۳٫
[۳۱۰] ـ سوره البقره، الآیه ۱۵۶٫
[۳۱۱] ـ سوره الإسراء، الآیه ۸۰٫
[۳۱۲] ـ سوره یونس، الآیه ۲٫
[۳۱۳] ـ الکافی، ج ۴، ص ۵۳۱؛ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۲۸۹٫
[۳۱۴] ـ الکافی، ج ۴، ص ۲۵۵؛ الوافی، ج ۱۲، ص ۲۱۹، باب فضل الحجّ.
[۳۱۵] ـ تهذیب الأحکام، ج ۵، ص ۲۸۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۲۸۸ ـ ۲۸۷٫
[۳۱۶] ـ الکافی، ج ۴، ص ۵۳۳؛ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۲۹۰٫
[۳۱۷] ـ راجع: الکافی، ج ۱، ص۲۳٫
[۳۱۸] ـ سوره آل عمران، الآیه ۶۱٫
[۳۱۹] ـ بحار الأنوار، ج ۴۰، ص ۲۰۰٫
[۳۲۰] ـ المصدر، ج ۸۲، ص ۲۷۹٫
[۳۲۱] ـ نهج الحق وکشف الصدق، ص ۴۷۱٫
[۳۲۲] ـ وفی نسخه: نضّر اللّه عبداً، أی جعل وجهه من الوجوه الناضره یوم القیامه.
[۳۲۳] ـ الکافی، ج ۱، ص ۴۰۳٫
[۳۲۴] ـ نهج البلاغه، الکتاب ۷۸٫
[۳۲۵] ـ مستدرک الوسائل، ج ۱۸، ص ۲۰۸٫
[۳۲۶] ـ سوره الأعراف، الآیه ۷۴٫
[۳۲۷] ـ الکافی، ج ۷، ص ۲۷۳٫
[۳۲۸] ـ معدن الجواهر، ص ۲۱٫
[۳۲۹] ـ الکافی، ج ۸، ص ۲۴۶٫
[۳۳۰] ـ کتاب الخصال، ص ۴۸۷ ـ ۴۸۶٫
[۳۳۱] ـ المصدر، ص ۴۸۷٫
[۳۳۲] ـ سوره الروم، الآیه ۲۱٫
[۳۳۳] ـ سوره البقره، الآیه ۱۸۷٫
[۳۳۴] ـ سوره البقره، الآیه ۲۲۸٫
[۳۳۵] ـ وسائل الشیعه، ج ۲۳، ص ۳۱؛ مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۳۷۹٫
[۳۳۶] ـ بحار الأنوار، ج ۷۱، ص ۲۷۳٫
[۳۳۷] ـ الکافی، ج ۴، ص ۳۵٫
[۳۳۸] ـ بحار الأنوار، ج ۲۳، ص ۱۳۵٫
[۳۳۹] ـ الاحتجاج، ج ۱، ص ۱۸۵ ـ ۱۸۴٫