التفسیر الروائی عند الشیخ البلاغی
فسر العلامه البلاغی کثیراً من المفردات من خلال الأحادیث والروایات حین لا یکون فی النص القرآنی متسع لبیانها ، وکذلک اعتمد الروایات فی بیان وشرح الآیات ، وفی تدعیم النتائج القرآنیه التی یتوصل إلیها ، ونقل البلاغی روایات من الفریقین ، فقد امتلأ تفسیره بمصادر الفریقین الحدیثیه والروائیه.
من هو الشیخ البلاغی؟
البلاغی: هو الشیخ محمّد جواد، أحد أجداده الشیخ حسن صاحب تنقیح المقال فی کیفیه الاستدلال ولد فی النجف وقد توفی وعمره سبعون سنه.
نشأ فی بیت معروف بالفضیله والدین والتقوى، والعلم والأدب والنجابه، فهو ولید سلسله من العلماء الأتقیاء ، ما أن أتم دراسته التمهیدیه فی النجف الأشرف حتّى شد الرحال إلى الکاظمیه ، وذلک سنه ۱۳۰۶ هـ فارتوى من معین هذه العلوم منتهیاً من مرحله المقدمات، ثم عاد إلى النجف الأشرف بعد أن أمضى ست سنوات ، فواظب على الدرس لدى أساطین الاجتهاد والعلم والتقوى منهم:
۱ ـ الشیخ ملا کاظم الخراسانی.
۲ ـ الشیخ محمّد طه نجف.
۳ ـ الشیخ آقا رضا الهمدانی.
۴ ـ السید حسن الصدر وغیرهم.
وتعلم إلى جانب اللغه العربیه ، الفارسیه ، والإنکلیزیه ، والعبریه.
وهاجر سنه ۱۳۲۶ هـ إلى سامراء، وتتلمذ هناک على الشیخ محمّد تقی الشیرازی القائد الروحی لثوره الشعب العراقی الکبرى عام ۱۹۲۰ م، وعاد ثانیه إلى الکاظمیه ومارس دوره الجهادی فی قیاده الحرکه الإسلامیّه الجهادیه ضد المحتل البریطانی جنباً إلى جنب الإمام الشیخ مهدی الخالصی ت ۱۳۴۳ هـ.
وقد حرض على طلب الاستقلال ، وشارک فی الدعایه للثوره العراقیه، وبعد سنی الهجره عاد إلى النجف الأشرف متصدیاً للاجتهاد والتألیف ، وکان من تلامیذ الشیخ البلاغی:
المرجع السید أبو القاسم الخوئی (رحمه الله) ، والسید شهاب الدین المرعشی النجفی ، والعلامه السید محمّد حسین الطباطبائی صاحب تفسیر المیزان ، والمرجع الکبیر السید محمّد هادی المیلانی.
وللبلاغی (ره) آثار علمیه جاوزت الأربعین أثراً فی العقائد والفقه، وفی رد البدع والانحرافات، وفی مواجهه التیار المادی والإلحادی ، لا سیما آثاره فی تصدیه لانحرافات أهل الکتاب ، ومروجی أکاذیبهم، وکان فی التفسیر القرآنی أثره الشهیر الموسوم بـ (آلاء الرحمان) ، الذی توجه بمقدمه فی تفسیر القرآن وعلومه ، وکان فی رأس مواضیع هذه المقدمه دفاعه عن القرآن ، ورفضه للتحریف رفضاً باتاً.
کما للبلاغی قصائد شعریه رائعه ، لا سیما فی مدح ورثاء أهل البیت ـ علیهم السلام ـ وسید الشهداء الحسین بن علی ـ علیه السلام ـ.
وقد توفی الشیخ البلاغی فی یوم الاثنین ۲۲ شعبان سنه ۱۳۵۲ هـ.ق فی النجف الأشرف التی دفن فیها.
أثر الفتره التی عاشها البلاغی فی شخصیته:
عاش البلاغی بین عامی ۱۲۸۲ هـ.ق ـ ۱۳۵۲ هـ.ق أی ما یصادف ۱۸۶۰م ـ۱۹۳۰م ، فهذه الفتره من تاریخ العراق الحدیث بشکل خاص ، وما رافقها من نهضه وتحرک فی أهم بقاع العالم الإسلامی ، لابد أن تکون قد ترکت أثرها فی موقف البلاغی وحرکه تألیفه وعطائه الفکری ، فمدرسه الشیخ مرتضى الأنصاری التجدیدیه والمتوفى سنه ۱۳۸۱ هـ.ق ، ومن قبله صاحب الجواهر ت ۱۳۶۶هـ.ق ، ثم المیرزا الشیرازی صاحب ثوره التنباک ت ۱۳۱۲هـ. ق ، والاخوند المحقق الخراسانی المتوفى ۱۳۲۹هـ.ق ، والمیرزا النائینی ، والشیخ عبدالله الحائری المتوفى سنه ۱۳۵۵هـ. ق ، والسید عبد الحسین شرف الدین ت ۱۳۷۷ هـ ، والمیرزا الشیرازی صاحب ثوره العشرین ت ۱۳۳۸ هـ ، من جهه أخرى جمال الدین الأفغانی المتوفى ۱۸۷۹ م، ومن بعده محمّد عبده المتوفى ۱۹۰۵ م ، والکواکبی المتوفى ۱۹۹۰ م ، ثم الفیلسوف المجدد إقبال اللاهوری المتوفى سنه ۱۹۳۸ م ، إضافه إلى بروز الحرکه الاحمدیه للسید أحمد خان ، والحرکه السنوسیه فی شمال إفریقیا ، والحرکه المهدیه فی السودان ، وحرکه المنار ، والشبان المسلمین فی مصر، إضافه إلى أحداث الحرب العالمیه الأولى ، والاحتلال الإنکلیزی للعراق فی ۱۹۱۴ م، والاحتلال الأجنبی لبلدان العالم الإسلامی ، وکذلک ثوره الدستور فی إیران عام ۱۹۰۵ م ، کلّ ذلک وغیره کان له الأثر الکبیر فی تحدید معالم شخصیته فی الفکر والجهاد والتألیف.
موقفه من الروایات والأحادیث:
تعد السّنه شارحه ومبینه لکتاب الله تعالى، فقول المعصوم وفعله وتقریره عند الإمامیه هو الشارح والمبین لآیات القرآن الکریم، (۱) وقد فسر البلاغی الطاعه ، ولا سیما طاعه الرسول ـ صلى الله علیه وآله ـ فی قوله تعالى: (تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَن یُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ..) (۲). بالعمل بهذه الأحکام على حدودها وما جاء فی السنه فی بیانها تفسیراً أو تخصیصاً أو تقییداً (۳)، وبهذا یصرح المفسر بالمبدأ الذی أشرنا إلیه أعلاه، وقد أمر الله بطاعته (أی إطاعه الرسول ـ صلى الله علیه وآله ـ ونوه بفضلها فی القرآن الکریم فی أکثر من عشرین مورداً وقد أورد وأشار البلاغی فی هذا المضمون إلى أحادیث عن رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ من طرق الجمهور، ثم یذکر أن هذه الأحادیث الموصوفه بالصحه والمستفیضه عن أربعه من الصحابه متفقه المضمون فی اتباع الرسول ـ صلى الله علیه وآله ـ فی أمره ونهیه ، وأنه لیس لأحد أن یرد ذلک ، ویقول فی ذلک حسبنا کتاب الله (۴). فضلاً عن الروایات المستفیضه من طرق الإمامیه.
ویشیر المفسر إلى أن الکثیر من کلامه ـ صلى الله علیه وآله ـ لم یصل إلینا لما جناه تداول الأیام واختلاف الأحوال(۵).
الروایه أحد مصادر التفسیر عند البلاغی:
وبناء على ذلک ، فقد جاء المفسر بنص المعصوم شاهداً أو مبیناً ، کما تبینه الصور أدناه لذا فالراویه أحد مصادر التفسیر عند البلاغی.
فقد فسر کثیراً من المفردات من خلال الأحادیث والروایات ، حین لا یکون فی النص القرآنی متسع لبیانها مثل: ( فُومِهَا) (۶) فی روایه عن الإمام الباقر ـ علیه السلام ـ ، ورواه ابن جریر الطبری فی تفسیره والسیوطی فی الدر المنثور عن ابن عباس أنها (الحنطه) (۷). وفی معنى (الفرقان والکتاب)، فی مطلع سوره آل عمران ذکر عن الصادق ـ علیه السلام ـ فی تفسیر القمی: أن الفرقان کلّ أمر محکم والکتاب: هو جمله القرآن الذی یصدقه من کان قبله من الأنبیاء ونحوه عن تفسیر العیاشی وفی الکافی عنه ـ علیه السلام ـ القرآن: جمله الکتاب ، والفرقان: المحکم الواجب العمل به، ونحوه عن تفسیر العیاشی(۸).
کذلک اعتمد الروایات فی بیان وشرح الآیات وفی تدعیم النتائج القرآنیه التی یتوصل إلیها.
ففی تفسیر قوله تعالى: (وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَى لَن نُّؤْمِنَ لَکَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَهً فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَهُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ) (۹) ، نقل روایه عن ابن بابویه فی العیون ،عن الرضا ـ علیه السلام ـ أن بنی إسرائیل قالوا لموسى: لن نؤمن لک بأن الله أرسلک وکلمک، حتّى نسمع کلام الله ، فاختار منهم سبعین رجلاً ، فلما سمعوا کلام الله من الجهات الست قالوا: لن نؤمن بأنه کلام الله ، ( حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَهً ) ، فأخذتهم الصاعقه فماتوا (۱۰).
وفی معنى قوله تعالى: (إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوَالَ الْیَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا) (۱۱) ، أی: إنّما یأکلون فی بطونهم شیئاً یجرهم إلى النار، فالمأکول باعتبار هذه الغایه المهوله ، واستحقار الغایات من الأکل بالنسبه إلیها ، کأنها نار محضه، وبهذا الاعتبار جاء الحصر بکلمه (إِنَّمَا) ، ثم أسند هذا المعنى ، بمرسله الکافی عن الباقر ـ علیه السلام ـ : (إنّ آکل مال الیتیم یجیء یوم القیامه والنار تلتهب فی بطنه ، حتّى یخرج لهبها من فیه ، یعرفه أهل الجمع بأنه آکل مال الیتیم، ونحوه ما فی الدر المنثور) ، عن رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ وفی تفسیر القمی عن الصادق ـ علیه السلام ـ (۱۲) ، کذلک یورد بعض الروایات لبیان القصه فی الآیه ، فهو یعتمد الروایه فی القصه حین یحتبس النص القرآنی عن تفاصیلها ، أو بیان جوانبها، إذ فی الواقع لیس له طریق لذلک غیر الروایه ، ففی قوله تعالى (وَانظُرْ إِلَى حِمَارِکَ)(۱۳) یقول البلاغی: أن حماره قد أفنته السنین ، وبادت أجزاؤه ، وتفرقت عظامه ، کما صرحت به الروایات المشار إلیها (۱۴) .
اعتماده الروایه من مصادر الفریقین من رؤیه نقدیه:
ینقل البلاغی روایات من الفریقین ، فقد امتلأ تفسیره بمصادر الفریقین الحدیثیه والروائیه ، فمثلاً: جاء بعده روایات من الفریقین ، لإثبات معنى (إِیمَانَکُمْ) ، فی قوله تعالى: (وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمَانَکُمْ)(۱۵) بأنها الصلاه (۱۶).
لکنه غالباً ما یتعرض لهذه المرویات بالنقد والتمحیص ، فلا یقبلها قبول المسلّمات ، بل یتفحص ، ویناقش ویرد أو یقبل حسب ما توصله نتائج بحثه ، ولا فرق لدیه فی ذلک ، سواء أکانت الروایه من طرق أهل السنه ، أم الشیعه (۱۷).
وفی قوله تعالى: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِینَ) (۱۸) ، رد روایه فی تفسیر القمی ، وآمالی الشیخ الطوسی ، وتفسیر العیاشی ، منسوبه إلى الصادقین ـ علیهم السلام ـ والى ابن عباس: أن (آل محمّد) ، مکان (آل عمران) ، وکان رد البلاغی واضحاً وصریحاً ، بعد استناده إلى المسلمات ، ومبادئ الترجیح لدیه فقال: إنّ هذه الروایه معارضه ، بما یرجح علیها مما دل على ثبوت آل عمران فی القرآن، کذلک تعارضها روایه العیاشی ،عن الباقر ـ علیه السلام ـ إذ قال ـ علیه السلام ـ : نحن منهم ونحن بقیه تلک العتره ، وکذلک احتجاج الباقر والرضا ـ علیه السلام ـ بالآیه کما مرسومه فی المصاحف، وتلاوه رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ لها کما فی المصحف ، ثم علق البلاغی على ذلک ، فقال: وهذه الروایات أصح سنداً ، من الأولى وأسلم من التعارض ، والتدافع فیما بینها ، وأولى بالترجیح ، ویمکن الجمع بأن آل محمّد ـ صلى الله علیه وآله ـ کانوا مقصودین فی التنزیل من آل إبراهیم ، بنص الوحی على الرسول فی ذلک ، وربما أثبت فی مصحف علی أمیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ ، ومصحف ابن مسعود بعنوان التأویل المقصود عند التنزیل (۱۹).
فالبلاغی یرد ویناقش الروایه سنداً أو متناً ، من طرق الفریقین على حد سواء ، فقد دفع روایه فی تفسیر القمی بأن قوله تعالى: (إِذْ هَمَّت طَّائِفَتَانِ مِنکُمْ أَن تَفْشَلاَ) (۲۰) ، نزلت فی عبدالله بن أبی ، وقوم من أصحابه اتبعوا رأیه فی القعود عن نصره رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ ، مبیناً أن عبد الله وأصحابه قد فشلوا وقعدوا ونافقوا، بینما تذکر الآیه (وَاللَّهُ وَلِیُّهُمَا) (۲۱) ، وفی ذلک دلاله على أن الله عصمهما عما هما به ، وذکر البلاغی لذلک ما جاء فی الدر المنثور ، عن جماعه منهم البخاری ، أخرجوا عن جابر الطائفتین ، هم بنو سلمه وبنو حارثه من الأنصار، وأخرجه ، کذلک ابن جریر عن ابن عباس (۲۲) ، کما وصف عدداً من الروایات فی الدر المنثور ، فی معنى (الْقَنَاطِیرِ الْمُقَنطَرَهِ) (۲۳) بأنها روایات متعدده متعارضه (۲۴).
وفی معرض تأکیده على العنایه بتناول الروایه ، حذر المفسر من قصاص الرواه ، فهم قد نسبوا لقدس رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ فی مناکیر روایاتهم ، ما هو أشد من السکر والعربده الذی نسبوه لعلی أمیر المؤمنین ، فقد نسبوا له أنّه ـ صلى الله علیه وآله ـ قرأ فی مکه بمحضر قریش سوره النجم ، ولما تلا (أَفَرَأَیْتُمُ اللاَّتَ وَالْعُزَّى*وَمَنَاهَ الثَّالِثَهَ الأُخْرَى) (۲۵) ، قال على الأثر: تلک الغرانیق (۲۶) العلى ، منها الشفاعه ترتجى ، ولم تترک بعض الروایات قدس رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ بدون أن تلوثه بالخمر(۲۷).
قیمه الروایه عنده (ره) واهتمامه بتوجیهها:
وغالباً ما یشیر البلاغی إلى قیمه الروایه ، إذا لم یرد تفصیل النقاش فیها ، فیصفها بالمرفوعه أو المرسله ، أو المسنده أو الصحیحه (۲۸) ، أو فیها اضطراب وتعارض مثلاً ، أو أنها مخالفه للکتاب والسنه والعقل وغیرها (۲۹).
لکنه یهتم من جهه أخرى ، بتوجیه الروایه حین لا تعارض حقیقیاً (۳۰) ، أو لغموض ، فهو یشیر إلى ذلک (۳۱) ، ففی روایه عن الصادق ـ علیه السلام ـ : (من استطاع ولم یحج حتّى مات فلیمت یهودیاً أو نصرانیاً) علق البلاغی: أنها تدل بسوقها ـ هذه العباره ـ على أنها للتغلیظ فی سوء العاقبه ، وخسران التارک ، ومثل هذا التوجیه یناسب مقام الروایه ، فقد لا تقبل إذا لم تؤخذ بعنوان التغلیظ ، من جهه أخرى لم یقف البلاغی على ضعف فیها ، سوى انه قام بتقریبها للذهن أکثر(۳۲).
وبشأن روایات فی مورد واحد تعالج موضوعاً ما من جوانب متعدده ، نراه یعلق ویقول: أن مفاد الآیه الکریمه بالنظر إلى مفرداتها وجملتها وکرامه حجتها فی تمثیلها المجید لهو أعم مما ذکر(۳۳). أو أنها مصادیق (۳۴).
وحین یکون الموضوع على جانب من الحساسیه ، سواء فی الأمور العملیه ، أو الاعتقادیه أو غیرها ، نراه یحشد الکثیر من الروایات ، أو یشیر لها ، وذلک زیاده فی البحث والبیان والمناقشه، ففی قوله تعالى: (تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِّنْهُم مَّن کَلَّمَ اللَّهُ) (۳۵) ، ففی تفضیل رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ ذکر البلاغی ، إنه ورد مستفیضاً عن الصادق ـ علیه السلام ـ ، أن التغییر الذی یعتریه ـ صلى الله علیه وآله ـ عند الوحی ، إنّما هو عند تکلیم الله له ، بدون توسط جبرائیل ، کما روى مسنداً فی محاسن البرقی ، وعلل الشرائع ، وتوحید الصدوق ، وإکمال الدین ، وأمالی الشیخ ، بل أن أحادیث المعراج ، عن رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ ناطقه ، بأن الله کلمه وناجاه وناداه کما فی تفسیر القمی ، وبصائر الدرجات ، وعلل الشرائع ، وأمالی الصدوق ، وأمالی الشیخ بأسانیدهم ،عن الکاظم والصادق والباقر وأمیر المؤمنین علیهم السلام ، وابن عباس کما روى أهل السنه ذلک فی المعراج (۳۶).
لکنه یسلک الاختصار منهجاً فی البیان والروایه والتفسیر، وهذا ما رسمه لنفسه فی مقدمته ، فهو غالباً ما یکتفی بالإشاره إلى الروایه فی المصادر الحدیثیه والروائیه، وقد یکون للموضوع علاقه بالأحکام ، والجوانب الفقهیه فیترک أمرها إلى کتب وأبواب المطالب الفقهیه، فهو یحیل موضوع (الصوم فی السفر) إلى السنه فیقول: وبیان السفر ومقداره موکول إلى السنه (۳۷) ، کذلک فی حدیثه عن الفجر الکاذب والصادق یقول: وقد جمع شطر منها (الروایات) فی الوسائل والدر المنثور (۳۸) ، أی: عند الفریقین وهذا من مسلمات التفسیر ، حین یکون النص القرآنی ساکتاً عن التفاصیل العملیه.
الروایه عن الصحابه والتابعین:
وبخصوص ما تنقله الروایات عن الصحابه والتابعین ، فهو یتعامل معها کنصوص خاضعه لنقد والنظر العلمیین ، وان الصحابه یمتازون بالمعاصره ومعایشه عصر النزول ، لکنهم أحدثوا بعد رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ: فینقل البلاغی الحدیث المستفیض المروی فی صحاح أهل السنه ، وغیرها عن رسول الله ـ صلى الله علیه وآله ـ انه یؤخذ ببعض أصحابه یوم القیامه ذات الیمین وذات الشمال ، فیقول: ( أصحابی أصحابی) ، فیقال له: (إنک لا تدری ما أحدثوا بعدک)(۳۹).
لکنه فی سیاق عرضه للمصادر الحدیثیه والروائیه التی ینقل عنها یقول البلاغی: (وان الدر المنثور ، أجمع من غیره للمأثور فی التفسیر ، باعتبار الأحادیث ورواتها ومخرجیها فی کتبهم ، فلذا کانت إحالتی فی الغالب علیه ، وأن أخرج الحدیث عن صحاحهم التی هی أعلا منه سمعه ، وقد أنقل عنها ما لم یذکره وإنّما أذکر عنه ما اسنده عن الرسول الأکرم ـ صلى الله علیه وآله ـ ، أو عن الصحابه الکرام (رضی الله عنهم) ، وأما ما یرویه موقوفاً على التابعین ومن بعدهم فلا حاجه لی فیه) (۴۰) ، وهنا یبرز المفسر اهتماماً بمرویات الصحابه ، لکن عبارته لا تساعد على أنّه یأخذها أخذ المسلمات ، فهو على ما رسمه لنفسه یخضع هذه النصوص للنظر القرآنی فی ضوء القواعد العلمیه فی تقویم النصوص ، وقد ذکرنا نماذج لذلک ، وأشرنا إلى کثیر منها فی الهوامش ، وعلى الرغم من استفادته مما روی عن ابن عباس ، لکنه رد قسماً منها فی ضوء هذه الاعتبارات العلمیه(۴۱) ، ولقد تحدث البلاغی عن جمله من التابعین الّذین یعدون أعمده تفسیریه ورکائز واضحه فی کتب المفسرین ، فهو لا یرفض أقوالهم ، بل یخضعها للنقد والبحث ، ولأهمیه هذا الکلام ثبتناه من مقدمه المفسر ، لعلاقته الشدیده والمباشره فی هذا المورد:
واما الرجوع فی التفسیر ، وأسباب النزول إلى أمثال عکرمه ، ومجاهد ، وعطاء ، والضحاک ، ـ کما ملئت کتب التفسیر بأقوالهم المرسله ـ فهو مما لا یعذر فیه المسلم ، فی أمر دینه ، فیما بینه وبین الله ، ولا تقوم به الحجه ، لأن تلک الأقوال ، إن کانت روایات فهی مراسیل مقطوعه ، ولا یکون حجه من المسانید ، إلاّ ما ابتنى على القواعد العلمیه الدینیه الرصینه ، ولو لم یکن من الصوارف عنهم ، إلاّ ما ذکر فی کتب الرجال لأهل السنه لکفى، وإن الجرح مقدم على التعدیل ، إذا تعارضا ، أما عکرمه ، فقد کثر فیه الطعن بأنه کذاب ، غیر ثقه ، ویرى رأی الخوارج ، وغیر ذلک (۴۲) ، وقیل للأعمش: ما بال تفسیر مجاهد مخالف أو شیء نحوه ، قال: أخذه من أهل الکتاب “مما جاء عن مجاهد من المنکرات ، فی قوله تعالى (عَسَى أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَّحْمُودًا) (۴۳) ، قال یجلسه معه على العرش (۴۴) .
وأما عطاء ، فقد قال أحمد: لیس فی المراسیل أضعف من مراسیل الحسن وعطاء ، کانا یأخذان عن کلّ أحد ، وقال یحیى بن القطان: مرسلات مجاهد أحب إلی من مرسلات عطاء بکثیر، کان یأخذ من کلّ ضرب ، وروی أنّه ترکه ابن جریج ، وقیس بن سعد (۴۵) ، وأما الحسن البصری فقد قیل: انه یدلس (۴۶) ، وسمعت کلام احمد فیه وفی عطاء ، وأما الضحاک بن مزاحم المفسر، فعن یحیى بن سعید قوله: الضحاک ضعیف عندنا ، وکان یروی عن ابن عباس ، وأنکر ملاقاته له حتّى قیل: انه ما رآه قط (۴۷) ، وأما قتاده فقد ذکروا انه مدلس (۴۸) ، وأما مقاتل بن سلیمان ، فقد قال فیه وکیع: کان کذاباً ، وقال النسائی: کان مقاتل یکذب ، وعن یحیى قال: حدیثه لیس بشیء ، وقال ابن حیان: کان یأخذ من الیهود والنصارى ، من علم القرآن الذی یوافق کتبهم (۴۹) ، وأما مقاتل بن حیان فعن وکیع: انه ینسب إلى الکذب ، وعن ابن معین: ضعیف.
وعن أحمد بن حنبل: لا یعبأ بمقاتل بن حیان، ولا بابن سلیمان (۵۰) ، فانظر إلى میزان الذهبی من کتب الرجال أقلاً ، ودع عنک ، أن أصول العلم عندنا تأبى عن الرکون إلى روایاتهم ، فضلاً عن أقوالهم ، إلا فی مقام الجدل أو التأیید، أو حصول الاستفاضه والتوافق فی الحدیث (۵۱).
مصادره فی آلاء الرحمان:
إن الوقوف على مصادر – آلاء الرحمان – تکشف عن جوانب ذات شأن فی تشخیص معالم منهجه التفسیری ، فالبلاغی اعتمد على کثیر من مصادر ومراجع الفریقین (۵۲) ، وبهذا یسجل نتیجه علمیه ودلیلاً على موضوعیته ، واعتداله المذهبی ، فیقوده الدلیل ویهدیه النص الموثق مهما کان مصدره ، وإیضاحاً لهذا التطلع العلمی والمعتدل لدى البلاغی ، وجدت لزاماً علی أن أثبت الخاتمه التی کتبها فی مقدمه تفسیره – آلاء الرحمان – حول استفادته من المصادر التی اعتمدها فی هذا التفسیر، وکان بحق وفیا لما رسمه لنفسه من طریقه فی الاعتماد على هذه المصادر یقول البلاغی:
“من جمله ما یحضرنی عند کتابتی لهذا التفسیر من کتب الشیعه فی التفسیر وانقل عنه: تفسیر القمی علی بن إبراهیم ، والجزء الخامس من کتاب حقائق التأویل فی متشابهات التنزیل للسید الرضی (طاب ثراه) ، وکتاب مختصر التبیان للشیخ الطوسی ، وکتاب البرهان للسید هاشم البحرینی ، وهو تفسیر بالحدیث ، وهو مع الوسائل واسطتی إلى تفسیر العیاشی .
ومن کتب آیات الأحکام کنز العرفان للمقداد ، وزبده البیان للأردبیلی ، والقلائد للجزائری ، ومن کتب الحدیث: الکافی ، والفقیه ، والتهذیبان ، والوسائل ، وعده من کتب الصدوق وغیرها ، ومن کتب أهل السنه فی التفسیر تفسیر الطبری ، والکشاف ، والدر المنثور فی التفسیر المأثور للسیوطی ، ومن کتب الحدیث جوامعهم السته ، وموطأ مالک ، ومسند أحمد ومستدرک الحاکم ، وکنز العمال ، ومختصره ، وأن الدر المنثور أجمع من غیره للمأثور فی التفسیر ، باعتبار الأحادیث ورواتها ومخرجیها فی کتبهم ، فلذا کانت إحالتی فی الغالب علیه ، وان أخرج الحدیث عن صحاحهم ، التی هی أعلا منه سمعه ، وقد انقل عنها ما لم یذکره ، وإنّما أذکر عنه ما اسند عن الرسول الأکرم ـ صلى الله علیه وآله ـ أو عن الصحابه الکرام رضی الله عنهم ، وأما ما یرویه موقوفاً على التابعین ، ومن بعدهم فلا حاجه لی فیه والله الموفق والمعین”.
وقد رتبنا قائمه بأسماء المصادر التی رجع إلیها البلاغی فی (آلاء الرحمان) ، وذلک على الترتیب الهجائی للحروف ، بعد تدقیق لهذه المصادر ، وقد وقفنا على الجهد التحقیقی لمؤسسه البعثه فی قم المقدسه ، والذی حققوا فیه هذه المتون وأشاروا إلى المصادر التی اعتمدها البلاغی ، أو التی أشار إلیها أحیانا ً، ولکننا من خلال المتابعه الدقیقه لتناول البلاغی ، واعتماده على هذه المصادر ، وجدنا أن نسبه اعتماده على هذه المصادر کانت متفاوته ، وذلک لما یتطلبه البحث التفسیری ، علماً أن هذه المصادر کانت متنوعه فی مختلف العلوم ، مثل: کتب التفسیر ، وعلوم القرآن ، والحدیث ، والروایه واللغه ، والفقه والأصول ، والعقائد والشعر، والتاریخ والسیره (۵۳) ، کما کشفت هذه المصادر ، عن مدى اهتمامه بالمصادر القدیمه ، التی تتقارب کثیراً مع بدایات تاریخ التدوین للسنه ، وعلوم الدین إلى جانب ذلک ، فهو یعتمد أیضاً على کتب المحدثین حین تکون ثمه مناسبه لذلک.
_____________________________________________________________________________
۱ ـ الأصول العامه للفقه المقارن ـ محمّد تقی الحکیم ص ۱۴۷ ـ ۱۸۹٫
۲ ـ سوره النساء: ۱۳٫
۳ ـ آلاء ۲: ۵۵٫
۴ ـ آلاء ۱: ۲۷۵، وانظر سنن ابن ماجه ۱: ۶ ـ ۹ سنن أبی داود ۴ /۲۰۰ ، ۳ /۱۷۰، سنن الترمذی ۵: ۳۷، الإحسان فی ترتیب صحیح ابن حبان ۱: ۱۰۷ / ۱۳، مسند أحمد ۶ /۸، ۴ / ۱۳، ۱۳۲٫
۵ ـ آلاء ۲ /۱۰۰٫
۶ ـ انظر سوره البقره: ۶۱٫
۷ ـ آلاء ۱ ـ ۹۶، وانظر مجمع البیان ۱ ـ ۲۵۲، تفسیر الطبری ۱ـ۲۴۷، الدر المنثور ۱ ـ ۱۷۷٫
۸ ـ آلاء ۱: ۲۵۳ ـ۲۵۴، وانظر تفسیر القمی ۱ ـ ۶۹، تفسیر العیاشی ۱ ـ ۱۶۲، ۹ الکافی ۲ ـ ۴۶۱، کذلک انظر آلاء ۱ ـ ۲۸۶ فی تسمیه الحواریین و۱ / ۸۶ ، ـ ۱۹۴ وکذلک ۱ ـ ۳۱۳٫
۹ ـ سوره البقره: ۵۵٫
۱۰ ـ آلاء ۱: ۹۴، وانظر عیون أخبار الرضا ۱ ـ ۲۰۰٫
۱۱ ـ سوره النساء: ۱۰٫
۱۲ ـ آلاء ۱: ۲۲ ـ ۲۳، انظر الکافی ۲ ـ ۲۷، أمالی المرتضى ۱ ـ ۲۰۱، الدر المنثور ۲ ـ ۴۴۳، مسند أبی یعلى ۱۲ ـ ۴۳۴، مجمع الزوائد ۷ ـ ۲، تفسیر القمی ۲ ـ ۱۳۲٫
۱۳ ـ سوره البقره: ۲۵۹٫
۱۴ ـ آلاء ۱: ۲۳۲، انظر تفسیر القمی ۱ ـ ۹۰، الاحتجاج ۲ ـ ۳۴۴، تفسیر البرهان ۱ ـ ۲۴۹، الدر المنثور ۲ ـ ۲۶ ـ ۲۷، الکشاف ۱ ـ ۳۰۶، تفسیر المنار ۳ ـ ۴۹ ـ ۵۰ کذلک انظر آلاء ۱ ـ ۲۳۳ بشأن عدد الجبال فی قوله تعالى فی سوره البقره ۲۵۹ (ثم اجعل على کلّ جبل منهن جزءاً) وکذلک آلاء ۱ ـ ۲۳۲ بشان عظام أهل القریه فلم یعرف احیاؤها فهو یکتفی بالروایه حین تصمت هی الأخرى ولم تذکر الاحیاء لأهل القریه. وللمزید من الاطلاع راجع آلاء ۱ ـ ۱۳۵، ۲۳۶ ،۲۴۶، ۲۷۲، ۳۷۳، ۲۳۱، ۲۳۲، ۱۶۷، ۱۵۶، ۲۱۵، ۲۰۲، ۲۰۳، ۲۴۳، ۲۴۹٫
۱۵ ـ سوره البقره: ۱۴۳٫
۱۶ ـ آلاء ۱ ـ ۱۳۵، انظر التهذیب ۲: ۴۳، الکافی ۲: ۲۸، من لا یحضره الفقیه ۱ ـ ۱۷۸، تفسیر العیاشی ۱ ـ ۶۳، الدر المنثور ۱ ـ ۳۵۳ مستدرک الحاکم ۲ ـ ۲۶۹، کذلک انظر آلاء ۱ ـ ۱۱۲، ۱۱۹، ۱۳۳، ۱۶۹ ـ ۱۷۰٫
۱۷ ـ آلاء ۱ ـ ۲۶۸، وانظر الدر المنثور ۲ ـ ۱۷۰، مجمع البیان ۲ ـ ۷۲۲٫
۱۸ ـ سوره آل عمران: ۳۳٫
۱۹ ـ آلاء ۱ ـ ۲۷۶ ـ ۲۷۷، وانظر مجمع البیان ۲ ـ ۷۳۴، الدر المنثور ۲ ـ ۱۷۹ ـ ۱۸۰، تفسیر التبیان ۲ ـ ۱۸۰، مجمع البیان ۲ ـ ۷۳۵، أمالی الشیخ ۱ ـ ۳۰۶، تفسیر القمی ۱ ـ ۱۰۰، تفسیر العیاشی ۱ ـ ۱۶۸ ـ ۱۶۹، غیبه النعمانی ص: ۲۸۱، عیون أخبار الرضا ۱ ـ ۲۳۰٫
۲۰ ـ سوره آل عمران: ۱۲۲٫
۲۱ ـ سوره آل عمران: ۱۲۲٫
۲۲ ـ آلاء ۱ ـ ۳۳۷ ـ ۳۳۸، انظر الدر المنثور ۲ ـ ۳۰۵، صحیح البخاری ۶ ـ ۷۷، تفسیر الطبری ۴ ـ ۴۸، مجمع البیان ۲ ـ ۸۲۴، تفسیر القمی ۱ ـ ۱۱۰٫
۲۳ ـ سوره آل عمران: ۱۴٫
۲۴ ـ آلاء ۱ ـ ۲۶۲، انظر تفسیر التبیان ۲ ـ ۴۱۱، مجمع البیان ۲ ـ ۷۱۲، مجمع البحرین ۳ ـ ۴۶۱، الدر المنثور ۲ ـ ۱۶۱ ـ ۱۶۲، لمزید من الوقوف على مناقشات البلاغی للروایات یمکن مراجعه آلاء ۱ ت ۱۴، ۸۰ ـ ۸۱، ۱۰۷، ۳۵۴، ۱۱۲، ۲۲۰، ۲۸۷، ۲۹۸، ۳۶۳، ۳۶۴، ۳۶۷، ۴۵ ـ ۴۶، ۲۴۹، ۳۲۲، ۳۱۷، ۲۵۱، ۱۲۵ ـ ۱۲۶، ۱۰۰، ۱۸۴، ۸۶، ۲۷۸، ۲۶۸، ۲۱۶، ۲۰۴، ۱۵۰، وانظر الهدى ۱ ـ ۴۲٫
۲۵ ـ سوره النجم: ۱۹ ـ ۲۰٫
۲۶ – الغرانیق جمع، ومفردها (غرنیق) بضم الغین وفتح النون. یعرّف (الدمیری) الغرنیق نقلا عن (الجوهری والزمخشری) بأنه (طائر أبیض طویل العنق من طیر الماء وجاء فی نهایه الغریب انه الذکر من طیر الماء ویقال له غرنیق وغرنوق، وقیل هو الکرکی. وعن أبی صمیره الإعرابی انه إنما سمی بذلک لبیاضه)
۲۷ ـ آلاء ۲ ـ ۱۱۸، وانظر تفسیر الطبری ۱۸ ـ ۱۳۱، الکشاف ۳ ـ ۱۶۴ الدر المنثور ۶ ـ ۶۵٫
۲۸ ـ آلاء ۱ ـ ۶۳ ـ ۱۶۸ وانظر آلاء ۱ ـ ۸۵، ۲۱۶٫
۲۹ ـ الهدى: ۱ ـ ۴۲، وآلاء ۱ ـ ۳۳۷، ۱۱۰، ۱۲۵ ـ ۱۲۶، ۲۵۱، ۳۱۸٫
۳۰ ـ آلاء ۱ ـ ۲۳۰٫
۳۱ ـ آلاء ۱ ـ ۱۸۹، ۱۹۲ ، ۳۲۳٫
۳۲ ـ آلاء ۱ ـ ۳۱۸، انظر الکافی ۴ ـ ۲۶۸، القنعه ص: ۶۱، المحاسن ص: ۸۸، عقاب الأعمال ص: ۲۳۶، المعتبر ۲ ـ ۷۵۵٫
۳۳ ـ آلاء ۲ ـ ۲۱ ـ ۲۴۶٫
۳۴ ـ آلاء ۱ ـ ۲۶۲، ۱۴۸ ـ ۱۴۹، ۱۹۹، ۸۷، ۱۶۴، ۲: ۹۸ ـ ۱۰۰ ـ ۱۳۸٫
۳۵ ـ سوره البقره: ۲۵۳٫
۳۶ ـ آلاء ۱ ـ ۲۲۶، انظر المحاسن ص: ۳۳۸، التوحید ص: ۱۱۵، کمال الدین وتمام النعمه ص: ۸۵، أمالی الطوسی ۲ ـ ۲۷۶، تفسیر القمی ۱ ـ ۹۵، بصائر الدرجات ص: ۲۱۰، علل الشرائع ص: ۱۳۲ ، أمالی الصدوق ص: ۳۸۷، أمالی الطوسی ۱: ۱۰۲، صحیح البخاری ۵ ـ ۱۴۶، صحیح مسلم ۱ ـ ۱۴۵، الدر المنثور ۵ ـ ۱۸۳ ـ ۱۹۸، وانظر آلاء ۲ ـ ۲۳ (موضوع الولد یشمل من تولد من الإنسان ولو بواسطه أو وسائط) وآلاء ۱ ـ ۳۴۸ ـ ۳۵۱ (موضوع فی الإمامه واثبات فضیله علی أمیر المؤمنین). آلاء ۱ ـ ۳۱۳ (موضوع أهمیه مکه أکثر من بیت المقدس)، آلاء ۱ ـ ۲۹۱ (موضوع آیه المباهله)، آلاء ۱ : ۲۸۲ (موضوع فاطمه الزهراء ـ علیها السلام ـ سیده نساء العالمین). آلاء ۱ ـ ۱۳۱ (موضوع أن الصبغه هو الإسلام وهو مله إبراهیم)، آلاء ۱ ـ ۱۳۲ ـ ۱۳۶ (موضوع تحویل القبله وانها هی الکعبه المشرفه)، آلاء ۱ ـ ۱۲۵ (موضوع تاریخ مقام إبراهیم)، آلاء ۱ ـ ۳۷۴ ـ ۳۷۵ (موضوع أن البخل یمنع الزکاه)، آلاء ۱ ـ ۸۰ ـ ۸۱ موضوع الزواج المؤقت).
۳۷ ـ آلاء ۱ ـ ۱۵۷٫
۳۸ ـ آلاء ۱ ـ ۱۶۳، انظر وسائل الشیعه ۷ ـ ۷۸ ـ ۸۰، ۸۷ ـ ۹۰، الدر المنثور ۱ ـ ۴۸۰ ـ ۴۸۱ وکذلک انظر آلاء ۱ ـ ۱۵۶، ۲۸۳، ۸۶، ۸۸، ۱۳۷٫
۳۹ ـ آلاء ۱: ۱۸۹، وانظر صحیح البخاری ۶ ـ ۱۷۹، صحیح مسلم ۴ ـ ۲۱۹۴٫
۴۰ ـ آلاء ۱ ـ ۴۹٫
۴۱ ـ آلاء ۱ ـ ۳۸۱، ۲۴۶، ۳۶۳، ۲ ـ ۲۶٫
۴۲ ـ میزان الاعتدال: ۳ ـ ۹۳٫
۴۳ ـ سوره الإسراء: ۷۹٫
۴۴ ـ میزان الاعتدال: ۳ ـ ۴۳۹٫
۴۵ ـ المصدر السابق ۳ ـ ۷۰٫
۴۶ ـ المصدر السابق ۱ ـ ۵۲۷٫
۴۷ ـ المصدر السابق: ۳ ـ ۳۲۵٫
۴۸ ـ المصدر السابق: ۳ ـ ۳۸۵٫
۴۹ ـ المصدر السابق: ۴ ـ ۱۷۳٫
۵۰ ـ المصدر السابق: ۴ ـ ۱۷۳٫
۵۱ ـ آلاء ۱ ـ ۴۵ ـ ۴۶٫
۵۲ ـ لقد وقفنا على تحقیق مؤسسه البعثه فی قم المقدسه لتفسیر (آلاء الرحمان) وأشرت إلى جانب من هذا الجهد التحقیقی الموفق فی هوامش هذه الدراسه.
۵۳ ـ نشیر هنا إلى المصادر التی کان لها حظ وافر فی (آلاء الرحمان) بادئین بالمصادر التی حظیت بنسبه أوفر حسب نسبه ورودها، فبعض المصادر ربما اعتمدها لأکثر من مئتین وأربعین مره کالدر المنثور، أو لمره واحده مثلاً کجامع الأصول لأحادیث الرسول لابن الأثیر الجزری.
وهنا نذکر جانباً من هذه المصادر مراعین إلى حد کبیر نسبه ورودها فی(آلاء الرحمان):
۱ ـ الدر المنثور للسیوطی ۲ ـ الکافی للکینی ۳ ـ تفسیر التبیان للطوسی ۴ ـ تفسیر مجمع البیان للطبرسی ۵ ـ الکشاف للزمخشری ۶ ـ مسند أحمد بن حنبل ۷ ـ التهذیب للطوسی ۸ ـ تفسیر العیاشی ۹ـ تفسیر القمی ـ ۱۰ ـ صحیح مسلم ۱۱ ـ تفسیر الطبری ۱۲ ـ سنن البیهقی ۱۳ ـ الفقیه للصدوق ۱۴ ـ تفسیر البرهان ۱۵ ـ سنن الترمذی ۱۶ ـ سنن أبی داود ۱۷ ـ کنز العمال ومنتخبه ۱۸ ـ صحیح البخاری ۱۹ ـ سنن النسائی ۲۰ ـ تفسیر الرازی ۱۶ ـ سنن أبی داود ۱۷ ـ کنز العمال ومنتخبه ۱۸ ـ صحیح البخاری ۱۹ ـ سنن النسائی ۲۰ ـ تفسیر الرازی ـ ۲۱ ـ مستدرک الحاکم ۲۲ ـ تفسیر المنار ۲۳ ـ الجامع الکبیر للصنعانی ۲۴ ـ المصباح المنیر للفیومی ۲۵ ـ القاموس المحیط ۲۶ وسائل الشیعه ۲۷ ـ نهایه الأصول للطوسی ۲۸ ـ علل الشرائع ۲۹ ـ الامالی ۳۰ ـ تفسیر الثعلبی ۳۱ ـ المحاسن للبرقی ۳۲ ـ بدایه المجتهد ۳۳ ـ عیون أخبار الرضا ۳۴ ـ سنن سعید بن منصور ۳۵ ـ الموطأ لمالک بن أنس ۳۶ ـ التفسیر الکبیر للطبرانی ۳۷ ـ حقائق التأویل للسید الرضی ۳۸ ـ الهدى إلى دین المصطفى ۳۹ ـ المبسوط للطوسی ۴۰ ـ معانی الأخبار للصدوق ۴۱ ـ الصواعق المحرقه.
وهکذا نکون قد بینا جانبا من هذا المنحنى الذی یبین مقدار اعتماده وأخذه من هذه المصادر .