بیعه الغدیر ( القسم الأوّل )

 
بیعه الغدیر 
( القسم الأوّل )
الشیخ محمّد باقر الأنصاری
عظمه الغدیر
لخطبه الغدیر مکانه خاصّه فی السُنّه النبویّه الشریفه ؛ نظراً لِما حَوَته من مضامین ، وما رافَقَ الحَدَث من أجواء خاصّه .
 
* مقاصد النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) فی خطبه الغدیر :
وتتلخّص أهمّ مقاصد النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) فی خطبه الغدیر بالأمور التالیه :
۱ ـ ضمان استمرار خطّ النبوّه وعدم ضیاع ثمرات أتعاب النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) خلال ، ثلاث وعشرین عاماً فی إبلاغ الرساله الإلهیّه وإنشاء الأمّه وجهاد أعدائها ، وذلک بتعیین مَن یتولّى حمْل الأمانه وإدامه المسیره النبویّه .
۲ ـ بیان النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) للأمّه أنّ مسؤولیّه حفظ الإسلام وأُمّته تقع على عاتق خلفاء النبوّه ، الذین اختارهم الله تعالى ، والذین لهم الکفاءه التامّه لأداء مهمَّتهم .
۳ ـ تعیین الخلیفه تعییناً رسمیّاً على سُنّه الله فی أنبیائه ( علیهم السلام ) ، وسُنّه الأُمَم الراقیه فی تعیین خلیفه قائدها .
۴ ـ رسْم المنهج السیاسی للمسلمین إلى یوم القیامه .
۵ ـ إتمام الحجّه على المخالفین ، المقصّرین منهم والمعاندین .
هذه الأهداف السامیه والمقاصد العالیه هی التی أعطتْ یوم الغدیر بُعدَه الخالد ، وجعلتْه حادثهً فریدهً فی تاریخ الإسلام ؛ ومن أجل هذا کان تأکید النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) علیه کبیراً ، وکما قال الإمام الباقر ( علیه السلام ) : ( لَمْ یُنَادَ بِشَیء کمَا نُوْدِی بالولایه یوم الغدیر ) (۱) .
 
* شریط أحداث یوم الغدیر العظیم :
یمکن تصویر عظمه یوم الغدیر من مجموع روایاته بما یلی :
۱ ـ اقترن إبلاغ النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) للأمّه ولایه علی ( علیه السلام )  بظروف وممیّزات خاصّه ، مثل الاجتماع الکبیر ، والأسلوب الخاص فی البیان ، والمنبر الخاص الذی تفرَّدت به هذه الواقعه التاریخیّه ، وأنّها تزامنتْ مع وداع النبی ( صلّى الله علیه وآله ) لأُمّته . وهی خصوصیّات فریده تدلّ على حرْص النبی ( صلّى الله علیه وآله ) على تحصین الإسلام به من أیّ تحریف داخلی أو عدوان خارجی .
۲ ـ لم یطرح النبی ( صلّى الله علیه وآله ) قضیّه الإمامه فی یوم الغدیر وبعده بصوره توجیهات ونصیحه ، بل بصوره حکم إلهی وأمر نبوی ؛ ولذلک اقترن إعلانها بأخذ البیعه لعلی ( علیه السلام ) من جمیع المسلمین .
۳ ـ تمیَّز إعلان الغدیر بظرفه الجغرافی فی ملتقى الطرق فی الجُحْفَه قبل أنْ ، یتفرّق المسلمون فی طریق عودتهم إلى أوطانهم ، وبالصیف الحارّ الذی کان فی تلک الأیّام الثلاثه فی تلک الصحراء الملتهبه .
۴ ـ الظرف الزمانی لبیعه الغدیر ووقوعها فی موسم الحجّ ، الذی هو أعظم تجمّع جماهیری للمسلمین . 
 
۵ ـ إعلان النبی ( صلّى الله علیه وآله ) فیها عن قرب رحیله ، فإنّه ( صلّى الله علیه وآله ) رحل من هذه الدنیا بعد سبعین یوماً من إلقائه هذه الخطبه .
۶ ـ نزول الخطاب الإلهی الخاص للنبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) بهذا الأمر : ( یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ ) (۲) ، وهو خطاب یختلف عن سائر الخطابات الإلهیّه للرسول ( صلّى الله علیه وآله ) .
۷ ـ ضمن إبلاغ هذا الحکم الإلهی أبدى النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) توجُّسه وخوفه من مؤامرات المنافقین فی تلک المرحله ، وتأکیده على أنّ هذه البیعه هی الضمان لمستقبل الأُمّه الإسلامیّه .
۸ ـ رافق إعلان النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) لإمامه علی والعتره ( علیهم السلام ) ، الوعد الإلهی بعصمته وحفظه من کید الأعداء المعترضین . وهما ضمان وعصمه لا نجدهما طیله عُمْر النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) وتبلیغه الرساله !
۹ ـ تمیَّزت خطبه الغدیر وبیعه الغدیر بمفاهیم سامیه ومعانٍ عمیقه فی مقام الولایه للعتره النبویّه الطاهره ( علیهم السلام ) .
۱۰ ـ تمیَّزت بیعه الغدیر بمراسمها الخاصّه قبل الخطبه وبعدها ، مثل إهداء النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) لعلی ( علیه السلام ) عمامته الخاصّه ، وأَمْره المسلمین بتهنئته وبیعته .
۱۱ ـ تمیَّز یوم الغدیر بنزول الخطاب الإلهی الخاص بعد بیعه الأُمّه لعلی ( علیه السلام ) : ( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِیناً ) ، (۳) وهو خطاب لا مثیل له فی الخطابات الإلهیّه السابقه .
۱۲ ـ تمیَّزت بیعه الغدیر باهتمام خاص من أهل البیت ( علیهم السلام ) وشیعتهم فی کلّ الأجیال . فقد صعد المنبر أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) فی خلافته وطلب من الصحابه أنْ یُؤدّوا شهادتهم فی بیعه الغدیر ؛ لیعرف ذلک المسلمون الذین لم یحضروها (۴) ، وکذلک الصدِّیقه فاطمه الزهراء ( علیها السلام ) حیث قالت : ( ما علمت أنّ رسـول الله ( صلّى الله علیه وآله ) ترک یوم الغدیـر لأحد حجّـه ولا لقائل مقالاً ) (۵) ، وکذلک بقیّه الأئمّه المعصومین ( علیهم السلام ) . 
 
کما اهتمّ علماء مذهب أهل البیت ( علیهم السلام ) بروایه هذه الواقعه ونشْرها والتألیف فیها بصوره مفصّله ؛ لأنّها تمثِّل محور العقیده بالإمامه ، وتُجسِّد وفاء الأُمّه لنبیّها فی أهل بیته .
۱۳ ـ ومن ممیّزات حدیث الغدیر کَثْره أسناده من الصحابه والتابعین ، وأنّ کبار الحفّاظ والعلماء ألّفوا فی أسانیده وأثبتوا تواتر أحادیثه ، على اختلاف مذاهبهم ومشاربهم !
إنّ هذه المیزات الضخمه تدلّ على الأهمِّیَّه العظیمه للغدیر فی ثقافه الإسلام ، وتُثیر فینا روح الغیره على الإسلام ؛ لکی نحافظ على هذا الأصل العقائدی الربّانی النبویّ ، وندافع عنه بکلّ کیاننا .
 
* قافله النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) .. من المدینه إلى غدیر خم :
رحله الوداع (۶) :
فی السنه العاشره للهجره أعلن النبیّ الأکرم ( صلّى الله علیه وآله ) بشکل رسمی لأوّل مرّه النفیر العام للحج ، وأنْ یحضر جمیع الناس فی تلک المراسم مهما استطاعوا ، وسُمِّیت هذه السفره باسم ( حجّه الوداع ) .
وکانت سفره نبویّه عظیمه ، اقترنت بذکریات عمیقه عن سیره النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) وتبلیغه رساله رَبّه ، وترسَّختْ فی وعْی المسلمین ومصادر حدیثهم وتاریخهم .
وکان الهدف النبویّ من هذه السفره بیان رکنَین من أرکان الإسلام ؛ لیتـمَّ بهما تبلیغ الإسلام :
أحدهمـا : الحج .
والآخر : الخلافـه والولایه على الأُمّه بعده .
بعث النبی ( صلّى الله علیه وآله ) رُسُلَهُ ومبعوثیه إلى محلاّت المدینه وما حولها ، وإلى قبائل العرب یخبرهم بعزمه على السفر للحجّ ویأمرهم أنْ یوافوه إلى مکّه للحجّ معه . 
 
وقد استجاب جَمْعٌ غفیر من المسلمین وجاءوا من کلّ المناطق زرافات ووحداناً ، منهم إلى المدینه ومنهم إلى مکّه رأساً ؛ لوداع نبیّهم والمشارکه فی أداء فریضه الحجّ المقدّسه .
تحرَّک الموکب النبویّ من المدینه ـ یوم : السبت / الخامس والعشرین / من ذی القعـده ـ متَّجهاً إلى مکّـه ، وکان عدد الحجّاج یزداد فی الطریق بین المدینه ومکّه بانضمام وفود القبائل من المناطق القریبه والنائیه من الجزیره والیمن ، لِیَرَوا النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ویحجّوا معه ویودِّعوه قبل رحیله إلى ربّه .
لقد أعلن النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) مرّات عدیده أنّ هذا العام هو العام الأخیر من عمره الشریف ، وهذا بحدّ ذاته یُثیر الرغبـه لدى المسلمین للاشتـراک فی هذه الرحله التاریخیّه . وقد کان عدد المشارکین فی مراسیم الحجّ فی هذه الواقعه ما یُقارب من مئه وعشرین ألف حاج ، وقد حضر من المدینه وما حولها سبعون ألف حاج تشرّفوا بصحبه النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ومشَوا فی قافلته متَّجهیـن إلى مکّـه ، هاتفین طول الطریـق بالتلبیه والتکبیـر .
 
الإحرام لله تعالى (۷) :
وقد تحرَّک الموکب النبویّ من المدینه نحو مسجد الشجره لیبدءوا إحرامهم هناک .. وکان أهل بیت النبوّه جمیعاً بصحبه النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) فی هذا السَفَر المَهیب : فاطمه الزهراء والحسن والحسین وسائر الذُرِّیّه الطاهره ( علیهم السلام ) ، وکذلک نساء النبی رکبْنَ المحامل تحملها الإبل فی تلک القافله الجماهیریّه . 
 
ولم یطل نزولهم فی ( مسجد الشجره ) ، فقد أحرموا للحجّ من هناک وأعلنوا تلبیه ربّهم . ثمّ واصلتْ المسیره انطلاقتها باتّجاه مکّه فی موکب مهیب فی مسیره عشره أیّام ، فی قافله عظیمه تشمل الرکبان والمشاه .
ساروا طوال اللیل إلى الفجر ، ملبّین ذاکرین الله تعالى إلى فجر یوم الأحد ، حیث توقّفوا فی الطریق ومکثوا إلى المساء .
وبعد أداء صلاه المغرب والعشاء واصلوا مسیرتهم حتّى وصلوا صباح الغد إلى ( عِرْق الظُبْیَه ) . ثمّ واصلوا السیر حتّـى توقّفوا فتـره قلیلـه فـی ( الرَوْحَاء ) ، وتحرّکوا منها إلى ( المُنْصَرَف ) حیث نزلوا فیها لأداء صلاه العصر ، ثمّ نزلوا فی ( المُتَعَشَّى ) فأدَّوا صلاه المغرب وتناولوا طعام العشاء هناک ، ثمّ واصلوا السیر إلى ( الأُثَایَه ) فأدَّوا صلاه الصبح ، وفی صباح یوم الثلاثاء وصلوا إلى منطقه ( العَرْج ) ، وفـی یـوم الأربعـاء وصلـوا إلـى ( السُقْیَا ) .
وفی یوم الخمیس وصلتْ القافله النبویّه إلى ( الأَبْوَاء ) وهو المکان الذی تُوفِّیتْ فیه ( آمنه ) أُمّ النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ، فقام بزیاره مرقدها الطاهر .
وفی یوم الجمعه واصلوا سیرهم فمرّوا على منطقه ( غَدِیْر خُم ) و ( الجُحْفَه ) ، ثمّ ساروا إلى منطقه ( القُدَیْد ) فنزلوا هناک واستراحوا إلى یوم السبت ، ثمّ رحلوا منها ووصلوا إلى ( عُسْفَان ) یوم الأحد ، ثمّ ساروا حتّى وصلـوا یوم الاثنین إلى ( مَرِّ الظَهْرَان ) وبقَوا هناک إلى اللیل .
وفی أثناء الطریق شکا المشاه إلى رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) صعوبه الطریق ومشقّه السفر ، وطلبوا منه أنْ یحملهم على الإبل ، وبما أنّ رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) لم یکن لدیه ما یحملهم علیه فقد أوصاهم بأنْ یشدّوا أرجلهم بما تیسر لهم ، ویواصلوا سیرهم هرولهً عسى أنْ یُخفّف ذلک عنهم . 
 
ثمّ توجَّهوا لیلاً فوصلوا إلى ( سَیرَف ) آخر منزل قرب مکّه المکرّمه ، ثمّ ساروا حتّى دخلوا مکّه یوم : الثلاثاء / الخامس / من ذی الحجّه ، فقطعوا تلک المسافه فی عشره أیّام ، وأناخ أوّل موکب مهیب للحجّ بمکّه تَحُفّ به آیات الجلال والعظمه ، بما لم یسبق له مثیل ، وبما یقصر الوصف عن بیانه .
 
* وَفْد حجّاج الیمن بقیاده أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) (۸) :
کان أکثر أهل الیمن دخلوا فی الإسلام على عهد النبی ( صلّى الله علیه وآله ) ، لکن بقیتْ منها مناطق قبائل همدان وغیرها ، فبعث النبی ( صلّى الله علیه وآله ) إلیها جیشاً بقیاده خالد بن الولید یدعوها إلى الإسلام ، وبقی خالد ستّه أشهر هناک حیث لم یستجیبوا له ، ولم یجرأ هو وجیشه أنْ یقاتلوهم . فبعث النبی ( صلّى الله علیه وآله ) أمیر المؤمنین علیّاً ( علیه السلام ) على رأس جیش وأمر خالد بن الولید أنْ ینضمّ تحت إمْرَتِهِ .
وسار علی ( علیه السلام ) إلى أداء مهمّته فی استکمال فتْح الیمن ، وأکمل مهمّته بالمعجزه فی بعض المناطق وبالحرب فی مناطق أخرى فی عمق الیمن ، کلّ ذلک فی مدّه قیاسیّه .
حتّى إذا تحرّک النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) إلى حجّه الوداع تَحَرّک علی ( علیه السلام ) من الیمن لیوافیه فی مکّه ، فقد أرسل رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) من المدینه إلى أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) یُخبره بقصده ویأمره بالتوجّه هو ومَن معه من جیش الإسلام ومَن یرغب من أهالی الیمن إلى مکّه للاشتراک فی مراسم الحجّ .
فتوجَّه أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) نحو مکّه على رأس جیشه ومعه اثنا عشر ألفاً من أهالی الیمن ، ومعه الحلل التی أخذها من أهل نجران .
اقترب جیش علی ( علیه السلام ) من مکّه من ناحیه الیمن ، وعرف أنّ موکب النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) اقترب منها من جهه المدینه ، فاستخلف قائداً على جیشه وبادر مسرِعاً إلى حبیبه النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ؛ لکی یتزوَّد منه بعد فراق شهور ، ویقدِّم له تقریراً عن نِعَمِ الله تعالى بفتح الیمن وترتیب إدارتها .
فأدرک النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) و قد أشرف على مکّه ، فسلَّم وأخبره بما صنع وبقبض ما قبض ، وأنّه سارع للقائه أمام الجیش ، فسُرَّ رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) بذلک وابتهج بلقائه ، ثمّ قال ( صلّى الله علیه وآله ) لعلی ( علیه السلام ) : ( عُد إلى جیشک ، فعجِّل بهم إلیَّ حتّى نجتمع بمکّه إنْ شاء الله ) . فودَّعه أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) ورجع إلى جیشه الیمانی وتحرّکوا جمیعاً باتّجاه مکّه ، فدخلوها فی یوم الثلاثاء لخمسٍ مَضَیْنَ مِن ذی الحجّه ، یوم دخول قافله النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) إلى مکّه أیضاً .
وفی مکّه خطب النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) خطبته الأولى من الخطب النبویّه السِت فی حجّه الوداع .
 
* أداء مناسک الحجّ مع النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) :
فی الیوم الثامن من ذی الحجّه بدأ النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) بمراسم الحجّ ، فأحرم وتوجَّه إلى عرفات وبات فی طریقه إلیها فی منى .
وفی الیوم التاسع خطب فی عرفات خطبته الثانیه ، وأکَّد على الأُمّه التمسّک بالثقلین : القرآن والعتره ، وبشَّرهم بالأئمّه الاثنی عشر من عترته . 
 
وبعد غروب عَرَفَه توجَّه إلى المَشْعَر ، فصلّى وبات لیلته ، وفی الیوم العاشر توجَّه إلى مِنَى لأداء مناسک یوم الأضحى من تقدیم القُربان ورَمْی الجَمَرَات ، ثمّ واصل إلى مکّه ؛ للطواف والسعی بین الصفا والمروه .
وفی جمیع هذه المراحل کان ( صلّى الله علیه وآله ) یُبیِّن للمسلمین مناسک الحجّ من واجبات ومستحبّات ، حتّى تمَّت أعمال الحجّ فی الیوم الثانی عشر من ذی الحجّه .
* الاستعداد لإعلان الولایه (۹) :
کان جبرئیل ( علیه السلام ) فی حجّه الوداع وظروفها المصیریّه ینزل على النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) بأوامر رَبّه ، وقد یکون رافقه طوال موسم الحجّ وأملى علیه عبارات خُطَبِهِ .
وکان ممّا قال له فی المدینه : ( یا محمّد ، إنّ الله عزّ وجل یُقْرِؤک السلام ویقول لک : ( إنّه قد دَنَا أجلُک ، وإنّی مستقدمک علیَّ ) ، ویأمرک أنْ تَدُلّ أُمَّتَکَ على حَجِّهم ، کما دَلَلْتَهُم على صلاتهم وزکاتهم وصیامهم ، وتَدُلُّهم على إمامهم بعدک ، وتُنَصّب لهم علیّاً وصیّاً وخلیفه بعدک ) .
وفی عید الأضحى ـ الیوم العاشر من ذی الحجّه ـ خطب النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) خطبته الثالثه فی مِنَى ، فبیَّن فیها مقام أهل بیته من بعده ، وأنّ الله حرَّم علیهم الصدقات ، وفرض لهم الخُمْس .
وفی الیوم الحادی عشر خطب خطبه أخرى أیضاً فی مِنَى ، وأوصى فیها الأُمّه أیضاً بإطاعه أهل بیته بعده .
وفی الیوم الثانی عشر خطب النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) الخطبه العظیمه فی مسجد الخِیْف ، وقد فصَّل فیها مقام أهل بیته وفریضه التمسّک بهم وطاعتهم .
وهذه الخطب الخَمْس کلّها شواهد نبویّه على وصیّته لعلی ( علیه السلام ) .
 
* التسلیم على الإمام علی ( علیه السلام ) بإمْرَه المؤمنین (۱۰) :
قبل التوجّه نحو الغدیر نزل جبرئیل بلقب ( أمیر المؤمنین ) لقباً خاصّاً لعلیّ بن أبی طالب ( علیه السلام ) من قِبل الله عزّ وجل ، وقد کان أُعطی إلى الإمام فی وقت سابق أیضاً ، وکان نزوله فی الحجّ تأکیداً وتنفیذاً ، فدعا النبیّ الأکرم ( صلّى الله علیه وآله ) أکابر الصحابه ، وأمرهم ضمن مراسیم خاصّه أنْ یسلِّموا على علیّ ( علیه السلام ) بإمْرَه المؤمنین ویقولوا له : ( السلام علیک یا أمیر المؤمنین ) ، وبذلک أخذ النبیّ الأکرم ( صلّى الله علیـه وآله ) منهم فی حیاته إقرارهم لعلیّ ( علیه السلام ) بالإماره .
وهاهنا قال أبو بکر وعمر بلسان الاعتراض على النبیّ الأکرم ( صلّى الله علیه وآله ) : مِن الله أو مِن رسوله ؟! فقال ( صلّى الله علیه وآله ) : ( نعم حقّاً من الله ومن رسوله ) .
 
* النداء العام للخروج من مکه (۱۱) :
وفی آخر أیّام الحجّ نزل جبرئیل على النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ، إنّ الله تعالى یأمرک أنْ تدلّ أُمّتک على ولیّهم ، فاعْهَد عهدک واعْمد إلى ما عندک من العلم ومیراث الأنبیاء ، فورِّثه إیّاه وأَقِمْه للناس عَلَماً ، فإنّی لم أقبض نبیّاً من أنبیائی إلاّ بعد إکمال دینی ، ولم أترک أرضی بغیر حجّه على خلقی ….
وقد کان من المتوقّع للنبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) فی سفره الوحید للحجّ أنْ یبقى مدّه فی مکّه ، ولکنّه بعد الانتهاء من مناسک الحجّ مباشره أَمَرَ بلالاً أنْ ینادی بالناس : ( لا یبقى غداً أحد إلاّ علیل إلاّ خرج … ) . وهکذا فقد أخبرهم ( صلّى الله علیه وآله ) عن مراسـم خاصّه اقتضـتْ الحکمه أنْ یکـون إجراؤها فی غدیر خمّ ، وانضـمّ إلى القافله الراجعـه من الحجّ کثیر مِمّن لم تکن بلدانهم على ذلک المسیر .
 
* الوحی یُوقِف القافله النبویّه عند الغدیر (۱۲) :
تحرَّکت القافله العظیمه یوم : الخمیس / الخامس عشر / من ذی الحجّه ، فبعد الخروج من مکّه وصلوا إلى ( سَیْرَف ) ومن هناک إلى ( مرّ الظهـران ) ثمّ إلى ( عُسْفَان ) ومنها إلى ( قُدَیْد ) حیث وصلوا ( کُرَاع الغَمِیْم ) على مقربه من الجُحْفَه الذی یقع ( غدیر خم ) فی أحد جوانبها .
رحل النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) من مکّه وهو ناوٍ أنْ یکون أوّل عمل یقوم به إعلان ولایه عترته ، کما أمره ربّه تعالى فی وقت یأمَنُ فیه الخلاف منهم علیه ، وعلم الله عزّ وجل أنّه إنْ تجاوز غدیر خم انفصل عنه کثیر من الناس إلى بلدانهم وأماکنهم وبوادیهم .
وقُبیل الظهر من یوم : الاثنین / فی الثامن عشر / من ذی الحجّه وَلَدَى وصولهم إلى منطقه ( غدیر خم ) جاءه جبرئیل لخمْس ساعات مضتْ من النهار وقال له : ( یا محمّد ، إنّ الله عزّ وجل یُقْرِؤک السلام ویقول لک : ( یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ ) ) (۱۳) .
فتسمَّر النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) فی مکانه وأصدر أمره إلى المسلمین بالتوقف وغیَّر مسیره إلى جهه الیمین وتوجَّه نحو الغدیر وقال : ( أیّها الناس ، أجیبوا داعی الله ، أنا رسول الله ) .
ثمّ قال : ( أَنِیْخُوا نَاقَتِی ، فوالله ما أبرح من هذا المکان حتّى أُبَلّغ رساله رَبِّی ) ، وأمرهم أنْ یردُّوا مَن تقدَّم من المسلمین ویُوقِفُوا مَن تأخَّر منهم حین یصلون إلیه .
وبعد أنْ صدر الأمر النبویّ المذکور توقَّفتْ القافله کلّها ، ورجع منهم مَن تقدّم ونزل الناس فی منطقه الغدیر ، وأخذ کلّ فَرْدٍ یتدبَّر أمْر إقامته هناک حیث نصبوا خیامهم وسکن الضجیج تدریجیّاً .
وشهدتْ الصحراء لأوّل مرّه ذلک الاجتماع العظیم من الناس ، وقد زاد من عظمته حضور الأنوار الخمسه المقدّسه : النبی الأکرم وأمیر المؤمنین وفاطمه الزهراء والحسن والحسین ( علیهم السلام ) ، وقد اشترک فی ذلک التجمّع الجماهیری الرجال والنساء من مختلف الأقوام والقبائل والمناطق ، وبدرجات متفاوته من الإیمان ، انتظاراً لخطبه النبیّ الأکرم ( صلّى الله علیه وآله ) .
ونزل الرسول ( صلّى الله علیه وآله ) عن ناقته وحطَّ رحال النبوّه عند غدیر خُمٍّ ، وکان جبرئیل إلى جانبه ینظر إلیه نظره الرِضَا ، وهو یراه یَرتجِف من خشیه ربّه ، وعیناه تدمعان خشوعاً وهو یقول : ( تهدیدٌ ووعدٌ ووعیدٌ … لأمضینّ فی أمر الله ، فإنّ یتَّهمونی ویکذِّبونی فهو أهون علىَّ مِن أنْ یُعاقبنی العقوبه الموجِعه فی الدنیا والآخره ! )
وکانت حراره الصحراء ووهج الشمس من القوّه والشِدّه بحیث إنّ الناس ـ ومنهم النبیّ الأکرم ( صلّى الله علیه وآله ) ـ وضعوا قسماً من ردائهم على رؤوسهم ، والقسم الآخر تحت أقدامهم ، وقد بلغ الأمر لدى البعض أنْ لَفُّوا عباءتهم حول أقدامهم مِن شِدّه حراره أرض الصحراء !
 
* الموقع الجغرافى لغدیر خم (۱۴) :
تقع منطقه ( غدیر خم ) فی صحراء فسیحه على مسیر السیول فی وادی ( الجُحْفَه ) ، حیث یجری هذا المسیل من الشرق إلى الغرب فی الشتاء ، ویمرُّ بمنطقه الغدیر ، ثمّ ینتهی منه إلى الجُحْفَه ، ثمّ منه إلى البحر الأحمر فیصبّ فیه .
وفی مسیر هذه السیول تتولّد بعض الواحات والغدران الطبیعیّه مِن تَجمّع المیاه المتبقِّیه فی مخازن طبیعیّه للمیاه طیله العام ، ویُطلق على کلّ واحده منها اسم ( الغدیر ) .
وهناک العدید من الغدران فی الحِجَاز ، ویتمیّز ( غدیر خم ) بأنّ ماءَه کثیر ، ویوجد نَبْع صغیر قربه مِن جبلٍ صغیر ، وتوجد حوله خمسه أو ستّه أشجار صحراویّه خضراء کبیره من نوع ( السَمُر ) صارت بأغصانها الکثیفه وقامتها الباسقه مکاناً ظلیلا فی تلک الصحراء ، فاتخذوها مکاناً لنزول النبی ( صلّى الله علیه وآله ) ونصبوا له المنبر فیه .
 
* قاعه الغدیر ومنبر الغدیر (۱۵) :
دعا رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) أربعه من خواصّ أصحابه ، وهم : المقداد وسلمان وأبا ذر وعمّار ، وأمرهم أنْ یُهیّئوا المنبر تحت الأشجار القائمه على امتداد واحد ، فقاموا بکسْح الأشواک تحت تلک الأشجار ورفْع الأحجار وقطْع الأغصان المتدلِّیه إلى الأرض ، ونظَّفوا المکان ورشُّوه بالماء ، ومدُّوا ثیاباً بین شجرتَین لتکمیل الظِلال ، فصار المکان مناسباً .
ثمّ بَنَوا المنبر فی وسط الظِلال ، فجعلوا قاعدته من الأحجار ووضعوا علیها بعض أقتاب الإبل ، حتّى صار بارتفاع قامه ؛ لیکون مشرفاً على الجمیع یرون النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ویسمعون صوته ، وفرشوا علیه بعض الثیاب .
ونظراً لکثره الناس فقد اختاروا ( ربیعه ) الذی کان جهوری الصوت ؛ لإیصـال کلام النبـیّ ( صلّى الله علیه وآله ) جمله جمله إلى مَن لا یصل إلیه من جمهور المسلمین .
النبی ( صلّى الله علیه وآله ) وأمیر المؤمنین ( علیه السلام ) على المنبر (۱۶) ، وحان الوقت الموعود ، ونادى منادی الرسول ( صلّى الله علیه وآلـه ) ، فخرج المسلمون من الخیام واصطفّوا للصلاه ، وخرج النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) من خیمته وصلّى بهم صلاه الظهر . 
ورقى النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) المنبر ووقف على مرقاته الأخیره ، ثمّ دعا بأمیر المؤمنین ( علیه السلام ) وأمره أنْ یصعد المنبر ویقف إلى یمینه ، فجاء أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) ووقف على المنبر أدنى من موقف النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) بمرقاه ، بحیث وضع النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) یده على کتفه .
ثمّ ألقى النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ببصره الشریف یمیناً وشمالاً یتفحّص ذلک الحشْد الکبیر من الناس ، وانتظر هُنیئه کیما یَصغی الناس بأسرهم ، وکانت النساء فی جانب من ذلک المکان یسمعْنَ النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) ویشاهدْنَهُ .
وشرع النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) فی خطبته التاریخیّه ـ آخر خطبه رسمیّه له إلى العالم أجمع ، التی لم یذکر التاریخ خطبه لنبیٍّ من الأنبیاء عبر التاریخ مثلها فی مثل هذا الحشد المهیب ـ وبدأ النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) باسم الله تعالى ، وأخذ یُرتِّل قصیده نبویّه فی حَمْد الله تعالى والثناء علیه … ویُشْهِد الله والناس على عبودیّته المطلقه لربّه العظیم .
ثمّ قال لهم :
( إنّ الله عزّ وجل بعثنی برساله فضِقْتُ بها ذرعاً ، وخِفْتُ الناس أنْ یُکذّبونی ؛ فقلتُ فی نفسی مِن غیر أنْ ینطق به لسانی : أُمّتی حدیثو عهدٍ بالجاهلیّه ، ومتى أخبرتُهم بهذا فی ابن عمّی یقول قائل ویقول قائل ! فَأَتَتْنِی عزیمه من الله بَتْلَه قاطعه فی هذا المکان ، وتواعدنی إنْ لم أُبلّغها لیعذّبنی . وقد ضمن لی تبارک وتعالى العصمه من الناس ، وهو الکافی الکریم ، فأوحى إلیَّ : ( یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ ) .
ثمّ قال ( صلّى الله علیه وآله ) : لا إله إلاّ هو ، لا یُؤمَن مَکْرُهُ ولا یُخَاف جَوْرُه . أقِرُّ له على نفسی بالعبودیّه ، وأشهد له بالربوبیّه ، وأُؤَدِّی ما أوحى إلیَّ ، حذراً من أنْ لا أفعل فتحلَّ بی منه قارعهٌ لا یدفعها عنِّی أحدٌ ، وإنْ عظمتْ حِیْلَتُه . أیّها الناس ، إنّی أوشک أنْ أُدْعَى فَأُجِیْب ، فما أنتم قائلون ؟
فقالوا : نشهد أنّک قد بلّغتَ ونصحتَ .
فقال ( صلّى الله علیه وآله ) : أَلَیْسَ تشهدون أنْ لا إله إلاّ الله ، وأنّ محمّداً رسول الله ، وأنّ الجنّه حقٌ وأنّ النار حقٌ وأنّ البعث حق ؟
قالوا : یا رسول الله ، بلى .
فأومأ رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) إلى صدره وقال : وأنا معکم .
ثمّ قال رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) : أنا لکم فرط ، وأنتم واردون علیَّ الحوض ، وسِعته ما بین صنعاء إلى بُصرى ، فیه عـدد الکواکب قَدْ حان ، ماؤه أشدّ بیاضاً من الفضّه … فانظروا کیف تخلفونی فی الثقلین .
فقام رجل فقال : یا رسول الله ، وما الثقلان ؟
قال ( صلّى الله علیه وآله ) : الأکبر کتاب الله ، طرفه بِیَد الله وسبب طرفه بأیدیکم ، فاسْتَمْسِکُوا بِهِ ولا تزلُّوا ولا تضلّوا ، والأصغر عترتی أهل بیتی . أُذکِّرکم الله فی أهل بیتی ، أُذکِّرکم الله فی أهل بیتی ، أُذکِّرکم الله فی أهل بیتی . وإنّهما لنْ یفترقا حتّى یَرِدَا علیَّ الحوض ، سألتُ ربّی ذلک لهما ، فلا تقدموهما فتهلکوا ، ولا تتخلّفوا عنهما فتضلوا ، ولا تعلِّموهم فإنّهم أعلم منکم . أیّها الناس ، أَلَسْتُم تعلمون أنّ الله عزّ وجلّ مولای ، وأنا مولى المؤمنین ، وأنّی أَوْلَى بکم من أنفسکم ؟
قالوا : بلى یا رسول الله .
قال ( صلّى الله علیه وآله ) : قُمْ یا علی . فقام علی ( علیه السلام ) ، وأَقَامَهُ النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) عن یمینه وأَخَذَ بیده ورفعها حتّى بَانَ بیاض إبطیهما ، وقال : مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ ، اللّهمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ وَانْصُر مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ ، وَأَدِرْ الحَقَّ مَعَهُ حَیْثُ دَارَ . فاعلموا معاشر الناس أنّ الله قد نصّبه لکم ولیّاً وإماماً مفترضاً طاعته على المهاجرین والأنصار ، وعلى التابعین لهم بإحسان ، وعلى البادی والحاضر ، وعلى الأعجمی والعربی ، والحرّ والمملوک والصغیر والکبیر . 
فقام أحدهم فسأله وقال : یا رسول الله ، ولاؤه کما ذا؟
فقال ( صلّى الله علیه وآله ) : ولاؤه کولائی ، مَنْ کنتُ أولى به من نفسه فعلیٌّ أَوْلَى به من نفسه ! ) .
وأفاض النبیّ ( صلّى الله علیه وآله ) فی بیان مکانه علی ( علیه السلام ) والعتره الطاهره والأئمّه الاثنی عشر من بعده : علی والحسن والحسین وتسعه من ذرِّیّه الحسین ( علیهم السلام ) ، واحدٌ بعد واحد ، الذین هم مع القرآن والقرآن معهم ، لا یفارقونه ولا یفارقهم ، حتّى یردوا علیَّ حوضی …
ثمّ أَشْهَدَ المسلمین مرّات أنّه قد بلّغ عن ربّه … فشهدوا له .
وأمرهم أنْ یُبلّغ الشاهدُ الغائبَ … فوعدّوه وقالوا : نعم .
وقام إلیه آخرون فسألوه … فأجابهم …
وما أنْ أتمّ خطبته حتّى نزل جبرئیل بقوله تعالى : ( الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِیناً ) . فکبَّر رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) وقال : الله أکبر على إکمال الدین وإتمام النعمه ورضى الربّ برسالتی وولایه علی بعدی …
هذا ملخّص الخطبه المبارکه ، و سنعطیک تفصیلها إنْ شاء الله .
یتبعه القسم الثانی
ـــــــــــــــــــــ

۱ـ أصول الکافی : ج ۲ ، ص ۲۱ ، ح ۸ .

۲ ـ سوره المائده : الآیه : ۶۷ .

۳ ـ سوره المائده : الآیه : ۳ .
 

۴ ـ بحار الأنوار : ج ۳۱ ، ص ۴۴۷ / ج ۳۷ ص ۱۹۹ . عوالم العلوم : ج ۱۵/۳ ، ص ۸۹ ، ۴۹۰ . الغدیر : ج ۱ ، ص ۹۳ .

۵ ـ بحار الأنوار : ج ۲۸ ، ص ۱۸۶ / و ج ۴۳ ، ص ۱۶۱ . إثبات الهداه : ج ۲ ، ص ۱۱۵ . الخصال : ص ۱۷۳ . دلائل الإمامه : ص ۳۸ .
 

۶ ـ عوالم العلوم : ج ۱۵/۳ ، ص ۱۶۷ ، ۲۹۷ . الغدیر : ج ۱ ، ص ۹ ، ۱۰ . بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۶۰ ، ۳۸۳ ، ۳۸۴ ، ۳۹۰ / ج ۲۸ ، ص ۹۵ / ج ۳۷ ص ۲۰۱ .

۷ ـ الغدیر : ج ۱ ، ص ۹ ، ۱۰ . بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۶۰ ، ۳۸۳ ، ۳۸۴ ، ۳۹۰ / ج ۳۸ ، ص ۹۵ / ج ۳۸ ص ۲۰۱ . عوالم العلوم : ج ۱۵/۳ ، ص ۱۶۷ ، ۲۹۷ .

۸ ـ بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۶۰ / ج ۳۷ ص ۲۰۱ . عوالم العلوم : ج ۱۵/۳ ، ص ۲۹۷ . الإرشاد : ج ۱ ، ص ۱۷۲ .

۹ ـ بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۸۰ / ج ۳۷ ، ص ۱۱۳ .

۱۰ ـ بحار الأنوار : ج ۳۷ ، ص ۱۱۱ ، ۱۲۰ . عوالم العلوم : ج ۱۵/ ۳ ، ص ۳۹ . کتاب سلیم : ص۷۳۰ .

۱۱ ـ بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۸۵ / ج ۳۷ ، ص ۱۱۱ ، ۱۵۸ . إثبات الهداه : ج ۲ ، ص ۱۳۶ ح۵۹۳ . الغدیر : ج ۱ ، ص ۱۰ ، ۲۶۸ .
 

۱۲ ـ بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۸۷ / ج ۳۷ ص ۱۷۳ ، ۲۰۳ ، ۲۰۴ / ج ۹۸ ص ۲۹۸ . عوالم العلوم : ج ۱۵/۳ ، ص ۵۰ ، ۶۰ ، ۷۹ ، ۸۰ ، ۳۰۱ . الغدیر : ج ۱ ، ص ۱۰ ، ۲۲ . مدینه المعاجز : ص ۱۲۸ . الفصول المهمّه : ص ۲۴ ، ۱۲۵ .

۱۳ ـ سوره المائده : الآیه : ۶۷ .

۱۴ ـ معجم ما استعجم : ج ۲ ، ص ۳۶۸ ، ۴۹۲ ، ۵۱۰ . لسان العرب : مادّه ( خمم ) و ( غدر ) . معجم البلدان : ج ۲ ، ص ۳۵۰ ، ۳۸۹ / ج ۳ ، ص ۱۵۹ / ج ۴ ، ص ۱۸۸ / ج ۶ مادّه ( غدر ) . معجم معالم الحجاز : ج ۱ ، ص ۱۵۶ . تاج العروس : مادّه ( خمم ) ، ( غدر ) . النهایه ( ابن الأثیر ) : مادّه ( خم ) . الروض المعطار : ص ۱۵۶ . وفاء الوفاء : ج ۲ ، ص ۲۹۸ . صفه جزیره العرب : ص ۲۵۹ .

۱۵ ـ بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۸۷ / ج ۳۷ ، ص ۱۷۳ ، ۲۰۳ ، ۲۰۴ / ج ۹۸ ، ص ۲۹۸ . عوالم العلوم : ج ۱۵/۳ ، ص ۵۰ ، ۶۰ ، ۷۹ ، ۸۰ ، ۳۰۱ .

۱۶ ـ بحار الأنوار : ج ۲۱ ، ص ۳۸۷ / ج ۳۷ ص ۲۰۹ . عوالم العلوم : ج ۱۵/۳ ، ص ۴۴ ، ۹۷ ، ۳۰۱ . إثبات الهداه : ج ۲ ، ص ۲۶۷ ح ۳۸۷ ، ۳۹۱ . إحقاق الحق : ج ۲۱ ، ص ۵۳ ، ۵۷ .