نماذج من موقف عمر بن الخطاب من سنه الرسول حال حیاه الرسول

 بدعوى أن الرسول یتکلم فی الغضب والرضا کما یتضح فی نهایه الخبر، وحسب هذا الخبر الصحیح فإن عمر کان یعتقد بأنه لیس کل ما یقوله الرسول صحیحا وجدیرا بالکتابه.
 2 – صلح الحدیبیه من أعظم الإنجازات الإسلامیه على الإطلاق بل هو الثمره المبارکه لکافه المعارک التی خاضها رسول الله ، وقد وصف تعالى فی کتاب العزیز هذا الصلح " بالفتح المبین والنصر العزیز " لأن هذا الصلح قد حسم الموقف نهائیا لصالح الإسلام دون إراقه قطره دم واحده ، ولو تغاضینا عن هذه النتائج الباهره ، فإن کل ما فعله الرسول کان بأمر ربه ، لقد أعلن الرسول أن روح القدس قد نزل علیه وأمره بالبیعه ( ۲ ) وقد فهم الجمیع أن الصلح قد تم بتوجیه إلهی ، فقد قال الرسول للجمیع : " إنی رسول الله ولست أعصیه " ( 3 ) .
ــــــــــــــــــ
( ۱ ) سنن أبی داود ج ۲ ص ۱۲۶، وسنن الدارمی ج ۱ ص ۱۲۵، ومسند أحمد ج ۲ ص ۱۶۲ و۲۰۷ و ۲۱۶ ، ومستدرک الحاکم ج ۱ ص ۱۰۵ و ۱۰۶ ، وجامع بیان العلم وفضله لابن عبد البر ج ۱ ص ۸۵ ، وکتابنا المواجهه ص ۲۵۴ .
( ۲ ) راجع ما کتبناه فی الفصول السابقه عن هذا الموضوع تحت عنوان " أسالیب مستقاه من مبادئهم " وراجع المغازی للواقدی ج ۲ ص ۶۰۴ ، وصحیح البخاری آخر کتاب الشروط ، والسیره الحلبیه ج ۲ ص ۷۰۶ ، والسیره النبویه لابن کثیر ج ۵ ص ۳۲۰ ، وصحیح البخاری ج ۶ ص ۱۲۲ ، والمغازی للواقدی ص ۶۰۰ و ۶۰۷ و ۶۰۹ .
( ۳ ) المصدر السابق . ( * )
وقال أبو بکر مخاطبا عمر : " أیها الرجل إنه لرسول الهل ولیس یعصی ربه وهو ناصره " ( 1 ) وبالرغم من کل ذلک فإن عمر بن الخطاب اعتبر الصلح الذی رضی به الله ورسوله " دنیه فی الدین " وأن ما فعله الرسول کان خاطئا وغیر صحیح ! !
وحاول عمر أن یقنع الحاضرین بأن الصلح الذی ارتضاه الله ورسوله دنیه فی الدین ، لیفرضوا عن الرسول إلغاء الصلح والرجوع عنه ! ! ولما یئس من إقناعهم قال : " لو وجدت أعوانا ما أعطیت الدنیه فی دینی . . . " والمثیر أنهم رغم ذلک سجلوه شاهدا على صک صلح الحدیبیه ( ۲ ) وکما تعلم فإن سنه الرسول تعنی قول الرسول وفعله وتقریره ، وهکذا تعامل عمر بن الخطاب مع سنه الرسول فی صلح الحدیبیه .
 3 – وعمر بن الخطاب هو الذی أوجد مبدأ " عدم جواز جمع الهاشمیین للنبوه مع الملک ، بل یجب أن تکون النبوه للهاشمیین ، وأن تکون الخلافه لبطون قریش تتداولها فی ما بینها ! ! " ( 3 ) لأنه من غیر الجائز أن یکون النبی من بنی هاشم وأن یکون الخلفاء من بنی هاشم أیضا کما أعلن النبی فی سنته ، وکان لهذا المبدأ الأثر الفعال فی تجاهل سنه الرسول المتعلقه بنظام الحکم وبمن یخلف النبی ، ولیفتح عمر أشواق مطامع الجمیع على الخلافه أجاز فی ما بعد أن تکون الخلافه للأنصار ، فقال : لو کان معاذ بن جبل حیا لولیته واستخلفته ، ومعاذ من الأنصار ، وکان من غیر الجائز حسب رأی عمر سابقا أن یتولى الأنصار الخلافه ، والأبعد من ذلک أن عمر بن الخطاب قد أجاز للموالی أن یتولوا الخلافه فقال : " لو کان سالم مولى أبی حذیفه حیا لولیته واستخلفته وهذا من الموالی ولا یعرف له نسب فی العرب ! ! !
ــــــــــــــــــ
( ۱ ) المصدر السابق .
( ۲ ) شرح النهج ج ۳ ص ۷۹۰ .
( ۳ ) الکامل فی التاریخ لابن الأثیر ج ۳ ص ۲۴ آخر سیره عمر من حوادث سنه ۲۳ ، وشرح النهج لعلامه المعتزله ج ۳ ص ۱۰۷ و ۹۷ کما نقلها عن تاریخ بغداد .
وکان عمر یتصرف بمثل هذه التصرفات وهو على علم تام بسنه الرسول المتعلقه بمن یخلف الرسول ، وکیف ینسى ذلک وقد بایع الخلیفه الشرعی أمام الرسول وقدم له التهانی فی غدیر خم کما وثقنا بأکثر من عشرین مرجعا فی البحوث السابقه ، ولکن عمر کان یعتقد أن تنصیب الرسول للإمام علی هو من عند نفسه لا من عند الله ، وکان یعتقد أن تنصیب الرسول للإمام علی لیس مناسبا ! ! لحداثه سنه والدماء التی علیه کما وثقنا سابقا ! ! ! ( ۱ )
وعلى ضوء هذا الاعتقاد کله یتصرف متجاهلا بالکامل سنه الرسول المتعلقه بنظام الحکم وبمن یخلفه من بعده ! ! !
 4 – ویتجلى موقف عمر من سنه الرسول بأوضح صوره فی جیش أسامه ، فقد عبا الرسول هذا الجیش بنفسه ، وعبأ به أبا بکر وعمر وبقیه ذلک النفر من أصحاب الخطر ، وأمر أسامه على هذا الجیش ، وأعطاه الرایه بنفسه ، وطلب من الجیش الخروج سریعا ، وکرر ذلک مرات متعدده ، لکن عمر خاصه وذلک النفر عامه لم یرق لهم تأمیر الرسول لأسامه وهو حدیث السن على شیوخ الأنصار والمهاجرین ، فطعنوا علنا بتأمیر الرسول لأسامه ، وأخذوا یثبطون الناس عن الخروج فی جیش أسامه ! !
ومع إن الرسول کان مریضا وعلى فراش الموت فقد اضطروه للنهوض معصوب الرأس ومحموما فصعد المنبر ودافع عن قراره بتأمیره لأسامه قائلا : " أیها الناس ما مقاله بلغتنی فی تأمیری أسامه ، ولئن طعنتم فی تأمیری أسامه فقد طعنتم فی تأمیری أباه من قبل وأیم الله إنه کان لخلیق بالإماره " ( 2 )
ـــــــــــــــــ
( ۱ ) راجع شرح النهج ج ۳ ص ۱۱۴ سطر ۲۷ الطبعه الأولى بیروت وج ۲ ص ۷۹ سطر ۳ تحقیق أبو الفضل مکتبه الحیاه وج ۳ ص ۶۷ ط دار الفکر وج ۲ ص ۱۸ ، والطبقات الکبرى لابن سعد ج ۳ ص ۱۳۰، وکتابنا المواجهه ص ۴۷۳٫
( ۲ ) المغازی للواقدی ج ۳ ص ۱۱۹ ، والطبقات الکبرى لابن سعد ج ۲ ص ۱۹۰ ، وشرح النهج ج ۱ ص ۵۷ ، والسیره الحلبیه ج ۳ ص ۲۰۷ و ۲۳۴ ، والسیره الدحلانیه ج ۳ ص ۳۳۹ ، وکنز العمال ج ۱۰ ص ۵۷۳ – ۵۷۴ . ( * )
وحثهم على الخروج ثم قال : " لعن الله من تخلف عن بعث أسامه " ( 1 )
ومع هذا لم یخرجوا وضغطوا على أسامه فراجع الرسول فقال له الرسول : " أخرج وسر على برکه الله فراجعه أسامه ثانیه ، فقال له الرسول : " سر على النصر والعافیه " ، وراجع أسامه ثالثه فقال له الرسول : " انفذ لما أمرتک به " ومع هذا لم یخرجوا ومات الرسول وهم متثاقلون وبعد موت الرسول ، أصر عمر بأن تأمیر الرسول لأسامه غیر مناسب وطالب الخلیفه الأول بنزع أسامه من إماره الجیش ! ! فأخذ أبو بکر بلحیه عمر وقال له : ثکلتک أمک وعدمتک یا بن الخطاب استعمله رسول الله وتأمرنی أن أنزعه " ( 2 )
لو تمکن عمر لنزع أسامه من إماره الجیش التی ولاها رسول الله له ، لأن عمر کان ما زال یعتقد أن تأمیر الرسول لأسامه على ذلک الجیش لیس مناسبا ولا صحیحا وأنه کان الأجدر بالرسول أن یولی قیاده ذلک الجیش لأبی بکر ، أو لعمر ، أو لواحد یرضون عنه ! ! هذه طبیعه نظره عمر لقول الرسول ولعمل الرسول أو بتعبیر أدق هذه طبیعه نظرته لسنه رسول الله ! ! ! ( ۳ ) .
 5 – وحال عمر بین الرسول وبین کتابه وصیته وتوجیهاته النهائیه للأمه ! ! وتفصیل ذلک أن رسول الله وهو على فراش الموت قد أراد أن یکتب وصیته وتوجیهاته النهائیه للأمه ، فحدد موعدا لذلک ، دعا إلیه صفوه من أصحابه لیشهدوا کتابه الوصیه والتوجیهات النهائیه ، ویبدو أن عمر بن الخطاب قد سمع بالخبر ، وعرف ساعه الموعد الذی حدده رسول الله ، وفی الوقت المحدد دخل الذین دعاهم رسول الله لیشهدوا کتابه وصیته وتوجیهاته النهائیه ، فجلسوا .
ــــــــــــــــ
( ۱ ) الملل والنحل للشهرستانی ج ۱ ص ۲۳ وج ۱ ص ۱ ص ۲۰ بهامش الفصل لابن حزم ج ۱ ص ۲۴ .
(۲) تاریخ الطبری ج۳ ص۲۲۶، والکامل لابن الأثیر ج۲ ص۳۳۵، والسیره الحلبیه ج۳ ص۲۰۹ و ۲۳۶، والسیره الدحلانیه ج۲ ص۳۴۰ .
( ۳ ) راجع الفصول السابقه تحت عنوان " موقفهم من سنه الرسول والرسول على فراش الموت " ( * ) .
کان عمر بن الخطاب قد أخبر أرکان حزبه وصفوه أولیائه واتفق وإیاهم على أن یذهبوا إلى منزل الرسول ، وأن یحولوا بأی ثمن بین الرسول وبین کتابه وصیته وتوجیهاته النهائیه کما اتفقوا على تفاصیل الخطه .
وبعد جلوس الذین دعاهم النبی ، دخل عمر وأرکان حزبه وصفوه أولیائه إلى منزل الرسول دون استئذان أو علم مسبق ، وجلسوا وکأنهم زوار لا علم لهم بترتیب الرسول ! ! فقال الرسول للذین دعاهم " إئتونی بالکتف والدواه أو اللوح والدواه أکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده أبدا " ( 1 ) وعندما أتم الرسول هذه الجمله ، تجاهل عمر وجود الرسول وقال موجها کلامه للحاضرین : إن الوجع قد اشتد برسول الله ، أو إن الرسول یهجر ، وعندکم القرآن ، حسبنا کتاب الله ! ! وعندما أتم عمر جملته ، قال الذین أحضرهم معه ، " القول ما قاله عمر ! ! إن النبی یهجر ! ! ما له استفهموه إنه یجهر ! ! ! ، قال الذین استدعاهم رسول الله : ألا تسمعوا رسول الله یقول قربوا یکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده أبدا ! ! ومره ثانیه تجاهل عمر وجود النبی وقال ما قاله فی المره الأولى ، وعلى الفور ردد الفریق الذی أحضره اللازمه المتفق علیها سالفا : " القول ما قاله عمر إن النبی یهجر . . . . الخ " ( 2 ) .
ـــــــــــــــــ
( ۱ ) المصدر السابق .
( ۲ ) راجع صحیح البخاری کتاب المرض باب قول المریض قوموا عنی ج ۷ ص ۹ ، وصحیح مسلم آخر کتاب الوصیه ج ۵ ص ۷۵ ، وصحیح مسلم بشرح النووی ج ۱۱ ص ۹۵ ، ومسند أحمد ج ۴ ص ۲۵۶ ج ۲۹۹۲ ، وشرح النهج ج ۶ ص ۵۱ ، وصحیح البخاری ج ۴ ص ۳۱ ، ومسند أحمد ج ۱ و ۲ وج ۳ ص ۲۸۶ ، وصحیح مسلم ج ۲ ص ۱۶ وج ۱۱ ص ۹۴ – ۹۵ ، ومسند أحمد ج ۱ ص ۳۵۵ ، وتاریخ الطبری ج ۲ ص ۱۹۳ ، والکامل لابن الأثیر ج ۲ ص ۳۲۰ ، وصحیح البخاری ج ۱ ص ۳۷ وج ۵ ص ۱۳۷ وج ۲ ص ۱۳۲ وج ۴ ص ۶۵ – ۶۶ ، تذکره الخواص لابن الجوزی ص ۶۲ ، وسر العالمین وکشف ما فی الدارین لأبی حامد الغزالی ص ۲۱ ، وکتابنا نظریه عداله الصحابه ص ۲۸۷ ، وما فوق .
دهشت النسوه مما سمعن ، وطللن من وراء الستر وقلن : ألا تسمعوا رسول الله یقول قربوا یکتب لکم . . . صاح بهن عمر " إنکن صویحبات یوسف . . . " ( 1 ) وارتفعت الأصوات ، وکثر اللغو واللغط ، وبدأ التنازع بین القله التی دعاها الرسول وبین الکثره التی أحضرها عمر ، فصرف الرسول النظر عن کتابه وصیته وتوجیهاته النهائیه ، لأنه لو أصر على الکتابه ، لأصر عمر ومن معه على الهجر مع ما یفتحه ذلک على الدین من أبواب خطیره ، لذلک أجابهم الرسول بجواب یلیق بجلال النبوه ویعکس واقع الحال ، فقال لعمر الذی صاح بالنسوه قائلا : " إنکن صویحبات یوسف . . . " قال الرسول : " إنهن خیر منکم " ( 2 ) ، " ما أنا فیه خیر مما تدعونی إلیه قوموا عنی ، لا ینبغی عندی تنازع " ( 3 )
وهکذا نجح عمر وحزبه بالحیلوله بین الرسول وبین ما أراد کتابته ، لأن عمر کان یخشى أن یکتب الرسول أمرا غیر مناسب ! ! ! کما أفصح عن ذلک بعد وفاه النبی ! ! إذا کان عمر یتعامل مع سنه الرسول مثل هذا التعامل فی ذلک الوقت العصیب ! ! ویرفض أن یأذن للرسول بکتابه کتاب وصفه الرسول بأنه تأمین ضد الضلاله ! ! ! فما عساه أن یقبل من سنه الرسول بعد موته ! !
 6 – إن عمر لم یکن بعیدا عن المرسوم الذی أصدره الخلیفه الأول والذی أمر فیه المسلمین بأن لا یحدثوا شیئا عن رسول الله ! ! لأنه کان شریکه فی أمره ، وولی عهده ، کذلک فإن عمر لم یکن بعیدا عن قیام الخلیفه بإحراق ما سمعه بنفسه من رسول الله وما کتب بیده من سنه رسول الله ! ! .
ــــــــــــــــــــ
(۱) الطبقات الکبرى لابن سعد ج ۲ ص ۲۴۳ – ۲۴۴ ، وراجع الفصل السابق " موقفهم من سنه الرسول أثنا مرض الرسول " . ( * )
( ۲ ) المصدر السابق .
( ۳ ) راجع صحیح البخاری کتاب المرض باب قول المریض قوموا عنی ج ۷ ص ۹ ، وصحیح مسلم آخر کتاب الوصیه ج ۵ ص ۷۵ ، وصحیح مسلم بشرح النووی ج ۱۱ ص ۹۵ ، ومسند أحمد ج ۴ ص ۲۵۶ ح ۲۹۹۲ ، وشرح النهج ج ۶ ص ۵۱ ، وصحیح البخاری ج ۴ ص ۳۱ ، ومسند أحمد ج ۱ و ۲ وج ۳ ص ۲۸۶ ، وصحیح مسلم ج ۲ ص ۱۶ وج ۱۱ ص ۹۴ – ۹۵ ، ومسند أحمد ج ۱ ص ۳۵۵ ، وتاریخ الطبری ج ۲ ص ۱۹۳ ، والکامل لابن الأثیر ج ۲ ص ۳۲۰ ، وصحیح البخاری ج ۱ ص ۳۷ وج ۵ ص ۱۳۷ وج ۲ ص ۱۳۲ وج ۴ ص ۶۵ – ۶۶ ، وتذکره الخواص لابن الجوزی ص ۶۲ ، وسر العالمین وکشف ما فی الدارین لأبی حامد الغزالی ص ۲۱ ، وکتابنا نظریه عداله الصحابه ص ۲۸۶ وما فوق . ( * )