ولادت و تحصیلدر حدود سال ۱۲۴۸ ه ق در آشتیان چشم به هستی گشود و در همین شهر به فراگیری خواندن و نوشتن پرداخت. سیزده ساله بود که به بروجرد سفر کرد و چهار سال در آن جا ماند و ادبیات را فرا گرفت و مدت یک سال و نیم از محضر درس مرحوم سید شفیع جاپلقی (متوفی ۱۲۸۰) استفاده کرد پس از آن رهسپار نجف اشرف شد و در آن جا از محضر درس اساتید حوزه نجف خصوصا شیخ اعظم مرتضی انصاری بهره ها برد. چون سنش کم بود پشت پرده می نشست تا آن که در یکی از روزها بر اثر اظهار نظری که در درس می کند شیخ به استعداد فوق العاده او پی می برد و وی را به حضور فرا می خواند و او در درس شیخ از کسانی شد که «تثنی الیهم الخناصر» و به خاطر حسن تعبیر و لطف تقریری که داشت درس استاد را برای دیگران تقریر می کرد و به لسان الشیخ، شهرت یافت و تقریرات استاد را می نوشت.
بازگشت به ایراندر سال ۱۲۸۲ یکسال بعد از وفات شیخ انصاری مرحوم آشتیانی در حالی که به مرحله رفیعه اجتهاد نایل آمده بود به ایران بازگشت و ساکن تهران شد و برای اولین بار افکار و اندیشه ها و تحقیقات نوین شیخ انصاری خاصه در علم اصول را در تهران نشر داد و به همین جهت طلاب متعدد از اطراف و اکناف به تهران روی آوردند و در درس او شرکت جستند و از یافته های او استفاده کردند.
سفر حجآشتیانی در سال ۱۳۱۱ به قصد حج به حجاز سفر کرد و در بازگشت به زیارت عتبات عالیات رفت و هنگامی که به سامرا رسید با استقبال مرحوم میرزای شیرازی و علمای بزرگ حوزه مواجه شد وی در این سفر میهمان مرحوم میرزای شیرازی بود و این تجلیل دو جهت داشت یکی شخصیت خود ایشان و دیگر به لحاظ ضرورت تقویت اسلام و روحانیت چرا که هنوز ناصرالدین شاه در قید حیات بود.
نقش ایشان در الغای امتیاز رژیدر ماه رجب سال ۱۳۰۷ ه ق هنگامی که ناصرالدین شاه امتیاز انحصار توتون و تنباکو (رژی) را به یک شرکت انگلیسی داد، میرزا حسن شیرازی (م ۱۳۱۲) استعمال توتون و تنباکو را در ربیع الثانی ۱۳۰۹ ه ق / نوامبر ۱۸۹۱م تحریم کرد و میرزا حسن آشتیانی و علمای دیگر هم به مخالفت برخاستند و پس از آن که گفتگوهای مرحوم آشتیانی با شاه و صدراعظم راجع به پیامدهای ناشی از اعطای این امتیاز بی نتیجه ماند مبارزه ادامه یافت و اوج گرفت. شاه طی نامه ای خشونت آمیز از آشتیانی خواست که در جهت لغو حکم تحریم میرزای شیرازی اقدام کند، لکن میرزای آشتیانی در پاسخی که برای شاه فرستاد حمایت خود را از حکم انقلابی میرزای شیرازی اعلام کرد ناصرالدین شاه ابتدا از در ملایمت درآمد اما دیری نپایید که کار دیگر بار به خشونت گرایید و از آشتیانی خواست که یا از تهران خارج شود و یا علنا قلیان بکشد و ایشان خارج شدن از تهران را برگزید. به مجرد اطلاع یافتن علمای تهران از این تصمیم همه عازم به خروج از تهران شدند. مردم غیور تهران پس از اطلاع از این تصمیم شورش کردند و به کاخ سلطنتی یورش بردند و ۳۰ کشته و زخمی دادند و با استقامت خود از خروج بزرگترین عالم شهر جلوگیری کردند. ناصرالدین شاه که اتفاق علما و پشتیبانی قاطع مردم را دید ناچار امتیاز را لغو کرد. (۱)
تالیفاتعن علی علیه السلام: عقول الفضلاء اطراف اقلامهم. خرد دانشمندان در پیرامون نوشته های آنان است.یعنی از نوشته ها و تالیفات افراد می توان به میزان عقل و اندیشه آنان پی برد و مرحوم آشتیانی در فقه و اصول از اعاظم علمای شیعه محسوب است و آثار او گواه بر این معنی است.۱- بحر الفوائد، حاشیه ای است بر رسائل شیخ مرتضی انصاری.(الذریعه ج ۲/۴۴).۲- رساله فی الاجزاء، طهران ۱۳۱۸ق ، سنگی، رقعی ۱۵۹ص.۳- رساله فی قاعده نفی العسر و الحرج ،چاپ تهران، ۱۳۱۴.۴- رساله فی حکم اوانی الذهب و الفضه، چاپ تهران،۱۳۱۳ (همراه ازاحه الشکوک).۵- ازاحه الشکوک فی حکم اللباس المشکوک، تهران،۱۳۱۳ق سنگی، رقعی ۱۴۱.(الذریعه ج ۱/۵۲۷).۶- رساله فی نکاح المریض.۷- رساله فی الجمع بین قصدی القرآن و الدعاء، طهران، ۱۳۱۴ق، سنگی،۱۳۹ص(همراه رساله فی قاعده نفی العسر و الحرج).۸- رساله فی انه اذا سلمت جماعه یکتفی بجواب واحد بصیغه الجمع ام لا؟۹- کتاب القضاء. در سال ۱۳۲۷ ه ش چاپ شده است: سربی، وزیری، ۴۹۰ص.
مؤلفات خطی۱۰- مباحث الالفاظ. تقریرات شیخ انصاری که نسخه خطی آن گم شده است.۱۱- کتاب الخلل فی الصلاه، شرح مبحث خلل از شرایع الاسلام است. نسخه ای از آن در آستان قدس ۷۷۴۱ و نسخه ای در سامراء است مدرسه شیرازی (الذریعه ۷/۲۴۹).۱۲- کتاب الوقف و احیاء الموات و الاجاره.۱۳و۱۴- کتاب الاجاره و کتاب احیاء الموات در یک جلد، تقریر بحث شیخ انصاری.(الذریعه ۱/۱۲۲)۱۵- سؤال و جواب (به فارسی) گردآورده محمدعلی یوزباشی(مقدمه ای بر فقه شیعه ۳۵۸).
فرزندان اومعظم له چهار پسر و یک دختر داشت:۱- آیت الله حاج شیخ مرتضی آشتیانی (متوفی ۱۳۶۵ق) که در عصر خود از فقها و مدرسان بزرگ حوزه های علمیه بود و در قضیه بانک روس و حوادثی که منتهی به لغو امتیاز آن شد نقش بسزایی داشت و در جنبش مشروطیت نیز شرکت داشت. وی از جمله علمایی بود که در حرم حضرت عبدالعظیم علیه السلام متحصن گردید.اختران فروزان ری و طهران ۱۷۴; گنجینه یا کشکول سیاح ۶۶; (تاریخ علماء خراسان، گنجینه دانشمندان ج ۷/۹۷).۲- افتخار العلماء مرحوم آقا میرزا مصطفی متخلص به صهبا که در جنبش مخالفت با موسیو نوز بلژیکی نقش بسزایی داشت و در قیام مشروطیت در صف مردم قرار داشت و در تاریخ ۱۳۲۷ ه ق در سن ۴۲ سالگی در منزلش واقع در جوار حضرت عبدالعظیم علیه السلام ترور شد. از تالیفات اوست: افتخارنامه حیدری که دیوانی است فارسی در غزوات حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و زندگینامه آن حضرت از ولادت تا شهادت در ۱۸۰۰ بیت، در دو جلد به چاپ رسیده است.جلد اول درباره جنگهای روزگار حضرت محمدصلی الله علیه وآله و جلد دوم درباره جنگهای پس از رحلت پیامبر (ریحانه الادب ج ۳/۴۸۰; الذریعه ج ۲/۲۵۶); مؤلفین مشار۶/۲۰۴-۲۰۶; گنجینه دانشمندان ج ۳/۳۶۴; اختران فروزان ری ۱۸۷; رجال ایران بامداد ۴/۱۰۱-۱۰۳; ادبیات فارسی بر مبنای تالیف استوری ج ۲; تاریخ مشروطیت ایران تالیف کسروی ۲۹۵; مجله ارمغان سال ۵، ش ۱۱، ص ۵۱۶.۳- مرحوم حاج میرزا هاشم آشتیانی که در دوره های سوم تا هشتم مجلس شورای ملی به نمایندگی انتخاب گردید و در حدود سال ۱۳۴۰ شمسی در سن ۹۰ سالگی از دنیا رفت. وی تالیفاتی در ادعیه و زیارت از خود به یادگار گذاشت.تاریخ بیست ساله ایران از حسین مکی; شرح رجال ایران ج ۳; رجال عصر مشروطیت از سید ابوالحسن علوی، تلاش آزادی از باستانی پاریزی; زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، ج ۱/۳۸; تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران از بهار ج ۱و۲.۴- مرحوم آیت الله حاج میرزا احمد آشتیانی (۱۳۰۰-۱۳۵۹ق) متخلص به «واله » از حکماء متاله و فقهای متبحر ایتخت بود. که در فنون مختلف جمعا ۶۲ تالیف گرانبها از آن جناب باقی مانده است. آن بزرگمرد به هنگام وفات متصدی مدرسه علمیه مروی تهران بود. رک: اختران فروزان ری و طهران ۱۸۰; مقدمه چهارده رساله فارسی.۵- آقا زاده خانم که نامش فاطمه بود و به همسری عموزاده خود مرحوم میرزا جعفر، معروف به میرزا کوچک آشتیانی درآمد و حکیم متاله مرحوم حاج میرزا مهدی آشتیانی فرزند اوست.
شماری از شاگردان اوآیت الله میرزا احمد آشتیانی فرزند اومیرزا فضل الله صادقی مشهور به آشتیانی از حکلماء و قضات.ملا محمد آملی بن علیمرحوم آیت الله حاج آقا حسین قمیمرحوم آیت الله حاج میرزا محمد فیض قمی مرحوم آیت الله آقا میرزا محمدعلی شاه آبادیمرحوم آیت الله شیخ محمدجواد حاج آخوند قمیمرحوم آیت الله حاج شیخ باقر تهرانیمرحوم آیت الله شیخ علی اکبر نهاوندی (م ۱۳۶۹ق)آقا سید میرزا اسحاق بن رحیم ستونی همدانیمرحوم آیت الله حاج شیخ محمدعلی حائری قمی (م ۱۳۵۸)مرحوم سید اسماعیل مرعشی (م ۱۳۵۴ه) ملقب به شریف الاسلام که در طب و شیمی و علم حروف ماهر بوده است.مرحوم میرزا نصرالله نقوی بن سیدرضا (م ۱۳۲۶ خورشیدی)سید محمد تنکابنی بن محمدتقی (م ۱۳۵۹)آقا سید محمدآقا بهبهانی طهرانیشیخ فیاض سرخه دیزجی زنجانی (م ۱۳۶۰)ملا اسماعیل قره باغیآیت الله سید فخرالدین میرزائی قمیعلامه حکیم میرزا مجید زنجانی (م ح ۱۳۲۴).شیخ فتحعلی زنجانی بن حاج ولی بن علی عسگر (م ۱۳۳۸)مرحوم آیت الله آقا محمد کبیر قمی (م ۱۳۶۹)شیخ حسین مازندرانی کولائی (م ح ۱۳۳۵)شیخ علی اکبر مازندرانی (م ح ۱۳۳۰)ستایش دانشمندان و تراجم نگاران از فقید سعیدعلامه سید محمد تنکابنی شاگرد او می گوید:العلامه افضل علماء المرکز، جناب المستطاب صاحب البیان الحسن و الاخلاق المرضیه المحقق المدقق البارع الحاج میرزا حسن الآشتیانی قدس الله نفسه الزکیه و من ظن می کنم که اگر مرحوم شیخ مرتضی الانصاری قدس سره زنده می بود تقدیر و تصدیق می کرد که بیانی اوفی از بیانش و تقریری اکمل از تقریرش نمی شود و فضلایی که به تدریسش حاضر بودند در این باب تصدیق می کنند و دلیل بدین امر بیان اوست مطالب مصنف (ره) را در حاشیه کبیره…» (2)علامه میرزا محمدعلی مدرسی تبریزی می نویسد: «حاج میرزا محمدحسن آشتیانی تهرانی عالم محقق و فاضل مدقق از اعیان علماء و مجتهدین ایرانی که به فضل و دیانت و وثاقت معروف و از شاگردان شیخ مرتضی انصاری بود و اخیرا به تهران آمده و در حوزه درس او مرجع استفاده بسیاری از اجلاء عصر خود گردید.» (3)در مآثر و آثار (۴) می نویسد: «میرزا محمد حسن آشتیانی سلمه الله در تاریخ جمع این تالیف از رؤسا بزرگ دارالخلافه است . .. از وقتی که این بزرگوار به طهران آمده است تکمیل اصول الفقه را بر سبک جدید وسیله عظمی پدید شده. بعد از مرحوم حاج ملاهادی عمده تلمذ طلاب و مستعدین در دارالخلافه بر این دانشور یگانه است و سالها می گذرد که زحمات حکومات شرعیه کلیه بر عهده وی قرار گرفته (ادام الله ایام افاضاته ».در نجوم السماء آمده: «وی از اعاظم علماء کرام و متفقهین اصولیین عظام بوده…» (5)
درسهایی جاودانه از زندگی اوشاگردش مرحوم سید محمد تنکابنی صاحب ایضاح الفرائد می گوید: «آن مرحوم مواظب طاعات و عبادات و نماز شب و زیارت عاشورا در جمیع اوقات عمرش و زیارت جامعه کبیره در شبها و مجد در نشر علوم و تالیف کتب و جواب استفتاءات بودند.» (6)فرزند بزرگوارش مرحوم حاج شیخ مرتضی نقل کرده است: «ایشان در موقع ارتحالش زیارت جامعه کبیره را می خواند و می گفت: (من والاکم فقد والی الله، و من عاداکم فقد عادالله، و من احبکم فقد احب الله و من ابغضکم فقد ابغض الله و من عصاکم فقد عصی الله انتم السبیل الاعظم و الصراط الاقوم و شهداء دارالفناء و شفعاء دارالبقا و الرحمه الموصوله و الآیه المخزونه و الامانه المحفوظه و الباب المبتلی به الناس من اتیکم فقد نجی و من لم یاتکم فقد هلک) پس روحش به سوی موالیانش پرواز و حشرش با ایشان گردید» من احب شیئا حشره الله معه (۷) .
وفات و مدفناز خاطره و دل ها نرود یاد تو هرگز ای آن که به نیکی همه جا ورد زبانیسرانجام این فقیه بلند پایه در ۲۸ جمادی الاولی ۱۳۱۹ه ق در تهران درگذشت و جنازه اش را که به امانت به خاک سپرده شده بود، پس از یک سال به نجف اشرف حمل و در مقبره حاج شیخ جعفر شوشتری به خاک رفت. مزار پاکش چشمه سار زلال حقایق است که همواره خواهد جوشید و مشتاقان و شیفتگان را سیراب خواهد ساخت.
—————————————————————-
پی نوشتها:۱- و نیز نک: شورش بر امتیازنامه رژی از فریدون آدمیت; تحریم تنباکو از ابراهیم تیموری.۲- علماء معاصرین،۳۷۹.۳- ریحانه الادب، ج ۱/۴۹.۴- ص ۱۵۱.۵- نجوم السماء ۱/۳۴۲.۶- علماء معاصرین ۳۷۹.۷- اختران فروزان، ری و طهران،۱۷۳.مآخذ!ریحانه الادب، ۱/۴۹ و۳/۴۸۰.معجم المؤلفین ۵/۱۸۶.طبقات اعلام الشیعه، ۱/۳۹۰،۳۸۹.اعیان الشیعه ۵/۳۷.معجم رجال الفکروالادب فی النجف، خلال الف عام/۲۱.گنجینه دانشمندان، ۴/۳۶۴.تحریم تنباکو ۱۵۱-۸۳ از ابراهیم تیموری.شورش بر امتیازنامه رژی، فریدون آدمیت،۱۳۷-۷۴.طرح دایره المعارف بزرگ اسلامی ۹۲و۹۳.تاریخ رجال ایران، ۱/۳۱۶.مشاهیر دانشمندان اسلام، ج ۴، ص ۳۶۵، بخش استدراکات.دایره المعارف تشیع، ۱/۱۳۵.احسن الودیعه، ۱/۱۲۳ و دانشنامه ایران و اسلام. ۲/۶۰و۱۸۷.المآثر و الآثار ۱۵۱.فوائد الرضویه، ۴۵۱.مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ۲/۵۳۸.علماء معاصرین ۷۰و۳۷۹.علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی ۳۲۰.مقتبس الاثر ۲۸/۲۷۰.گنجینه یا کشکول سیاح، ۶۰و۶۶.امیرکبیر یا قهرمان مبارزه با استعمار.فرازهایی از زندگانی خاتم المجتهدین شیخ انصاری(ره)، ۵۸.ادبیات فارسی بر مبنای تالیف استوری، ج ۲.حوزه، سال دوم، ش ۴، ص ۳۴.مقدمه ای بر فقه شیعه، سید حسین مدرسی.الذریعه، ج ۱/۱۲۲ و۵۲۷ و۳/۴۴.چهل مقاله.اختران فروزان ری و طهران.آشنایی با حوزه های علمیه شیعه درطول تاریخ ۱/۲۸۱
هیچ نظری وجود ندارد