بررسی و توصیف حوادث کربلا در اشعار اهلی شیرازی (۷)

.مبالغه و اغراق :
اغراق، مبالغه و غلو اگر چه درجاتی دارند، ولی بیشتر به زیاده روی در توصیف اطلاق می شد که به مخیل شدن شعر می افزاید که گاهی سبب حیرت و تعجب می شود. برخ از اغراق های مورد نظر در اشعار کربلایی اهلی عبارتند از : ذره شرف آفتاب می یابد، گیسوی زهره بریده می شود، قلم تیر می شکند، دجله از چشم جاری می شود، سوختن مردمک دیدگان، پدید آمدن طوفان خون، خون در دل نافه کردن، لب کبود کردن رود نیل و از خون گلنار شدن روی زمین.
 
تن خاک کن به مهر حسین و به باده دههر ذره خاک را شرف آفتاب کن
(همان ، ص ۴۹۷)
گیسوی زهره را ببر و دربرش فکنگو این پلاس گردن چنگ رباب کن
(همان )
تیر فلک قلم شکنش زین خط خطابر مشتری به فتوی این خون عتاب کن
(همان)
ماه محرم است و شد دجله روان ز چشم مابهر حسین تشنه لب شاه شهید کربلا
(همان ، ص ۴۲۲)
بسکه ز آتش جگر گریه گرم می کنممردمک دو دیده ام سوخته شد درین عزا
(همان)
طوفان آب اگر طلبی در کنار بحرطوفان خون کنار شهیدان کربلا
(همان ، ص ۴۲۳)
آغشته شد به خون سر و فرقی که موی اوخون در درون ناقه تاتار کرده است
(همان ، ص ۴۲۸)
در مصر اگر نه شور عزای حسین خاستنیل از چه لب کبود عرب وار کرده است
(همان)
چندان نخفت خون شهیدان که عاقبتروی زمین ز خون همه گلنار کرده است
(همان ، ص ۴۲۹)
 
تلمیح و اسطوره : در این آریه، شاعر به برخی وقایع، حوادث و سرگذشت ها اشاره می کند که در پس آنها یک داستان یا سرگذشت تاریخی نهفته است. برخی ازاین داستان ها جنبه ی اسطوره ای دارند و جداگانه مورد بحث قرار می گیرند، ولی در این جا به دلیل پرهیز از اطاله ی کلام در یک بخش مورد توجه قرار گرفته است.در این ابیات تلمیحی به حضرت عیسی، خضر، نوح و یوسف دیده می شود :
 
گر خضر از حیات پشیمان شود رواستکو نیست در شمار شهیدان کربلا
(همان ، ص ۴۲۳)
آب خضر به پرده ی ظلمت نهفته چیستگر نیست شرمسار شهیدان کربلا
(همان)
دنیا بدین خرید یزید این خری ببینکو ترک یوسف از پی درهم گرفته است
(همان ، ص ۴۳۰)
حلقی برید شمر لعین کز نسیم اوبویی است اینکه عیسی مریم گرفته است
(همان)
طوفان نوح سر نزد از کربلا عجباز چشم اشکبار شهیدان کربلا
(همان ، ص ۴۲۳)
برخی از شخصیت های اساطیری و داستانی نظیر رستم و زال، جمشید، افراسیاب و بیژن، افراسیاب و سلم و فرهاد کوهکن در این اشعار مورد توجه اهلی بوده است :
فریاد رس تو باش که گر فتنه ره زندکی ره توان به رستم و رویین تنش گرفت
(همان)
زال سپهر خون جگر گوشه اش بریختشیری که صد هزار چو رستم گرفته است
(همان ، ص ۴۳۱)
دیو سفید صبح کزین خون صبوح کرددر کاسه ی سرش چون تهمتن شراب کن
(همان ، ص ۴۹۷)
خاک تهمتن از سم دلدل چون سرمه سازدر چشم سلم و دیده افراسیاب کن
(همان )
جای یزید در چه ویل است یا علیکافراسیاب خشم تو چون بیژنش گرفت
(همان، ص ۴۴۳)
هرگز نخفت خون شهیدان کربلاپرویز خون کوهکن جان کنش گرفت
(همان)
زین دود سینه ها که برآمد عجب مدارگر تیرگی در آیینه جم گرفته است
(همان ، ص ۴۳۰)
 
حسن تعلیل:
یکی دیگر از آرایه های ادبی که در توصیف وقایع کربلا مورد توجه اهلی بوده، حسن تعلیل است؛ یعنی دلیل آفرینی شاعرانه برای امری و واقعی جلوه دادن آن؛ از سوی دیگر با این نوع تصویر سازی، به قانع کردن مخاطب پرداخته می شود که بسیار تأثیرگذار و هنری است. به چند بیت که دارای این آرایه است، اشاره می شود :دلیل سرخی نیزه و پرچم، آتش گرفتن است :
 
بر نیزه نیست سرخی خون از سر حسینکآتش به جان نیزه و پرچم گرفته است
(همان)
آب حیات از شرم شهیدان کربلا پنهان می شود :
آب خضر به پرده ی ظلمت نهفته چیستگر نیست شرمسار شهیدان کربلا
(همان ، ص ۴۲۳)
شمر به دلیل مورد لعنت واقع شدن، به سگ قلاده دار تبدیل شده است :
سگ در قلاده شمر لعین است در جهانوین طوق لعنت است که در گردنش گرفت
(همان ، ص ۴۴۳)
آه سینه ها سبب تیرگی آینه ی جم می شود:
زین دود سینه ها که برآمدعجب مدارگر تیرگی در آینه ی جم گرفته است
(همان ، ص ۴۳۰)
 
نتیجه حاصل این پژوهش نشان می دهد : اهلی شیرازی یکی از موفق ترین شاعران شیعه است که شعرش تحت تأثیر اندیشه و تفکر شیعی پدید آمده است. در اشعار او پرداختن به مدح و ستایش ا هل بیت و امامان شیعه (علیهم السلام) دیده می شود. او به اوصاف حضرت علی (علیه السلام) اشاره نموده، در قصاید و قالب های دیگر شعری از این امام گرانقدر یاد می کند؛ همچنین با توجه به شیرازی بودن اهلی، ستایش امامزاده احمد بن موسی کاظم و علی بن حمزه بن موسی کاظم در چندین موضع از دیوانش دیده می شود. او به توصیف وقایع کربلا عنایت ویژه ای داشته و به ابعاد مختلف این واقعه ی عظیم پرداخته است؛ بنابراین هم به تأثیرپذیری خود از حوادث کربلا می پردازد و هم به ترسیم گوشه هایی از وقایع کربلا دست می زند؛ از سوی دیگر اهلی به بیان تأثیر حوادث کربلا بر عالم اشاره می کند و با بهره گیری از اجرام آسمانی و عناصر طبیعت و… به توصیف این تأثیرات می پردازد.ذکر شخصیت های مثبت و منفی در واقعه ی کربلا از ویژگی های دیگر شعر اهلی است. پرداختن به آرایه های ادبی اعم از تشبیه، استعاره، تشخیص، اغراق، تلمیح و اسطوره و حسن تعلیل که با محوریت کربلا شکل گرفته، از ویژگی های دیگر اشعار کربلایی این شاعر است. این آرایه ها به توصیف حقایق کربلا و ملموس کردن این امر کمک بسیاری می نماید. با این توضیحات در می یابیم : اهلی یکی از موفق ترین شاعران شیعی است که به برخی از وقایع تاریخ شیعه و خصوصاً سرگذشت کربلا توجه وافری داشته و با این موضوعات، سبب ماندگاری شعر خود شده است؛ ولی چنان که در خور شأن او بوده، شناخته نشده و گمنام مانده است.
پی نوشت ها :
استاد یار دانشگاه قم منابع۱٫آذر بیگدلی ، لطف علی بیگ ؛ آتشکده ی آذر؛ تصحیح حسن سادات ناصری ، تهران : امیرکبیر ، ۱۳۳۶٫۲٫اهلی شیرازی ، مولانا محمد ؛ دیوان اشعار ؛ تصحیح حامد ربانی ؛ چ۲ ، تهران : کتابخانه سنایی ، ۱۳۶۹٫۳٫حسینی ، حاج میرزا حسن ؛ فارسنامه ی ناصری ؛ تصحیح منصور رستگار فسایی؛ ج۲ ، چ۳ ، تهران : امیرکبیر ، ۱۳۸۲٫۴٫خواندمیر ، غیاث الدین ؛ تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر ؛ تصحیح محمد دبیر سیاقی ؛ تهران : خیام ، ۱۳۶۲٫۵٫دهخدا ، علی اکبر ؛ لغتنامه ؛ چ۲ ، تهران : دانشگاه تهران ، ۱۳۷۷٫۶٫رازی ،امین احمد ؛ هفت اقلیم ؛ تصحیح محمدرضا طاهری ، تهران : سروش ، ۱۳۷۸٫۷٫شوشتری ، نورالله ؛ مجالس المؤمنین ؛ تهران : کتابفروشی اسلامیه ، ۱۳۷۶ق.۸٫صفا ، ذبیح الله ؛ تاریخ ادبیات در ایران ؛ چ۱۲ ، تهران : فردوس ، ۱۳۸۶٫۹٫صفوی ، سام میرزا ؛ تذکره ی تحفه سامی ؛ تصحیح رکن الدین همایون فرخ؛ تهران : اساطیر ، ۱۳۸۴٫۱۰٫علی شیرنوایی ، میرنظام الدین ؛ مجالس النفایس ؛ تصحیح علی اصغر حکمت ، تهران : منوچهری ، ۱۳۶۳٫۱۱٫فرصت شیرازی ، محمد نصیر ؛ آثار عجم ؛ تصحیح منصور رستگار فسایی ، تهران : امیرکبیر ، ۱۳۷۷٫۱۲٫کوپاموی ، محمد قدرت الله ؛ نتایج الافکار ، بمبئی :[بی نا] ، ۱۳۳۶٫۱۳٫گلچین معانی ، احمد؛ تاریخ تذکره های فارسی ؛ چ۲ ، تهران : کتابخانه ی سنایی ، ۱۳۶۳٫فصلنامه شیعه شناسی شماره ۲۷