فهم قرآن از دیدگاه امام خمینی (رحمت الله علیه) (۱)

مقدمه
آیا قرآن برای همگان قابل فهم است‏یا فهم آن به امامان‏علیهم السلام اختصاص دارد؟ درصورت نخست آیا برای آن حد و مرزی وجود دارد؟ یا حد و مرزی وجود ندارد وهمگان می‏توانند به فهم نهایی و جامع و کامل آن دست‏یابند؟ زمینه‏ها و بسترهای‏مناسب فهم و استفاده از قرآن کریم و موانع آن و شیوه مطلوب در تفسیر کدام است؟ اینها پرسشهایی است که پاسخ آن در این مقاله از دیدگاه امام خمینی بررسی‏می‏شود; ولی پیش از ورود به بحث‏یادآور می‏شویم که مقصود از فهم قرآن کریم،تنها درک معنای ظاهری آن نیست; بلکه مراد معنای عام و فراگیر آن است که علاوه بردرک معنای ظاهری، هر گونه برداشت و استفاده صحیح از قرآن را شامل می‏شود.
شرایط فهم قرآن و بهره‏گیری از آن
مطلوب در خواندن قرآن، فهمیدن، عمل نمودن، رشد و تکامل یافتن است و به تعبیرامام راحل (ره) مطلوب در تلاوت قرآن شریف آن است که در قلب انسان تاثیر کند وباطن انسان صورت کلام الهی گردد و از مرتبه ملکه به مرتبه تحقق رسد. این مطلوب‏بدون رعایت آداب و شرایط ظاهری و باطنی تلاوت قرآن حاصل نمیگردد; از این روبزرگان علم و معرفت از جمله امام خمینی(ره) با الهام از آیات قرآن کریم و بیانات‏پیشوایان دین، برای بهره‏مندی هرچه بهتر و بیشتر از این مائده آسمانی نکاتی را به‏طالبان فهم قرآن و جویندگان معارف قرآنی یادآور شده‏اند که عمده‏ترین آنها به‏اختصار چنین است: الف. پناهنده‏شدن به خدای سبحان از شر شیطان: وسوسه‏های شیطان خارطریق معرفت است و بدون پناه بردن حقیقی به حصن الوهیت از شر او ایمنی حاصل‏نشود[۱]. خداوند می‏فرماید: «فاذا قرات القرآن فاستعذ بالله من‏الشیطان‏الرجیم‏»(نحل ۹۸); (هرگاه خواستی قرآن بخوانی از شیطان رانده شده، به خدا پناه بر). ب. اخلاص و پاک‏سازی نیت: این امر تاثیر در قلوب، نقش بنیادی داشته وبدون آن هیچ عملی را قیمتی نیست، بلکه ضایع، باطل و موجب سخط الهی است[۲]. ج. طهارت ظاهر و باطن: در نگاه امام «ره‏» تا قذارات و کثافات عالم طبیعت درقلب هست; استفاده از قرآن شریف میسور نشود که: «انه لقرآن کریم لایمسه الاالمطهرون‏» (واقعه ۷۹-۷۷); (آن قرآنی گرانمایه است که جز پاکان بر آن دست‏نسایند) [۳]. د. ترتیل: این قرائت که در نفس آدمی تاثیر می‏گذارد، عبارت است از : حد وسطبین سرعت و تعجیل و تانی و فتور مفرط [۴]. جنین قرائتی را ترتیل می‏خوانند ;چنانکه قرآن می‏فرماید: «و رتل القرآن ترتیلا»(مزمل ۴); (و قرآن را به آرامی بخوان). ه. بزرگداشت قرآن کریم: امام راحل تعظیم قرآن کریم را موجب نورانیت قلب وحیات باطن و از آداب مهم قرائت قرآن کریم می‏شمارد[۵]. تعظیم یک امر صوری نیست; بلکه عملی است مبتنی بر شناخت و درک واقعی‏عظمت قرآن و فرستنده آن و پیامبری که قرآن بر او نازل گشته است. در عظمت این کتاب آسمانی همین بس که خدای بزرگ درباره آن فرمود: «لو انزلنا هذا القرآن علی جبل لرایته خاشعا متصدعا من خشیه‏الله‏» (حشر ۲۱); (اگراین قرآن را بر کوهی فرود می‏آوردیم، آن را از ترس خدا هموار و متلاشی می‏یافتی). و. تفکر و تدبر: اندیشیدن در معانی آیات شریفه و تفکر در چگونگی بیرون‏آمدن از مراتب ظلمات به عالم نور در پرتو نور آیات یکی دیگر از آداب و شرایط وبلکه از اعظم آدابی است که در شریعت مطهر به آن توصیه شده است[۶]. تفکر و اندیشیدن از اهداف فرو فرستادن قرآن بشمار رفته است(نحل ۴۴ و ص‏29)و امام‏علی‏علیه السلام نیز قرائت‏بدون تدبر را بی فایده و فاقد خیر و خوبی می‏داند[۷]. از نظر امام «ره‏» با طرق استفاده از قرآن هموار می‏شود و ابوابی جدید برای انسان‏مفتوح می‏گردد و او معارفی نو از قرآن استفاده میکند [۸]. ز. عرضه یا تطبیق: مقصود از این آن است که شخص مفاد هر یک از آیات را باحال خود تطبیق کند و بدین‏وسیله کاستیهای خود را برطرف و امراض و بیماریهای‏خود را درمان نماید [۹]. نکته جالب توجه در این زمینه این است که از دیدگاه امام همان گونه که میزان درتشخیص صحت و عدم صحت روایات و اعتبار یا عدم اعتبار اخبار، عرضه آنها برکتاب خداست و آنچه مخالف کتاب خدا باشد، باطل و زخرف است [۱۰]، میزان درتشخیص سعادت و شقاوت آدمی نیز عرضه اعتقادات، خلقیات و اعمال بر کلام‏خدا، قرآن است. هر آنچه موافق کتاب خدا باشد، مطلوب و موجب سعادت و آنچه‏مخالف آن باشد، باطل و مایه شقاوت است و باید کنار گذاشته شود[۱۱].
موانع فهم قرآن
از دیدگاه امام‏خمینی و دیگر بزرگان صاحب بصیرت برای فهم و استفاده از قرآن‏کریم موانعی وجود دارد که طالب فهم قرآن و جویندگان معارف قرآنی باید این موانع‏را از میان بردارند. امام از این موانع به حجابهای بین مستفید و قرآن تعبیر می‏کند[۱۲]. اینک به برخی از آن موانع و حجابها اشاره می‏شود.
۱٫ غرور علمی
از موانع و حجابهای بزرگ فهم قرآن، خودبینی است که موجب می‏گردد آدمی خودرا از راهنماییهای قرآن بی‏نیاز بداند. از نظر امام احساس بی‏نیازی از بهره‏گیری از این خوان نعمت الهی از این طریق به‏وجود می‏آید که شیطان کمالات موهوم را برای انسان جلوه دهد و او را به آنها راضی‏و قانع سازد و کمالات و مقامات واقعی را از چشم او ساقط کند. مثلا اهل تجوید را به‏دانش تجوید دلخوش کند و علوم دیگر را در دید آنان ناچیز جلوه دهد[۱۳]; اصحاب‏ادب را به همان پوسته بی مغز راضی کند و تمام شؤون قرآن را در همان چیزی که آنان‏می‏دانند نمایش دهد; مفسران را به وجوه قرائات و آراء مختلف ارباب لغت و وقت‏نزول و شان نزول و مدنی و مکی بودن و تعداد آیات و حروف و امثال آن سرگرم کندو اصولا بحث و جدال در اطراف مفاهیم کلی و غور در جزئیات از موانع بزرگ سیربه سوی خداست که پیاده را از راه باز دارد و باید از میان برداشته شود[۱۴]. امام «ره‏» در این زمینه یادآور می‏شود که ممکن است «حجاب غلیظ اصطلاحات‏» حتی‏دامن فیلسوفان و حکیمان و عارفان را گرفته و آنان را در حصار خود محبوس نماید.
۲٫ گناه و معصیت
از دیدگاه امام «ره‏» یکی دیگر از حجابها که مانع فهم قرآن شریف و استفاده از معارف‏و مواعظ این کتاب آسمانی می‏گردد، معاصی و کدورات و تاریکیهایی است که ازطغیان و سرکشی نسبت‏به ساحت قدس پروردگار عالمیان پدید می‏آید[۱۵]. ناگفته نماند که این دیدگاه امام «ره‏» برخاسته از آیات و احادیث و موافق برهان‏عقلی و فلسفی است و در کلام عرفا و فلاسفه نیز آمده است. قرآن کریم شرط فهم و بهره‏مندی از خود را به صراحت انابه و بازگشت‏به سوی‏خدا اعلام کرده است (ق ۸، مؤمن ۱۳) و روشن است که گناه و عصیان دقیقا نقطه مقابل‏انابه و بازگشت و قلب منیب نیز قطب مخالف قلب مذنب و مسی‏ء است. در احادیث و کلمات پیشوایان دین‏علیهم السلام نیز از گناه و معصیت‏به عنوان «نکته سودا»یا نقطه تاریک در جان و روح او یاد و ترک برخی از واجبات موجب محروم شدن ازبرکت وحی اعلام شده است[۱۶]. از نظر روایات قلبها آنگاه جایگاه حکمت‏خواهدبود که خواهشهای نفسانی آن را تیره نساخته باشد[۱۷]. فلاسفه و عرفا نیز در فلسفه و عرفان مطرح کرده‏اند که : هر عمل صالح یا سیئی‏همان گونه که در عالم ملکوت صورتی مناسب با خود دارد، در ملکوت نفس نیزاینگونه است; یعنی یا صورتی دارد که موجب نورانیت‏باطن می‏شود و قلب بواسطه‏آن مطهر و منور و شایسته تجلیات غیبی و ظهور حقایق و معارف الهی می‏گردد و یاصورتی ظلمانی و پلید و چون آینه زنگار زده دارد; بطوری که معارف الهی و حقایق‏غیبی در آن منعکس نمی‏شود.[۱۸]. فیض کاشانی می‏گوید: «خواهش‏های نفسانی بزرگترین حجاب دل است وبسیاری در این حجاب بسر می‏برند. هر قدر خواهشهای نفسانی انباشته‏تر باشد،«معانی کلام خدا نیز بیشتر در حجاب است‏»[19]. همین جا باید متذکر شویم: از بزرگترین گناهان قلبی که پرده‏ای ضخیم بین انسان‏و فهم درست معارف و حقایق می‏افکند، حب دنیاست که به تعبیر روایت ریشه هرخطاست[۲۰]. امام می‏فرماید: «کسی که بخواهد از معارف قرآن استفاده کند و از مواعظ الهیه‏بهره‏بردارد، باید قلب را از این ارجاس (حب دنیا و حب جاه) تطهیر کند و لوث‏معاصی قلبیه را که اشتغال به غیر است از دل بزداید; زیرا که غیر مطهر محرم این‏اسرار نیست، قال تعالی «انه لقرآن کریم فی کتاب مکنون لایمسه الاالمطهرون‏» [21] (واقعه‏77-79). چنانکه از ظاهر این کتاب و مس آن در عالم ظاهر، غیرمطهر ظاهری، ممنوع است تشریعا و تکلیفا، از معارف و مواعظ آن و سر آن ممنوع‏است کسی که قلبش ملوث به ارجاس تعلقات دنیویه است‏»[22].
۳٫ جمود بر اقوال مفسران
چنانچه طالب فهم قرآن تصور کند، جز آنچه را که مفسران نوشته یا فهمیده‏اند،دیگری را حق استفاده از قرآن و درک بیشتر و برتر آن نیست، دچار خطایی بزرگ‏شده است و بی‏گمان این پندار غلط سدی را میان او و فهم قرآن ایجاد خواهد نمود. مفسر نیز در صورتی می‏تواند در اقیانوس ژرف و بیکران کلام الهی غواصی کندو از آن گوهرهای ناب به چنگ آورد که از جمود بر گفته‏های مفسران و منحصرساختن فهم قرآن به بزرگان و پیشینیان بپرهیزد و درک و برداشت‏بیشتر، برتر و نو راالبته با رعایت موازین برای خود و هر مفسر و جوینده دیگر ممکن بداند.جمود و بسنده نمودن به افکار و آراء پیشینیان در زمینه فهم و تفسیر قرآن کریم به‏هر دلیلی که صورت گیرد، خواه به دلیل برداشت نادرست از مفهوم تفسیر به رای یابخاطر ضعف نفس و نداشتن شهامت و حریت علمی و یا به هر دلیلی دیگر، علاوه برآن که انحطاط آور و عقلا مردود است، بر خلاف آموزه‏های دینی نیز تلقی می‏شود. قرآن همگان رابه تدبر و تفکر در آیاتش فرا خوانده است(محمد،۲۴ونساء۸۴) وپیشوایان دین، قرآن را گنجینه‏ها و سرچشمه‏های دانش دانسته‏اند[۲۳] و صاحبان‏نظر و بصیرت را به گشودن دیدگان و به جولان درآوردن اندیشه در معانی آیات قرآن‏سفارش کرده‏اند [۲۴].
۴٫ تعصب و دلبستگی به رای و مذهبی فاسد
آراء و مذاهب باطل که افراد به هر دلیلی، از روی سوء اندیشه یا تقلید کورکورانه و یاعلل دیگر برمی‏گزینند و بدان گرایش می‏یابند، از اموری است که آنان را از معارف‏قرآن محجوب می‏سازد. امام می‏فرماید: «اگر اعتقاد فاسدی به مجرد استماع از پدر و مادر یا بعضی از جهله‏از اهل منبر در دل ما راسخ شده باشد، این عقیده حاجب شود مابین ما و آیات شریفه‏الهیه، و اگر هزاران آیه و روایت وارد شود که مخالف آن باشد، یا از ظاهرش مصروف‏کنیم و یا به آن به نظر فهم نظر نکنیم‏». بنابراین بر جویندگان حقایق قرآن لازم است که از اعتقادات و گرایشهای‏موروثی تعصب آلود که مبتنی بر منطق و عقل نیست، بپرهیزند و با فکری پیراسته ازاین گونه تعلقات به فهم قرآن رو آوردند.
پی نوشت:

[۱] . خمینى (امام‏»; آداب الصلوه، چ ۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، ۱۳۷۰ ش، ص ۲۲۱٫ [۲] . همو; چهل حدیث، ص ۵۰۰٫ [۳] . همو; شرح حدیث جنود عقل و جهل، چ ۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، ۱۳۷۷ش، ص‏105. [4] . همان ۵۰۴٫ [۵] . همو; آداب‏الصلوه، ص ۱۸۱٫ [۶] . همو; چهل حدیث، ص ۵۰٫ [۷] . همو; آداب‏الصلوه، ص ۲۱۲ و فیض کاشانى، ملامحسن; المحجه البیضاء، چ ۲، قم دفترانتشارات اسلامى، بى‏تا. ج ، ص . [۸] . همو; آداب‏الصلوه، ص ۲۰۵٫ [۹] . همان ۲۰۶٫ [۱۰] . حر عاملى; وسائل الشیعه، بى‏چا، بیروت، داراحیاء التراث العربى، بى‏تا، ج‏11،ص‏79-78. [11] . خمینى (امام); آداب‏الصلوه، ص ۲۰۸٫ [۱۲] . همان ۱۹۷-۱۹۵ و فیض کاشانى، پیشین ۲/۲۴۱ و نراقى، محمد مهدى; جامع‏السعادات، چ‏3، تهران،مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، ۱۳۸۳ ق، ج ۳، ص‏374. [13] . ر.ک: فیض کاشانى، پیشین ۲/۲۴۱٫ [۱۴] . ر.ک. خمینى (امام); شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۸ و ۶۲٫ [۱۵] . همو; آداب‏الصلوه، ص ۲۰۱٫ [۱۶] . فیض کاشانى; پیشین ۲/۲۴۲٫ [۱۷] . محمدى رى‏شهرى، میزان‏الحکمه، مکتب الاعلام الاسلامى،ط اول، ۱۳۶۳ ه.ش‏18. ر.ک: شیرازى، صدرالدین، الشواهد الربوبیه، بى‏چا، دانشگاه مشهد،۱۳۴۶ش، ص‏329. [18] . خمینى(امام); پیشین ۲۰ و فیض کاشانى; پیشین ۲/۲۴۲٫ [۱۹] . فیض کاشانى; پیشین. [۲۰] . کلینى; اصول کافى، چ ۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۰ ق، ج ۲، ص‏609. [21] . آن قرآنى گرانمایه است; در نوشته‏اى پنهان شده. بر آن جز پاکان دست نسایند. [۲۲] . خمینى (امام); پیشین ۲۰۲٫ [۲۳] . کلینى، پیشین، ص ۶۰۹٫ [۲۴] . همان ۲۵۶۰۰٫ خمینى (امام); پیشین ۱۹۷-۱۹۶٫