قرآن مصون از تحریف (۲ )

بررسی دیدگاه علامه طباطبایی ( رحمت الله علیه)
دلایل روایی : یکی دیگر از دلایلی که مرحوم علامه بر عدم تحریف قرآن اقامه کرده ، روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت او علیهم السلام است. علامه در این باره ، به چند حدیث استناد نموده است : الف. روایات ارجاع دهنده به قرآن در فتنه ها و حدیث ثقلین: دسته ای از روایات که مردم را به رجوع به قرآن در فتنه ها ارجاع می دهد و نیز حدیث «ثقلین» از نظر علامه ، دلیلی استوار بر عدم تحریف قرآن است. علامه در این باره می فرماید : اخبار فراوانی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از طریق راویان شیعه و اهل سنت نقل شده و در آن فرمان داده شده است که مردم در فتنه ها و در حل مشکلات به قرآن مراجعه نمایند، (۱) و نیز حدیث «ثقلین» ، که از طرق شیعه و اهل سنت به تواتر به ما رسیده است و می فرماید: « من در میان شما دو شیء گران بها به جای می گذاریم : کتاب خدا و عترتم (اهل بیتم) را ؛ تا زمانی که به آن دو تمسک نمایید هرگز پس از من گمراه نخواهید شد …. » ؛ این دو دسته از اخبار دلیل بر عدم وقوع تحریف در قرآن است ؛ چرا که امر به تمسک به کتابی تحریف شده و نفی گمراهی برای کسانی که بدان چنگ زنند، با یکدیگر سازگار نیستند.(۲) توضیح آنکه احادیث ارجاع دهنده به قرآن در فتنه ها و نیز حدیث «ثقلین» از این حقیقت حاکی اند که از جانب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم میزان استواری برای تشخیص حق از باطل و نشانه ی آشکاری برای هدایت مردم به جای مانده است؛ اما مسلمانان برای پیدا کردن راه درست در تاریکی فتنه ها و نیز مصونیت از هر گونه گم راهی ، باید از نور هدایت قرآن بهره ببرند. روشن است که اگر قرآن خود دچار تحریف شده بود ، فرمان به تمسک بدان برای شناخت راه صحیح ، معنا نداشت . بنابراین ، دستور اکید پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای رجوع به قرآن در فتنه ها و نیز تاکید بر اینکه قرآن – در کنار عترت- دستاویزی محکم برای مصونیت از هر انحراف و گم راهی است ، خود دلیل بر آن است که این کتاب آسمانی از هر انحراف و کژی مصون است. ب: روایات عرضه ی اخبار و احادیث بر قرآن : پیامبر و اهل بیت او علیهم السلام در روایات متعددی ، قرآن را معیار و محکی استوار دانسته اند که با آن می توان اصالت و سلامت احادیث را تشخیص داد ؛ از جمله این حدیث از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم : «إن علی کل حق حقیقه و علی کل صواب نورا فما وافق کتاب الله فخذوه و ما خالف کتاب الله فدعوه» ؛ (۳) بر هر حقی حقیقتی است و بر هر امر استواری نوری است ( برای آشکار شدن حقیقت و راه درست ، معیار و ملاک مشخصی وجود دارد.) پس آنچه را موافق کتاب خداست ، بگیرید و آنچه را با کتاب خدا مخالف است ، رها کنید. مرحوم علامه در این باره می فرماید : طبق مضمون روایات فراوانی که از طریق رسول خدا و ائمه ی اهل بیت علیهم السلام رسیده است ، باید اخبار و احادیث را بر قرآن عرضه نمود و همین دلیل بر سلامت قرآن از تحریف است ؛ زیرا اگر کتاب الهی تحریف شده بود ، معنایی برای این گونه اخبار نبود. و اینکه بعضی گفته اند : « مقصود از این دستور تنها عرضه ی اخبار فقهی بر آیات احکام است و بر فرض که آیات احکام تحریف نشده باشند ، اما در غیر آن دلیلی نداریم » ، صحیح نیست؛ زیرا دستور مذکور مطلق است و مخصصی ندارد. بنابراین ، تخصیص آن بی دلیل است. علاوه بر آن ، زبان روایات عرضه به قرآن ، صریح و یا دست کم نزدیک به صریح است در اینکه دستور عرضه ی مزبور به منظور تشخیص راست از دروغ و حق از باطل است و روشن است که اگر در روایات دسیسه و دستبردی شده باشد ، تنها در اخبار مربوط به فقه و احکام نبوده ، بلکه انگیزه ی دشمن به دسیسه در اخبار مربوط به اصول و معارف اعتقادی و قصص انبیا و امم گذشته و همچنین اوصاف مبدا و معاد قوی تر و بیشتر بوده و از این رو ، اسرائیلیات ، که یهود در روایات ما داخل کرده اند و همچنین نظایر آن ،غالبا در مسائل اعتقادی است ، نه فقهی. (۴) اگر قرآن دست خوش تحریف شده بود هرگز نمی توانست معیار مناسبی برای شناسایی روایات صحیح باشد. شایان ذکر است که عمده ی شبهات تحریف ، مربوط به زمان پس از رحلت رسول گرامی صلی الله علیه و آله و سلم ، یعنی زمانی است که قرآن از نوشت ابزارهای پراکنده جمع آوری شد و در نهایت ، در قالب مصاحف عثمانی به شکل مصحفی واحد در آمد ؛ اما از آن زمان تا کنون ، شبهه ی قابل توجهی درباره ی تحریف قرآن مطرح نیست. بنابراین ، مهم در اثبات مصونیت قرآن از تحریف ، دفع شبهات مرتبط با همین برهه از تاریخ قرآن است. ج . تمسک اهل بیت علیهم السلام به آیات گوناگون: یکی دیگر از دلایل مصونیت قرآن ، تمسک اهل بیت علیهم السلام به آیاتی از قرآن است که درباره ی آنها ادعای تحریف شده است. علامه طباطبائی درباره ی این دسته از آیات می فرماید: دلیل دیگر عدم تحریف از نظر روایات ، روایاتی است که در آنها اهل بیت علیهم السلام به آیاتی از قرآن ، که عینا مطابق با قرآنی که نزد ماست ، تمسک کرده اند. این موارد حتی شامل آیاتی که اخبار آحاد مبنی بر تحریف قرآن درباره ی آنها موجود است ، نیز می شود و این بهترین شاهد است بر اینکه مراد بسیاری از روایاتی که می فرماید: « کذا نزل : آیه این طور نازل شده» ، و مشتمل بر اضافاتی است ، توضیح مورد نزول آیه و مانند آن می باشد.(۵) برای نمونه ، به این روایت توجه کنید: « عن بعض اصحابنا قال : قال لی ابو جعفر علیه السلام : کل نفس ذائقه الموت و مبشوره ، کذا نزل بها علی محمد صلی الله علیه و آله و سلم »؛ از برخی اصحاب روایت شده که امام باقر علیه السلام پس از خواندن آیه ی ۱۸۵ سوره ی آل عمران به گونه ای متفاوت از مصحف کنونی فرمودند: [ این آیه ] به همین صورت بر محمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است. (۶) از ظاهر این روایت ممکن است تفاوت قرآن نازل شده با قرآن موجود در بعضی واژه ها استفاده شود ؛ اما روایت دیگری که در آن همین بخش از آیه بدون اضافه ی « و مبشوره » آمده ، نشانگر این است که اضافه ی مزبور در حدیث مذکور ، اضافه ای توضیحی است که در مقام بیان مفاد آیه ، شان نزول آیه و مانند آن آورده شده است.(۷) گفتنی است که این دلیل تنها شبهه ی تحریف را در برخی از آیات قرآن ( آیاتی که ائمه اطهار علیهم السلام بدان تمسک کرده اند) نفی می کند و در واقع ، پاسخگوی برخی از شبهات تحریف قرآن است ؛ اما برای دلیلی فراگیر باید به سایر ادله و مستندات عدم تحریف قرآن توجه نمود. د. تأیید صریح یا ضمنی مصحف رایج : یکی دیگر از دلایلی که مرحوم علامه برای اثبات الهی بودن متن مصحف رایج بدان استناد کرده، تاییداتی است که از جانب امامان معصوم علیهم السلام درباره ی متن موجود رسیده است. ایشان در این باره می فرماید: دلیل دیگر روایاتی است که از امیرالمؤمنین علیه السلام و سایر معصومین علیهم السلام وارد شده ، مبنی بر اینکه قرآن موجود در دست مردم همان قرآنی است که از سوی خدا نازل شده ، هر چند با مصحف حضرت علی علیه السلام، که به خط خود تنظیم نموده ، تفاوت دارد … و از همین باب است که امامان علیهم السلام به برخی شیعیان خود فرموده اند : « إقرا کما یقرا الناس (۸) » ؛ قرآن را همان گونه بخوان که مردم می خوانند. مقتضای جمع میان این روایات و روایاتی که برای مصحف حضرت علی علیه السلام ویژگی هایی خاص بر می شمارد (۹) این است که مصحف کنونی از نظر ترتیت بعضی سوره ها یا آیات با مصحف حضرت علی علیه السلام تفاوت دارد ، آن هم تنها تا حدی که هیچ اثری در معنای آن و نیز در اوصافی که خداوند برای قرآن برشمرده، ندارد. (۱۰) مرحوم علامه پس از اشاره به این روایات ، می فرماید : مجموع این روایات با اختلاف اصناف آنها ،دلیل قطعی است بر اینکه قرآنی که در اختیار ماست همان قرآنی است که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده ، بدون آنکه چیزی از اوصاف نیکو ، آثار و برکاتش را از دست بدهد. (۱۱) چنان که پیداست ، دلایل مذکور ، افزون بر « عدم تحریف به زیاده و نقصان» ، « عدم تحریف به جا به جایی» را نیز در بر می گیرد. از دیدگاه علامه ، همه ی آیات قرآن با ترتیب کنونی واجد صفاتی مانند ذکر بودن ، اعجاز و هدایت هستند و آیاتی مانند آیه ی « حفظ» و « نفی باطل» هر گونه تحریف و جا به جایی را ، که به ذکر بودن قرآن صدمه ای بزند ، از قرآن نفی می کند. روایات نیز هر گونه تحریف به جا به جایی را ، که به هدایت قرآن صدمه بزند و آن را از سطح میزان هدایت و معیاری استوار برای ارزیابی سایر منابع شریعت – مانند روایات – پایین آورد و مانع استشهاد و استدلال به آنها شود ، نفی می کند. بنابراین ، آیات قرآن با همین ترتیب کنونی نیز از هر تحریف به جا به جایی ، که به هدایت ، ذکر بودن ، اعجاز و قابلیت استناد لطمه ای وارد سازد، مصون مانده اند. تنها طبق برخی روایات در ترتیب آیات در مصحف کنونی با مصحف حضرت علی علیه السلام تفاوت هایی وجود دارد که این تفاوت ها هیچ لطمه ای به حجیت این کتاب آسمانی و ارزش و اعتبار آن به عنوان پیام جاودانه ی الهی نمی زند. مسئله ی عمده ای که در « جا به جایی آیات» می توان بر آن تاکید کرد این است که آیا تفاوت ترتیب آیات قرآن به شکل حاضر با مصحف حضرت علی علیه السلام مانعی برای تمسک به « قرینه ی سیاق» به شمار نمی آید و به تفسیر قرآن و کشف مراد خداوند آسیبی نمی زند؟
الهی بودن نظم آیات و قرینه ی سیاق
قرآن شناسان تقسیمات گوناگونی برای قالب قرآن ذکر کرده اند ؛ از جمله جزء ، حزب ، عشر و مانند آن . (۱۲) اما قرآن به طور مشخص ، از واحد هایی به نام « آیه » و « سوره» نام برده است. سؤال این است که آیا آیات قرآن در سوره ها ، ترتیب و نظم الهی خود را از بدو نزول تا کنون حفظ کرده اند؟ آیا می توانیم ترتیب کنونی جملات و عبارات قرآت را در آیات و سوره ها از جانب خدا بدانیم و بر این اساس ، برای کشف مراد خداوند از قرینه ی سیاق مدد بگیریم؟ تردیدی نیست که سوره های قرآن در مصحف موجود براساس سیر نزول تنظیم نشده اند ؛ برای نمونه ، سوره ی بقره ، که دومین سوره در ترتیب کنونی قرآن است ، در مدینه نازل شده و در ترتیب نزول ، پس از سوره های مکی مانند علق ، قلم ، مزمل و مدثر قرار می گیرد. (۱۳) همچنین سوره ی حمد طبق شواهد تاریخی ، پنجمین یا ششمین سوره ی قرآن طبق ترتیب نزول آن است. (۱۴) شواهدی موجود است که برخی آیات نیز طبق ترتیب نزول تنظیم نشده اند ؛ مثلا ، در موارد معدودی (۱۵) آیات ناسخ بر منسوخ در یک سوره مقدم شده اند. (۱۶) حال سخن در این است که با این اوصاف ، آیا می توان چینش عبارات قرآن را در آیات و سوره ها از سوی خداوند متعال دانست و آیا تفاوت کنونی قرآن با ترتیب نزول ، امر تفسیر قرآن و بخصوص تمسک به قرینه ی سیاق را مختل نمی سازد؟ صاحب المیزان معتقد است : تفاوت چینش آیات و سوره ها با ترتیب نزول آن هیچ تاثیر منفی بر نظم آیات قرآن و بیان مقاصد آن نگذاشته است و قرآن با چینش و ترتیب حاضر ، کاملا مقصود و مراد خداوند را ادا می کند. (۱۷) علامه برای تبیین دیدگاه خود علاوه بر ادله ای که گذشت ، بر این حقیقت تاکید می ورزد که آیات قرآن به صورت نجومی ( قطعه قطعه ) نازل شده اند و آنچه در ادای مقصود خداوند نقش اصلی ایفا می کند و بالطبع زمینه را برای استفاده از قرینه ی سیاق در تفسیر فراهم می سازد، در کنار هم قرار گرفتن آیاتی است که با هم نازل شده اند. به عقیده ی علامه ، بررسی آیات قرآن نشان می دهد که این بخش های مستقل قرآنی در متن موجود ، کاملا ارتباط خود را با یکدیگر حفظ کرده اند. آیاتی که با هم نازل شده اند ممکن است قطعاتی از یک سوره و یا حتی تمام یک سوره را دربر بگیرند. برای نمونه ، علامه درباره ی سوره ی انعام می نویسد : با دقت در سیاق آیات سوره ی انعام ، معلوم می شود که سیاق همه ی آیات آن ، واحد و همه ی آیات آن به هم متصل و مربوطند و چیزی که دلالت کند بر اینکه آیات آن جدا جدا نازل شده است ، به نظر نمی رسد و این خود دلیل بر این است که این سوره همان گونه که هست ، یک مرتبه نازل شده است. (۱۸) وی برخی دیگر از سوره ها مانند سوره ی یونس و یوسف را نیز دارای سیاق واحد دانسته است. (۱۹) اعتقاد به پیوستگی وثیق آیاتی که یک جا در یک مرحله نازل شده و در تدوین قرآن در کنار هم قرار گرفته اند ، موجب شده است که علامه در تفسیر خود ، از قرینه ی سیاق بهره ی فراوانی ببرد. بیش از ۲۳۷۰ بار استعمال واژه ی « سیاق» و مشتقات آن در بیست جلد المیزان مؤید این ادعاست. (۲۰) صاحب تفسیر المیزان با تدبری همه جانبه در آیات قرآن ، بسیاری از ارتباط های محکمی را که در یک نظر سطحی ممکن است ناپیدا باشد ، کشف و بیان کرده است. برای مقال ، پیوند میان آیه ی ۱۰۵ و ۱۰۶ سوره ی آل عمران در نظر اول روشن نیست. در آیه ی ۱۰۵ از اختلاف درباره ی حق و پراکنده شدن از مدار و محور حقیقت نهی شده است و آیه ی ۱۰۶ از سپید رویی و سیه رویی عده ای در قیامت سخن می گوید. علامه در بیان ارتباط این دو آیه می نویسد : از آنجا که مقام ، مقام کفر و ناسپاسی در برابر نعمت الهی است و کفران نعمت هم مانند خیانتی است که موجب انفعال و خجالت صاحبش می شود ، از این رو ، خداوند متعال در ذکر و یاد آوری عذاب این گونه افراد ، عذابی را که با خجلت و انفعال مناسب است ، مطرح نموده ؛ یعنی از سیاه شدن چهره ی معصیت کاران نام برده ؛ چنان که عبارت « یوم تبیض وجوه و تسود وجوه فاما الذین اسودت وجوههم اکفرتم بعد ایمانکم فذوقوا العذاب بما کنتم تکفرون» ( آل عمران : ۱۰۶) به این مطلب دلالت یا دست کم اشعار دارد. (۲۱) براساس این مبنا در تفسیر قیم المیزان ، معمولا آیاتی که از نظر علامه ارتباط بیشتری با یکدیگر دارند در کنار هم قرار گرفته و تفسیر شده اند. البته گاهی طولانی بودن مجموعه ی این آیات موجب گردیده است که این آیات از یکدیگر تفکیک شده و هر دسته از آیات جداگانه تفسیر شود. برای نمونه ، به اعتقاد علامه ، تمام آیات سوره ی هود دارای سیاق واحدند و یکباره نازل شده اند ؛ اما قطعاتی از آن ، که به نظر علامه مناسبت بیشتری دارد ، در کنار هم قرار گرفته و با هم تفسیر شده اند. علامه معتقد است : نزول نجومی قرآن آیات ما را از التزام به هر پیوند سست و تکلف آمیزی در میان آیات و سوره های قرآنی بی نیاز می کند. وی در این زمینه می نویسد : باید دانست که نزول نجومی قرآن (نزول تدریجی و بخش بخش قرآن به تناسب شرایط گوناگون) ما را از هر زحمت بیهوده و بی پایه ای برای بر قراری ارتباط میان آیات قرآن بی نیاز می سازد ، مگر ارتباط و اتصالی آشکار ؛ چنان که شأن و منزلت کلام بلیغ برخورداری از همین اتصالات و ارتباطات وثیق و آشکار است. (۲۲) ایشان ذیل آیه ی ۴۳ سوره ی نساء و آیه ی ۲۰ سوره ی قیامت ضمن معترضه دانستن این دو آیه در میان سایر آیات این دو سوره می فرماید : با این ترتیب ، نیازی نیست برای بیان وجه ارتباط این دو آیه با آیات پس و پیش آن ، خود را به زحمتی بیهوده بیفکنیم ؛ افزون بر اینکه قرآن به صورت نجومی نازل شده است و چنین ارتباطی جز در آیاتی که به یکباره با هم نازل شده اند یا آیاتی که اتصال آنها روشن است ، موجبی ندارد. (۲۳) صاحب تفسیر المیزان معتقد است : با تأمل و تدبر در آیات قرآن ، به ویژه توجه به سیاق آیات ، می توان ترتیب و سیر تاریخی نزول آیات را به دست آورد و این امر را از تکیه بر روایت در باب ترتیب نزول آیات و تشخیص مکی و مدنی بودن آنها مستغنی می سازد. این روایات از دیدگاه علامه ، به لحاظ سندی نوعاً قابل اعتماد نیستند. (۲۴) خلاصه آنکه به اعتقاد علامه طباطبائی ، در متن آیات و سوره های قرآن طبق ترتیب کنونی ، هیچ گونه تغییری که به وحیانی بودن آیات لطمه ای بزند و هدایت قرآن و اوصاف متعالی آن را مخدوش سازد ، صورت نگرفته است و قرآن با همان نظم و چینش الهی از ابتدای نزول تا کنون دست نخورده باقی مانده و آیات آن در چینش کنونی – به ویژه در آیاتی که با هم نازل شده اند – کاملا پیوند خود را حفظ کرده اند. از این رو ، قرینه ی سیاق کاملا می تواند نقش مهم و اساسی خود را در تفسیر آیات ایفا نماید. البته علاوه بر این نوع پیوند – به اعتقاد علامه – میان بخش های به ظاهر مستقل نیز پیوندهای دیگری نیز وجود دارد که به فهم و تفسیر آیات قرآن کمک می کند. از انواع این پیوندها می توان به پیوند معنایی آیات محکم و متشابه (۲۵) و نیز پیوند معنایی میان آیاتی که حروف مقطعه ی مشترکی دارند ، اشاره کرد. (۲۶) افزون بر این ، به عقیده ی علامه ، غرضی واحد آیات هر سوره را به یکدیگر پیوند می زند که می توان از آن به عنوان قرینه ای برای زدودن برخی از ابهام ها از آیات قرآن ذکر نمود. (۲۷) وی مقصود برخی آیات را با توجه به همین قرینه تبیین نموده است. (۴۸) بسط سخن درباره ی انواع پیوند آیات از دیدگاه علامه نیاز به مجال بیشتری دارد که اکنون جای آن نیست. گفتنی است : علامه معتقد به توقیفی بودن ترتیب میان سوره های قرآن نیست. از این رو ، بر خلاف برخی تفاسیر مانند تفسیر مجمع البیان ، تقریبا هیچ کوششی در تفسیر المیزان برای تبیین ارتباط آخر هر سوره با ابتدای سوره ی بعد به چشم نمی خورد.
جمع بندی
از آنچه گذشت ، به دست می آید که در باور علامه ، هیچ تحریفی به زیاده و نقصان و جا به جایی ، که به اوصاف عام قرآن مانند اعجاز ، هدایت و ذکر بودن آن لطمه ای بزند ، صورت نگرفته است . از سوی دیگر ، آیاتی از قرآن که در صدد بیان مطلبی مستقل بوده اند ، طی یک نزول فرو فرستاده شده اند و نظم و چینش الهی خود را کاملا حفظ کرده اند . بدین روی ، هیچ مانع و شبهه ای برای استفاده از هدایت قرآن و استشهاد و تمسک به آیات آن برای کشف مراد خداوند با بهره گیری از سایر آیات قرآن ، به ویژه با تکیه بر قرینه ی سیاق ، وجود ندارد.
پی نوشت :

۱-پیامبر اکرم و اهل بیت علیهم السلام در روایات متعددی ، همه ی مومنان را برای شناسایی آراء ، جریان های فکری و اجتماعی حق از باطل ، در فتنه ها و آشوب ها به قرآن ارجاع داده اند ؛ مانند این حدیث : « فإذا التبست علیکم الفتن کقطع اللیل المظلم فعلیکم بالقرآن فانه شافع مشفع …. و هو الدلیل یدل علی خیر سبیل» ( ر.ک محمد بن یعقوب کلینی، الکافی ، تحقیق علی اکبر غفاری « تهران ، دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۶۵» ، ط ، الرابعه ، ج ۲ ، ص ۵۹۹ / محمد باقر مجلسی ، پیشین ، ج ۷۷ ، ص ۱۳۶ و ۱۷۷ ؛ ج ۹۲ ، ص ۱۷٫) ۲- سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲ ، ص ۱۰۷٫ ۳- محمد بن یعقوب کلینی ، پیشین ، ج ۱ ، ص ۶۹ ، باب « الاخذ بالسنه و شواهد الکتاب» ، ح ۱ . در بحار الانوار به نقل از تفسیر عیاشی ، حدیث به گونه ای آغاز می شود که مشخص می کند امام در مقام بیان معیاری برای پذیرش و نقل روایات است : « ترکک حدیثا لم تروه خیر من روایتک حدیثا لم تحصه إن علی کل حق حقیقه … » ؛ رها کردن [ و از دست دادن] حدیثی که آن را روایت نکرده ای ، از نقل حدیثی که [ صحت و سقم ] آن را درست بر آورد نکرده ای بهتر است. ( محمد باقر مجلسی ، پیشین ، ج ۲ ، ص ۱۶۵ ، ب ۲۱ « آداب الروایه » ، ص ۱۵۸) مرحوم علامه مجلسی در عبارت «لم تروه» چند احتمال مطرح کرده که ترجمه ی حدیث طبق احتمال اول صورت گرفته است. ۴- سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲ ، ص ۱۰۷٫ ۵- همان ، ج ۱۲، ص ۱۰۸٫ ۶- ر. ک . محمد باقر مجلسی ، پیشین ، ج ۶ ، ص ۱۸۸ ، ب ۷ « ما یعاین المؤمن و الکافر …. » ، ح ۲۶٫ ۷- ر. ک . محمد بن یعقوب کلینی ، پیشین ، ج ۱ ، ص ۴۴۵ ، باب « مولد النبی (ص) و وفاته» ؛ ح ۱۹ ؛ ج ۳ ، ص ۲۲۱ ، ح ۵ به نقل از: نرم افزار المعجم الفقهی ۸- محمد بن یعقوب کلینی ، پیشین ، ج ۲ ، ص ۶۳۳ ، باب « النوادر» ، ح ۲۳ / محمد بن حسن الصفار ، پیشین ، ص ۱۹۳ ، ب ۶ « باب فی الائمه ان عندهم بجمیع القرآن» ، ح ۳ / محمد باقر مجلسی ، پیشین ، ج ۸۹ ، ص ۸۸ ، ب ۸ « ان للقرآن ظهرا و بطنا… » ، ح ۲۸ . احادیث دیگری نیز به صراحت یا به طور ضمنی بر مصونیت متن قرآن در زمان امامان علیهم السلام دلالت دارند؛ نظیر : « جعفر بن محمد (ع) فی قوله تعالی : « الذین اتینا هم الکتاب یتلونه حق تلاوته» ، قال یرتلون آیاته و یتفقهون فیه …. ما هو و الله حفظ آیاته و درس حروفه … حفظوا حروفه و اضاعوا حدوده » ( حسن بن ابی الدیلمی ، ارشاد القلوب «بی جا ، شریف رضی ، ۱۴۲۲» ، ج ۱ ، ص ۷۸ ب التاسع عشر « فی قراءه القرآن » / ورام بن ابی فراس ، مجموعه ی ورام ، مکتبه الفقیه ( عکس برداری از نسخه ۱۳۷۶ ، انتشارات دارصعب و دارالتعارف بیروت) ، ج ۲، ص ۲۳۶ . این تعبیر در روایت امام باقر علیه السلام ، به سعد الخیر آمده است : « کان من نبذهم الکتاب ان اقاموا حروفه و حرفوا حدوده فهم یروونه و لا یرعونه» ( محمد بن یعقوب کلینی ، پیشین ، ج ۲ ، ص ۶۳۱ ، ح ۱۶ ، به نقل از : نرم افزار المعجم الفقهی) ۹- برای ملاحظه ی این روایات و ویژگی های مصحف حضرت علی علیه السلام در مصادر حدیثی شیعه و اهل سنت ، ر. ک. فتح الله المحمدی ، پیشین ، ص ۴۲۵-۴۳۰٫ ۱۰- سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲، ص ۱۰۸٫ ۱۱- ر. ک. همان. ۱۲- ر. ک. ابوالحسن علی بن محمد السخاوی ، جمال القراء و کمال الاقراء ( بیروت ، دارالبلاغه ، ۱۴۱۳) ، ص ۳۱۳ به بعد. ۱۳- طبق روایت ابن عباس ، سوره ی بقره اولین سوره ای است که در مدینه نازل شده و پس از نزول بیش از هشتاد سوره ی مکی نازل گردیده است. ( ر. ک . جلال الدین عبدالرحمان السیوطی ، پیشین ، ج ۱ ، ص ۴۱-۴۲/ محمد هادی معرفت ، پیشین ، ج ۱ ، ص ۱۳۸-۲۳۵) ۱۴- ر. ک . الیعقوبی ، تاریخ یعقوبی ( بیروت ، دار صادر ، بی تا ) ، ج ۲ ، ص ۳۳ / محمد هادی معرفت ، پیشین ، ج ۱ ، ص ۱۳۵٫ ۱۵- شواهد تاریخی نشان می دهد که بسیاری از سوره ها در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم شکل خاص خود را یافته و با نام ویژه ی خود معروف شده اند. در برخی موارد نیز پیامبر دستور ترتیب خاصی را در میان آیات یک سوره صادر فرموده اند. در این موارد ، حضور و نظارت پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم جایی برای شبهه ی تحریف به جا به جایی آیات و تردید در الهی بودن ترتیب آیات باقی نمی گذارد. ( در این باره ر. ک . السید جعفر مرتضی العاملی ، پیشین ، ص ۱۴۶-۱۴۷ / محمد هادی معرفت ، پیشین ، ص ۲۷۵-۲۸۰) ۱۶- برای نمونه ، ر. ک . سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۲ ، ص ۲۴۷٫ ۱۷- ر.ک .همان ، ج ۱۲ ، ص ۱۰۷-۱۰۸٫ ۱۸- همان ، ج ۷ ، ص ۵٫ ۱۹- ر. ک. همان ، ج ۱۰، ص ۶ ؛ ج ۱۱ ، ص ۷۴٫ ۲۰- این رقم با استفاده از نرم افزار المعجم الفقهی استخراج شده است. ۲۱- سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۳ ، ص ۳۷۵٫ ۲۲- همان ، ج ۲، ص ۲۸۱٫ ۲۳- همان ، ج ۴ ، ص ۳۶۰ و نیز ر.ک . همان ، ج ۲۰ ، ص ۱۱۱٫ ۲۴- وی در این زمینه می نویسد : « و للعلم بمکیه السور و مدنیتها ثم ترتیب نزولها أثر هام فی الابحاث المتعلقه بالدعوه النبویه و سیرها الروحی و السیاسی و المدنی فی زمنه صلی الله علیه و اله و سلم و تحلیل سیرته الشریفه، و الروایات – کما تری – لا تصلح أن تنهض حجه معتمداً علیها فی إثبات شیء من ذلک علی أن فیما بینها من التعارض ما یسقطها عن الاعتبار ، فالطریق المتعین لهذا الغرض هو التدبر فی سیاق الایات و الاستمداد بما یتحصل من القرائن و الامارت الداخلیه و الخارجیه ، و علی ذلک نجری فی هذا الکتاب ، و الله المستعان. » ( همان ، ج ۱۳، ص ۲۳۵) ۲۵-همان ، ج ۳ ، ص ۲۱٫ ۲۶- همان ، ج ۱۸ ، ص ۷-۸٫ ۲۷- همان ، ج ۱۰ ، ص ۱۶۷؛ ج ۱۳ ،ص ۲۳۱٫ ۲۸- همان ، ج ۱ ، ص ۱۶-۱۷٫
منبع: مجله معرفت شماره ۱۲۲