قرآن مصون از تحریف (۱ )

بررسی دیدگاه علامه طباطبایی رحمه الله علیه

مقدمه
یکی از مبانی تفسیری علامه طباطبائی اعتقاد به عدم تحریف قرآن از حیث زیاده ،نقصان و جا به جایی آیات آن است. مراد از مبانی تفسیر در این مقاله ، مجموعه ای از پیش فرض ها درباره ی مسائل بنیادین قرآن است که پشتوانه های نظری تفسیر قرآن را تشکیل می دهد و موجودیت تفسیر و چگونگی آن ، وابسته به آنهاست.(۱) این پیش فرض ها – در واقع – پاسخ های کلی ما به پرسش هایی درباره ی قرآن از لحاظ اصالت متن ، ظهور ، دلالت و فهم آن هستند. پاسخ ندادن به ادعای وقوع برخی اقسام تحریف در قرآن، اعتبار این کتاب آسمانی را به عنوان منبع اصیل معارف اسلامی متزلزل ، و استناد و استدلال به همه یا بخشی از آیات قرآن را مخدوش می سازد. احتمال وقوع برخی از انواع تحریف نیز – مانند جا به جایی آیات – قرینه ی سیاق را در تفسیر برخی آیات ناکارآمد می سازد. (۲) مقاله حاضر دیدگاه علامه طباطبائی را در مقوله ی مصونیت قرآن از تحریف ، تحلیل و بررسی می کند.
بیان مسئله
هر چند اقسامی از تحریف را می توان درباره ی قرآن تصور و درباره ی اثبات یا نفی آن استدلال نمود؛ اما با توجه به بدیهیات و مسلمات تاریخی ، اساسا بسیاری از این اقسام جایگاهی برای نقض و ابرام ندارد. از این رو ، با شناخت محل دقیق گفت و گو ، به بیان و تحلیل دیدگاه صاحب تفسیر المیزان درباره ی آن می پردازیم. علامه طباطبائی در مقام تحریر محل گفت و گو می فرماید : یکی از بدیهیات تاریخی این است که تقریبا در چهارده قرن قبل ، پیامبری از نژاد عرب به نام محمد صلی الله علیه و اله و سلم به نبوت مبعوث شده و دعوی نبوت کرده و امتی از عرب و غیر عرب به وی ایمان آورده اند و نیز کتابی آورده که آن را قرآن نامیده و به خدای سبحان نسبتش داده و این قرآن متضمن معارف و کلیاتی از شریعت است که در طول حیاتش مردم را به آن شریعت دعوت می کرده است. نیز از مسلمات تاریخ است که آن حضرت با همین قرآن تحدی کرده و آن را معجزه ی نبوت خود خوانده و اینکه اجمالا قرآن موجود در این عصر، همان قرآنی است که او آورده و برای مردم عصر خودش قرائت کرده ؛ به این معنا که قطعا چنین نیست که آن کتاب بکلی از میان رفته باشد و کتاب دیگری نظیر آن و یا غیر آن به دست اشخاص دیگری تنظیم و به آن حضرت نسبت داده شده و در میان مردم معروف شده باشد . همه ی اینها اموری است که احدی در آن تردید ندارد ، مگر کسی که فهمش آسیب دیده باشد ! حتی موافق و مخالف در مسئله ی تحریف و عدم آن نیز در هیچ یک از آنها احتمال خلاف نداده است. تنها چیزی که بعضی از مخالفان و موافقان احتمال داده اند. این است که جملات مختصری و یا آیه ای در آن زیاد و یا از آن کم یا جا به جا شده و تغییری در کلمات و یا اعراب آن رخ داده ، اما بی هیچ تردیدی ، اصل کتاب الهی ، به همان وضع و سبکی که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم بوده ، باقی مانده و بکلی از بین نرفته است. (۳) علامه طباطبائی معتقد است ک هیچ گونه تحریف به زیاده و نقصان در قرآن صورت نگرفته است. در آیات هر سوره نیز هیچ گونه جا به جایی ، که به اوصاف عام قرآن مانند ذکر بودن ، اعجاز و هدایت بودن آن لطمه ای بزند و معنای آن را تغییر دهد ، صورت نگرفته است . قرآن موجود تنها در ترتیب سوره ها و نیز در ترتیب برخی آیات ، آن هم در حدی که هیچ تاثیری درمدلول آنها و نیز در اوصاف عام قرآن ندارد ، با مصحف علی علیه السلام – که بر اساس ترتیب نزول سامان یافته (۴) – متفاوت است. ( ۵) با این توضیح ، به بیان و تحلیل ادله ی علامه طباطبایی در باب مصونیت قرآن از انواع تحریف ( تحریف به زیاده ، نقصان و جابه جایی) می پردازیم.
دلایل مصونیت قرآن
قرآن پژوهان و محققان علوم قرآنی برای اثبات مصونیت قرآن از انواع تحریف ، به دلایل عقلی و نقلی متعددی تمسک جسته اند. برخی با تکیه بر قاعده ی « لطف» ( هدایتگری خداوند و ضرورت اتمام حجت) از یک سو ، و توجه دادن به خاتمیت دین اسلام و جاودانگی آن از سوی دیگر ، احتمال تحریف در آخرین نسخه ی هدایتگر الهی را نفی نموده اند. (۶) برخی دیگر با تکیه بر اعجاز قرآن ، احتمال هر گونه تحریف در آن را منتفی دانسته اند. (۷) برخی هم علاوه بر این ، از دلایل روایی نیز برای این منظور مدد گرفته اند. دلایلی را که از سوی علامه طباطبائی در تفسیر شریف المیزان بر این امر اقامه شده است ، می توان تحت عناوین « دلایل قرآنی» و « دلایل روایی» مطرح نمود.
۱٫ دلایل قرآنی :
الف : اوصاف قرآن : صاحب المیزان بر این باور است که قرآن بر خلاف سایر کتاب ها و رساله های منسوب به مصنفان و نویسندگان ، برای اثبات صحت استنادش به خداوند ، نیازمند نقل متواتر یا متضافر نیست – اگر چه واجد چنین دلیلی نیز هست – بلکه قرآن ، خود با صفات نیکویش بر اصالت و مصونیت خود گواهی می دهد. (۸) علامه این مطلب را با چند مقدمه به اثبات رسانده است : یک : یکی از مسلمات تاریخ ظهور پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم در بیش از چهارده قرن پیش ، ادعای نبوت از جانب آن حضرت ، آوردن کتابی به نام «قرآن » مشتمل بر مجموعه معارف و کلیات شرایع اسلام ،اسناد آن به خدای متعال و تحدی بدان است. دو : این موضوع نیز به لحاظ تاریخی قطعی است که قرآن موجود – فی الجمله – همان قرآن ارائه شده از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم است ؛ یعنی چنین نبوده است که در مقطعی از تاریخ اسلام قرآن مفقود شود، سپس کتابی همسان یا ناهمسان با آن تالیف گردد و میان مسلمانان رواج یابد. (۹) سه : قرآن خود را به اوصافی عام و مرتبط با همه ی آیات مانند فصاحت و بلاغت ، عدم اختلاف ، در بر نداشتن مطالب باطل و ذکر بودن ، توصیف به آنها تحدی کرده است. چهار : دقت در آیات قرآن کنونی این حقیقت را متجلی می سازد که همه ی آیات آن از این اوصاف عام برخوردار است. در سراسر آیاتش ، نظم عجیب ، بدیع و بی نظیری به چشم می خورد که هرگز در آثار ادبی کلام عرب یافت نمی شود. مضامین آیات از هماهنگی کامل برخوردار است. هیچ مطلب ناصوابی در آن یافت نمی شود. قرآن سخن را درباره ی اصول معارف حقیقی ، کلیات فطری شرایع ، فضایل اخلاقی بی هیچ کم و کاست و خلل و تناقضی بر پایه ی توحید به نهایت رسانده است. سرگذشت پیامبران و امت های ایشان در قرآن به گونه ای شایسته و بی نظیر متناسب با قداست ساحت دین و پیامبران الهی مطرح شده و اخبار غیبی اش درباره ی حوادث و فتنه های آینده تحقق یافته است. صفاتی از قبیل « نور» و « هدایتگری » بر تمامی آیاتش منطبق است و جامع ترین صفت آن ، یعنی « ذکر بودن» کاملا بر همه ی آیات آن صدق می کند. اگر قرآن در یکی از اوصاف مذکور دچار دگرگونی و زیاده و نقصان شده یا در الفاظ یا ترتیب آیاتش مبتلا به تغییر مؤثری گشته بود ، آن وصف دیگر باقی نمی ماند ، در صورتی که قرآن موجود در عصر ما تمامی آن اوصاف را به کامل ترین و بهترین وجه ممکن داراست . بنابراین ، دست خوش هیچ تحریفی که یکی از اوصاف را از بین ببرد، نگشته و قرآنی که اکنون در دست ماست ، عیناً همان است که بر رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم نازل شده است. بر فرض هم که چیزی از آن ساقط شده و از نظر اعراب و زیر و زبر کلمات و یا ترتیب آیات دچار دگرگونی شده باشد ، و به گونه ای است که کمترین اثری در اوصاف آن از قبیل : اعجاز ، عدم اختلاف ، هدایت ، نور بودن ، ذکر بودن ، هیمنه ، و غلبه بر سایر کتب آسمانی ، ندارد . چنین تغییر فرضی حداکثر شامل اموری مانند حذف آیه ای مکرر یا اختلاف در نقطه یا یک اعراب می شود. (۱۰) هر چند برخی قرآن پژوهان با تکیه بر خود قرآن و اعجاز آن ، در صدد اثبات مصونیت قرآن از تحریف برآمده اند ، اما تکیه بر صفات عام قرآن برای اثبات مصونیت آن در آثار سایر قرآن پژوهان نمود آشکاری ندارد و شاید بتوان این سبک از اثبات مصونیت قرآن را از نوآوری های علامه به شمار آورد ، البته اثبات این ادعا نیازمند بررسی کامل آثار همه ی مفسران و قرآن پژوهان پیش از علامه در این باب است. به هر روی ، این دلیل – چنان که خود علامه در چند موضع بر آن تاکید نموده است – افزایش ، کاهش یا تغییراتی را نفی می کند که اوصاف یاد شده ( هدایت ، ذکر ، حق بودن و .. ) را دگرگون می سازد ؛ اما اگر برخی از تغییرات جزئی فرض شود ، که هیچ گونه تاثیری در این اوصاف نداشته باشد ، با این دلیل نفی نمی شود (۱۱) بنابراین ، جایی برای مناقشه در دایره ی نفوذ این دلیل باقی نمی ماند. ( ۱۲) ب: آیات خاصی از قرآن : آیاتی از قرآن به صراحت ، بر مصونیت قرآن از تحریف دلالت دارند و هر گونه تحریفی را از قرآن نفی می کنند ؛ از این جمله می توان از آیه ی «حفظ» (حجر:۹) و آیه ی « نفی باطل» ( فصلت : ۴۲) نام برد. ۱٫ آیه ی حفظ : خداوند در آیه ی نهم سوره ی حجر می فرماید : « إنا نحن نزلنا الذکر و إنا له لحافظون » ؛ قطعاً ما خود ، قرآن را نازل کردیم و ما خود ، بی گمان حافظ آنیم. (۱۳) عالمه طباطبائی درباره ی این آیه می فرماید : آیه ی «حفظ» دلالت بر این دارد که کتاب خدا از حیث ذکر بودن ، از جمیع اقسام تحریف ( تحریف به زیاده ، نقصان و تغییر ، و تبدیل و جا به جایی) محفوظ است. پس قرآن ، ذکری زنده و پا برجاست. (۱۴) ایشان درباره ی چگونگی دلالت این آیه می فرماید : سیاق صدر این آیه سیاق حصر است و ظاهر سیاق مذکور این است که حصر در آن ناظر به گفتار مشرکان است که قرآن را هذیان جنون ، و رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم را « مجنون» نامیده بودند. همچنین ناظر به در خواست آنها مبنی بر نزول ملائکه است تا پس از آن ، او را تصدیق نمایند و قرآن را به عنوان کتابی آسمانی و حق بپذیرند. بنابراین ، معنای آیه – و الله اعلم- این است که این ذکر را تو از ناحیه ی خودت نیاورده ای تا مشرکان و کفار آن را به دشمنی و شدت قهر و غلبه ی خود باطل سازند و تو در نگه دارای آن به زحمت بیفتی و سرانجام هم نتوانی آن را حفظ کنی. همچنین از ناحیه ی فرشتگان نازل نشده تا در نگه داری و تصدیقش محتاج آنان باشی ، بلکه ما آن را به صورت تدریجی نازل کرده ایم و خود نگهدار آنیم و به عنایت کامل خود ، آن را با صفت « ذکر بودنش» حفظ می کنیم. پس قرآن کریم ذکری است زنده و حاودان و محفوظ از زوال و فراموشی و مصون از زیادتی که ذکر بودنش باطل شود و از نقصی که با آن اثرش را از دست بدهد و از تغییر در صورت و سیاقش – به گونه ای که دیگر ذکر و مبین حقایق معارفش نباشد – مصون است. (۱۵) حاصل آنکه خداوند در این آیه ی کریمه ، مصونیت قرآن را از انواع تحریف – دست کم تا حدی که به ذکر بودن آن لطمه ای بخورد- ضمانت کرده است. بنابراین ، به حکم این آیه ی شریفه ، هیچ تحریفی که این وصف عام قرآن را دچار نوسان سازد ، در هنگام نزول قرآن و پس از آن صورت نپذیرفته است. ۲٫ آیه ی نفی باطل: یکی دیگر از آیاتی که از دیدگاه علامه انواع تحریف به زیاده و نقص و تغییر را از قرآن نفی می کند ، آیه ی « نفی باطل» است : « إن الذین کفروا بالذکر لما جاءهم و إنه لکتاب عزیز لا یاتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید» ( فصلت :۴۲) ؛ کسانی که به این ذکر (قرآن ) زمانی که به سراغشان آمد ،کافر شدند با آنکه کتابی است شکست ناپذیر که هیچ باطلی از پیش رو و پشت سر در آن راه نمی یابد [و] از سوی خداوند حکیم و شایسته ی ستایش نازل شده است، [ کیفر کفرشان دوزخ است.] صاحب المیزان دلالت این آیه ی شریفه به مصونیت قرآن از تحریف را مانند آیه ی پیشین (حجر : ۹) می داند ؛ با این توضیح که مراد از جمله ی « من بین یدیه و لا من خلفه» زمان نزول قرآن و عصرهای پس از آن تا روز قیامت است و از اطلاق نفی در جمله ی «لا یاتیه الباطل» عمومیت استفاده می شود. بنابراین ،مضمون آیه این است که در بیانات قرآن تناقض ، و در خبرهایی که داده دروغ و در معارف ، حکمت ها ، شرایع و احکامش هیچ بطلانی نیست ؛ نه مورد معارضه چیزی واقع می شود و نه دست خوش دگرگونی می گردد و امکان ندارد چیزی که از قرآن نیست به قرآن راه یابد؛ مثلا ، آیاتش را تحریف کنند و جای آنها را تغییر دهند و یا کم و زیاد کنند. بنابراین ، مفاد این آیه با آیه ی « حفظ» یکی است. (۱۶) چنان که ملاحظه می شود ، به نظر علامه طباطبائی ، این آیه نیز مانند آیه ی پیشین ، بر عدم تحریف قرآن به افزونی ، نقصان و نیز هر گونه تغییری دلالت دارد که به ذکر بودن قرآن لطمه ای وارد سازد ؛ البته تغییرات بسیار جزئی مانند اختلاف در قرائتی که مغیر معنای آیه نباشد ، از شمول این دلیل خارج است. شبهه ی دور و پاسخ آن : در برابر استدلال به این آیات ، شبهه ی دوری بودن استدلال به آیات قرآن مطرح شده است؛ با این توضیح که استدلال بر مصونیت قرآن با تکیه بر آیات متوقف بر اثبات مصونیت قرآن و خصوص همین آیات از تحریف است و با وجود احتمال تحریف ، نمی توان به هیچ یک از آیات قرآن از جمله آیات مذکور استناد و استدلال نمود. برخی از دانشمندان شیعه و سنی در برابر این شبهه تسلیم شده و آن را بی جواب دانسته اند ؛ اما برخی شاگردان علامه به این شبهه پاسخی داده اند که خلاصه ی آن چنین است : الف. اگر مراد این است که « با احتمال وقوع تحریف ، استدلال و استناد به هر آیه ای از قرآن و از جمله آیات مذکور مخدوش می شود » ، پاسخ آن است که صرف احتمال تحریف هیچ متنی را از اعتبار نمی اندازد، بلکه چنین احتمالی در نهایت ، لزوم بررسی تحریف یا عدم تحریف آن متن را اقتضا می کند و چنانچه شواهد و شرایط خارجی اقتضا می کرد که به طور طبیعی آن متن دست خوش تحریف نشود ، اگر دلیلی بر تحریف به دست نیاید ، اعتبار متن تثبیت می شود و در استدلال بدان هیچ خللی رخ نمی دهد. ب. اگر مراد این است که « آیات تحریف شده همان آیات مورد استناد است یا شامل آنها هم می شود» ، در پاسخ باید گفت : این سخن ادعایی بیش نیست و تا کنون هیچ دلیلی بر تحریف آیات مذکور ارائه نشده است ؛ حتی آن دسته از مدعیان تحریف که به زعم خود در صدد گردآوری و استقصای آیات تحریف شده بر آمده اند ، این آیات را تحریف شده ندانسته اند. ج. اگر منظور این باشد که « به اجمال می دانیم برخی از آیات قرآن تحریف شده ولی موارد آن را دقیقاً نمی دانیم؛ بنابر این ، احتمال وقوع تحریف به هر آیه ای سرایت می کند و در نتیجه ، نمی توانیم به هیچ یک از آیات قرآن استناد کنیم» ، پاسخ آن است که اولا ، چنین علم اجمالی درباره ی تحریف آیات قرآن ثابت نیست و ثانیا ، اعجاز قرآن اقتضا دارد که همانند هیچ یک از بخش های مستقل آن را نتوانند بیاورند. آیات مورد استدلال با مجموعه آیات قبل و بعد از آن – که با آن مرتبطند – یک بخش مستقل را تشکیل می دهند که واحدی تحدی قرآن است و غیر خدا – به حکم تحدی پا بر جای قرآن – از آوردن آن عاجز است. با اثبات از سوی خدا بودن این بخش ها ، می توان برای اثبات مصونیت کل قرآن ، به مدلول همین آیات استناد و استدلال نمود. (۱۷) حاصل مدلول آیات حفظ و نفی باطل : آیه ی حفظ بر این دلالت دارد که به دلیل حفظ و ضمانت الهی ، در قرآن هیچ تغییر ، تبدیل ، زیاده و نقصان و جا به جایی ، که به ذکر بودن آن لطمه ای بزند ، تحقیق نیافته است. آیه ی « نفی باطل » نیز مانند آیه ی «حفظ» بر مصونیت قرآن از حیث «ذکر بودن» دلالت دارد . علاوه بر آن ، با اضافه ی «من بین یدیه و من خلفه » ، به روشنی بر مصونیت فراگیر قرآن از راه یابی هر گونه باطل از جمله انواع تحریف ، در زمان نزول تا عصرهای پس از آن دلالت دارد. ج : تواتر قرآن: یکی دیگر از دلایل مصونیت قرآن کریم ، تواتر آن از نسل های پیشین تا به امروز است. عموم مسلمانان و دانشمندان بر جسته ی ایشان ( ۱۸) به وجود چنین تواتری – دست کم در متن (سیاهه ی قرآن ) – اعتقاد داردند. البته این تواتر به معنای مصطلح در علم داریه الحدیث نیست که سلسله سند در هر طبقه شامل راویان مشخص و متعدد باشد، بلکه منظور این است که در تمام اعصار و امصار ، توده ی انبوهی از مسلمان بر حفظ و قرائت درست قرآن مداومت و نظارت داشته اند ، هر چند نام اشخاص در جایی ثبت نشود و از آن آگاه نباشیم .(۱۹) مرحوم علامه ضمن بیان دلیل « اوصاف قرآن » ، اشاره ای به این دلیل دارد. (۲۰)
پی نوشت :

۱-ر. ک. علی اکبر بابایی و دیگران ، روش شناسی تفسیر ( تهران ، سمت ، ۱۳۸۵) ، چ دوم ، ص ۳٫ ۲- ر. ک. محمد تقی مصباح ، قرآن شناسی ، تحقیق و نگارش محمود رجبی ( قم ، مؤسسه ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی ، ۱۳۸۰) ، ص ۱۹۱/ عبدالله جواد آملی ، نزاهت قرآن از تحریف ، ( قم ، اسراء ، ۱۳۸۳) ، ص ۲۴-۲۵٫ ۳-ر. ک . سید محمد حسین الطباطبائی ، المیزان فی تفسیر القرآن ( بیروت ، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات ، ۱۴۰۳) ، ط . الخامسه ، ج ۱۲، ص ۱۰۴٫ ۴- طبق برخی شواهد تاریخی ، مصحف حضرت علی علیه السلام بر اساس ترتیب نزول جمع آوری شده بود. ر.ک . ابن شهر آشوب ، مناقب آل علی بن ابی طالب ( نجف ، مطبعه الحیدریه ، ۱۳۷۶ ق )، ج ۱ ، ص ۳۱۹ ، نقل از: نرم افزار المعجم الفقهی حضرت آیت الله گلپایگانی ، الاصدار الثالث ، ۱۳۷۹ / محمد بن حسن الصفار ، بصائر الدرجات ( قم ، کتاب خانه ی آیت الله مرعشی نجفی ، ۱۴۰۴) ، چ دوم ، ص ۲۱۳ ، ح ۲ / محمد باقر مجلسی ، بحار الانوار ( تهران ، المکتبه الاسلامیه ، بی تا ) ط . الثانیه ، ج ۹۲ ، ص ۵۱-۵۲ . ح ۱۸ / ابن حجر العسقلانی ، فتح الباری ( شرح صحیح البخاری ) ( بیروت ، داراحیاء التراث العربی ، بی تا ) ط . الرابعه ، ج ۹ ، ص ۳۴ / جلال الدین عبدالرحمان السیوطی الاتقان فی علوم القرآن ( بی جا ، رضی ، بیدار ، عزیزی ، بی تا ) ج ۱، ص ۲۱۶ / محمد هادی معرفت ، التمهید فی علوم القرآن (قم ، مؤسسه النشر الاسلامی ، بی تا) ص ۲۹۲-۲۹۵ / السید جعفر مرتضی العاملی ، حقایق هامه حول القرآن الکریم ( قم ، جامعه ی مدرسین ، ۱۴۱۰) ، ص ۱۵۴ / سید محمد علی ایازی ، مصحف امام علی علیه السلام ( تهران ، سازمان چاپ و انتشارات ، ۱۳۸۰) ، ص ۸۳-۹۸٫ ۵- ر. ک. سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲ ، ص ۱۰۷-۱۰۸٫ ۶-درباره ی تقریر این دلیل عقلی ، ر.ک. عبدالله جوادی آملی ، پیشین ، ص ۴۲-۴۴ ، در البیان مرحوم آیت الله خوئی نیز تحریف قرآن مخالف حکم عقل دانسته شده ، ولی عمده دلیلی که تحت عنوان مخالفت « روایات جمع قرآن« با حکم عقل ارائه کرده ، شواهد تاریخی است. (ر.ک. السید ابوالقاسم الخوئی ، البیان فی تفسیر القرآن « قم ، دارالثقلین ، ۱۱۴۱۸» ، ص ۲۵۱-۲۵۴) از دیگر دانشمندان ، محقق تیریزی در اوثق الوسائل بشرح الرسائل (ص ۹۱) و نهاوندی در تفسیر نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن و تبیین الفرقان ( نسخه ی خطی ، مرکز فرهنگ و معارف قرآنی ، ج ۱ ، ص ۱۱) به چنین دلیلی استناد کرده اند. ر.ک. فتح الله المحمدی ، سلامه القرآن من التحریف ( تهران، مشعر ، ۱۳۷۸) ، ص ۳۲ ، پاورقی ۲٫ ۷- ر.ک . محمد تقی مصباح ، پیشینی ، ص ۱۹۵-۱۹۷/ عبدالله جوادی آملی ، پیشین ص ۴۴-۴۸ از دیگر دانشمندان شیعه ، سید مرتضی ، علامه حلی در نهایه الوصول فی الاصول و کاشف الغطاء در اصل الشیعه و اصولها ، ( تحقیق علاء آل جعفر ، مؤسسه الامام علی علیه السلام ، ص ۲۲۰) در سخنان خود به این دلیل اشاره نموده اند. ( ر. ک . فتح الله المحمدی ، پیشین ، ص ۳۲ ، پاورقی ،۲٫) ۸- « لا یتوقف القرآن النازل من عندالله الی النبی (ص) فی کونه متصفا بصفاته الکریمه علی ثبوت استناده الیه (ص) بنقل متواتر او متضافر – و ان کان واجدا لذلک- بل الامر بالعکس فاتصافه بصفاته الکریمه هو الحجه علی الاستناد فلیس کالکتب والرسائل المنسوبه الی المصنفین و الکتاب . و الاقاویل الماثوره عن العلماء و اصحاب الانظار المتوقفه صحه استنادها الی نقل قطعی و بلوغ متواتر او مستفیض مثلا ،بل نفس ذاته هی الحجه علی ثبوته» ( سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲، ص ۱۲۶٫) ۹- یعنی قرآن کریم هرگز دچار سرنوشت عهدین نشده است. ۱۰- ر.ک. سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲ ، ص ۱۰۴-۱۰۷ ، با تلخیص. ۱۱٫ ر. ک . محمد تقی مصباح ، پیشین ، ج ۱۲ ، ص ۱۹۸ – ۱۹۹٫ پاورقی ۲ / عبدالله جوادی آملی، پیشین ،ص ۸۶ ۱۲- در اثر قرآنی ذیل ، دایره ی نفوذ دلیل علامه نقد شده است . محمد الفاضل النکرانی ، مدخل التفسیر ( طهران ، مطبعه الحیدری ، ۱۳۹۶ ق ) ، ص ۲۰۷ – ۲۰۹ ۱۳- در ترجمه آیات ، غالباً از ترجمه آقای محمد مهدی فولادوند استفاده شده است. ۱۴- سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲، ص ۱۰۱٫ ۱۵- سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲ ، ص ۱۰۱و ۱۰۲٫ ۱۶-سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۷ ، ص ۳۹۷و ۳۹۸٫ ۱۷- ر. ک . محمد تقی مصباح ، پیشین ، ص ۱۶۸ و ۲۰۷ – ۲۱۰٫ ۱۸- علامه بلاغی ، از دانشمندان و مفسران بزرگ شیعه ، معتقد است: اهتمام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و مسلمانان به حفظ و قرائت قرآن در اعصار گوناگون ، زمینه ای بسیار مناسب برای نقل متواتر قرآن فراهم کرده است به گونه ای که برای هیچ پدیده ی تاریخی مانند قرآن چنین تواتری فراهم نشده است ( ر.ک. محمد جواد بلاغی ، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن « بیروت ، داراحیاء التراث العربی ، بی تا » ج ۱ ، ص ۱۸) درباره ی دیدگاه سایر دانشمندان شیعه و اهل سنت درباره ی تواتر قرآن ر. ک. سید ابوالقاسم الموسوی الخوئی ، پیشین ، ص ۱۲۳ و ۱۴۹ / بدرالدین محمد بن عبدالله الزرکشی ، البرهان فی علوم القرآن « بیروت ، دارالفکر ، ۱۴۰۸» ، ج ۲ ، ص ۱۳۳ – ۱۳۴/ جلال الدین عبدالرحمان السیوطی پیشین ، ج ۱، ص ۲۶۶ – ۲۶۷ ۱۹- همان ، ص ۱۹۳، پاورقی ۱٫ ۲۰- ر. ک. سید محمد حسین طباطبائی ، پیشین ، ج ۱۲ ، ص ۱۳۶٫
منبع:مجله معرفت شماره ۱۲۲