مشاهير تشيع

1ـ شيخ مفيد(رحمه الله)محمد بن محمد بن نعمان بغدادی، معروف به «شيخ مفيد» در سال 336 يا 338 در يک خاندان عربی که با سی و يک واسطه به «يعرب بن قحطان» می‌رسيد، به دنيا آمد و در شب جمعه سوم رمضان 413 هـ در بغداد در گذشت؛ شيخ مفيد در عصر خود، رئيس متکلمان و فقيهان شيعه بود.ابن شهرآشوب در کتاب «معالم العلماء» نوشته است: «حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) لقب «شيخ مفيد» را به محمد بن محمد بن نعمان بغدادی عنايت فرموده است».يافعی می‌گويد: «مفيد، در کلام، فقه و جدل برجسته بود و با اهل هر عقيده و هر مسلک، باعظمت و جلال در دولت آل بويه مناظره می‌کرد».([1])ابن نديم ـ معاصر شيخ مفيد ـ او را چنين می‌ستايد:«انتهت في عصرنا رياسة متکلم الشيعة اليه، مقدمّ في صناعة الکلام علی مذهب اصحابه، دقيق الفطنة، ماضي الخاطر، شاهدته فرأيته بارعاً».([2])دانشمند نامی آن روز بغداد، شيخ مفيد سرآمد دانشمندان شيعه بود. وی عالمی چيره‌دست، سخنوری با شهامت و دارای هوش و استعداد فوق‌العاده‌ای بود».دانشمندان شيعه و سنّی بر تقّدم و تفوّق او اعتراف کرده و در مباحث مذهبی و بحث‌های کلامی (عقايد) کسی را همتای او ندانسته‌اند.قاضی عبدالجبار معتزلی، پيشوای معتزليان و ابوبکر باقلانی، پيشوای اشعريان و علی بن عيسی رمانی، از دانشمندان مشهور علم نحو و کلام (عقايد) از کسانی بودند که شيخ مفيد در مباحث مختلف به ويژه عقايد و مذاهب با آنان مناظره کرد و بر همه آنان فائق آمد.ابن ابی طی حلبی در تاريخ اماميه می‌نويسد: «مفيد در دولت آل بويه با کليه مذاهب، باشکوه و جلال مناظره می‌کرد».([3])ابويعلی جعفری، شاگرد برجسته و داماد مفيد می‌‌گويد: «شيخ مفيد اندکی از شب را می‌خوابيد و بقيه اوقات شبانه‌روز را يا نماز می‌گزارد يا مطالعه می‌کرد و يا قرآن تلاوت می‌نمود».([4])شخصيت عالی علمی، موقعيت و عظمت شيخ مفيد و تأثير او در ميان شيعيان و اهل تسنّن تا آنجا بود که عضدالدوله ديلمی پادشاه با مهابت آل‌بويه ـ که بر دنيای اسلام حکومت می‌‌کرد ـ و خليفه بغداد بازيچه‌ی دست او بود. او برای زيارت شيخ مفيد ـ که 34 يا 36 ساله بود ـ و کسب فيض از محضر او به خانه‌اش می‌رفت.شيخ طوسی در «فهرست» و ابن حجر عسقلانی نوشته‌اند: پس از انتشار خبر رحلت شيخ مفيد، هشتاد هزار نفر از شيعيان در مراسم تشيیع و تدفين او شرکت کردند.([5]) شيخ مفيد در بغداد سکونت داشت و به اداره امور شيعيان عصر و پرورش شاگردان برازنده‌ای که در شمار اعاظم شيعه به شمار می‌روند، همّت ‌گماشت. معروف‌ترين شاگردان شيخ مفيد عبارتند از: «سيد مرتضی علم‌الهدی»، «سيد رضی» گردآورنده نهج البلاغه، «ابوالعباس احمد بن علی بن عباسی نجاشی»، «جعفر بن محمد دوريستی»، «سالار بن عبدالعزيز»، «ابوالفتح کراجکی» و «محمد بن حسن حمزه معروف به ابويعلی جعفری». از اقدامات فوق‌العاده‌ با عظمت شيخ مفيد، تأسيس کتابخانه بزرگی در بغداد بود؛ هرچند اين کتابخانه به دست مخالفان به آتش کشيده شد، امّا در نوع خود بی‌‌نظير بود. شيخ طوسی در «فهرست» و ذهبی در «ميزان الاعتدال» تأليفات شيخ مفيد را دويست جلد نوشته‌اند.شيخ مفيد(رحمه الله) مورد توجه و عنايت خاص حضرت بقيهًْ الله الأعظم(عجل الله تعالی فرجه الشریف) قرار داشت به گونه‌ای که پس از رحلت شيخ مفيد، حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در رثای شيخ مفيد شعری سرودند که در کتب معتبر نقل شده است و روی سنگ قبرش چنين نوشته شده است:
«لاصّوت الناعي بفقدك انه يوم علی آل الرسول عظيمان کنت قد غيبّت في جدّث الثریٰ فالعدل والتوحيد فيك مقيم
هيچ ناله بزرگی در وفات تو رسا نيست چرا که فقدان تو مصيبت بزرگی برای آل رسول(ص) است؛ اگر که تو در زير خاک دفن شدی امّا وجودت از عدل و توحيد لبريز است.برای حُسن ختام به بخشی از نامه حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) که خطاب به شيخ مفيد صادر گرديده است، اشاره می‌کنيم:«للأخ السديد والولي الرشيد، الشيخ المفيد ابي عبدالله محمد بن محمد بن النعمان، (أدم الله اعزازه) من مستودع العهد المأخوذ علی العباد…سلام عليك ايها الولي المخلص في الدين، المخصوص فينا باليقين…هذا کتابنا اليك ايها الأخ الوفي و المخلص في ودّنا الصفي والناصر لنا في الوفي، حرسك الله بعينه التي لاتنام… .([6])وسلام عليه يوم وُلد ويوم يموت ويوم يبعث حَيا».
2ـ شيخ طوسی(رحمه الله)محمد بن حسن طوسی معروف به «شيخ الطائفه» در ماه رمضان سال 358هـ به دنيا آمد. ابن نديم در «الفهرست» وی را طوسی می‌نامد.محمد بن حسن طوسی مقدمات متداول علوم را فرا گرفت. در بهار جوانی از محصّلان فاضل و درس خوانده شد. وي از محضر بيش از چهل تن از دانشمندان بزرگ ايران و عراق، علوم متداول عصر اعم از منقول و معقول مانند: ادبيات عرب، حديث، تفسير، رجال، فقه، اصول، کلام و غيره را از اساتيد مبرّز آن فرا گرفت و مدت بيست و هشت سال شب و روز به مطالعه، تحقيق، تأليف و تصنيف پرداخت و کتاب‌های زيادی را در رشته‌های مختلف به رشته تحرير در آورد.شهرت علمی، شخصيت اجتماعی و احاطه‌ی وسيع وی بر عقايد و مذاهب، باعث شد تا از طرف خليفه وقت عباسی، «القائم بأمر الله» کرسی علم کلام ـ که به سرآمد دانشمندان عصر سپرده می‌شد ـ در اختيار شيخ الطائفه قرار گيرد.شيخ طوسی، پس از رحلت استادش سيد مرتضی، زعامت و رياست علمی و معنوی عالم شيعه را بر عهده گرفت. شيعيان عراق، ايران و شام مرجعيت و زعامت اين بزرگمرد را پذيرفتند و مسايل و مشکلات خود را به حضورش تقديم و پاسخ دريافت می‌کردند.شيخ طوسی دوازده سال آخر عمر گران‌بهای خود را در نجف اشرف سپری کرد.اين نکته مسلّم است که پايه‌گذار حوزه نهصد ساله نجف اشرف، شيخ الطائفه، محمد بن حسن طوسی(رحمه الله) است و اقامت آن دانشمند بزرگ در شهر مقدس نجف، اين شهر را به مرکز عالم تشیع تبديل کرد. شيخ طوسی(رحمه الله) در عصر خود نياز به تحول در فقه و اجتهاد را احساس می‌کرد و با نوشتن کتاب «مبسوط» چنين گامی را برداشت و فقه و اجتهاد شيعه را وارد مرحله جديدی کرد.شيخ با اين کار خود ثابت کرد که اولاً از ضميری آگاه برخوردار است و نياز عصر خويش را به خوبی درک می‌کند. ثانياً ثابت کرد که از موهبت شجاعت عقلی و ادبی بهره‌مند است، او از کسانی نيست که فقط نياز را احساس کند اما جرأت اقدام و عمل را نداشته باشد؛ وی با جرأت و جسارتی کم‌نظير اين گام بزرگ و خطير را برداشت.شيخ طوسی(رحمه الله) يکی از مجتهدان و فقيهان طراز اول اسلام است و شيعه به حق او را «شيخ الطائفه» ناميده است. شيخ الطائفه فقيه است ولی نه يک فقيه عادی! بلکه فقيهی است که تحولی شگرف در فقه به وجود آورد. شخصيت شيخ الطائفه به گونه‌ای است که گفته‌اند تا يکصد سال بعد از او هر فقيه و مجتهدی که ظهور کرد عملاً مقلد شيخ الطائفه بوده است.شيخ الطائفه آثار گرانسنگی در علوم مختلف عقلی و نقلی تأليف و تصنيف کرده است که برخی از آنها عبارتند از:1ـ المجالس و الاخبار 2ـ کتاب الغيبه 3ـ مختصر المصباح 4ـ النهايه 5ـ مصباح المتهجد 6ـ التبيان فی تفسير القرآن.شيخ الطائفه محمد بن حسن طوسی(رحمه الله) با تأليف کتاب «الغيبه» شبهات زيادی را که درباره حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) مطرح شده بود، پاسخ گفت. يکی از نظريه‌های جاودانه او درباره امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را به عنوان حُسن ختام و به اختصار می‌آوريم.او می‌گويد: «وجودهُ لطف وتصّرفه لطف آخر وغيبته مِنّا»([7])؛ «وجود حضرت بقيهًْ الله الأعظم، امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) لطفی از سوی خدای متعال است و تصرف امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در کائنات و جهان آفرينش برای کمک به شيعيان و مستصعفان و محرومان، لطفی است از سوی امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) امّا اين که چرا ما با اين‌که در محضر امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) هستيم اما او را نمی‌شناسيم، مشکل ماست». به تعبير ديگر «ولکن حَجَبَهُ سوء اعمالنا»، سرانجام در 22 محرم سال 460 ق در نجف اشرف جهان اسلام را عزادار وفات خويش نمود. (رحمه الله) وجزاهُ الله عن الاسلام اجراً
3ـ سيد مرتضی «علم الهدی(رحمه الله)»سيد مرتضی «علم الهدی» در ماه رجب سال 355هـ در يک خانواده اصيل شيعی ـ عربی به دنيا آمد و در 25 ربيع الاول سال 436هـ، پس از هشتاد سال عمر گرانبها و بيست و سه سال زعامت شيعه در گذشت.سيد مرتضی «علم الهدی» شعر و ادب و بلاغت را نزد ابوعبدالله مرزبانی و فقه، کلام و تفسير را نزد شيخ مفيد ـ از بزرگان شيعه ـ آموخت.شيخ مفيد(رحمه الله) در عالم خواب ديد که حضرت زهرای شهيده÷ به همراه امام حسن و امام حسين(ع) به سوی او آمدند. حضرت زهرا÷ به شيخ مفيد(رحمه الله) فرمود: «اين دو فرزندم را به تو می‌سپارم به آنها فقه بیاموز».وقتی شيخ مفيد از خواب بيدار شد، ديد سيد مرتضی و سيد رضی به همراه مادرشان نزد او آمده‌اند.سيد مرتضی از بزرگان شيعه و از بنيان‌گذاران کلام و اصول فقه شيعه است. او و برادرش سيد رضی(رحمه الله) همچون دو ستاره، در تاريخ تشيع درخشندگی دارند. خاندان سيد شريف مرتضی، از ديرباز نزد خلفای عباسی اعتبار داشته و در آن هنگام فرد برجسته اين خاندان بزرگ سيد مرتضی «علم‌ الهدی» بود که با درگذشت شيخ مفيد، رياست علمی و مرجعيت مذهبی شيعه اماميه به او رسيد.سيد مرتضی «علم الهدی» در ادب، شعر، کلام و اطلاع از مذاهب و آراء يگانه‌ی دوران بود و خداوند از هر نظر نعمت را بر او تمام کرده بود.ابن خلکان می‌نويسد: «سيد مرتضی، نقيب علويان و دودمان پيامبر(ص) بود. در علم کلام، ادب و شعر پيشوای علمای عصر خود بود…». ابن بَسام در اواخر کتاب «ذخيره» می‌نويسد: «وی پيشوای دانشمندان مخالف و موافق عراق بود. علمای عراق در مسائل علمی رو به درگاه او می‌آوردند و بزرگان آنجا علوم خود را از وی می‌گرفتند. او صاحب مدارس عراق بود. اين‌گونه اخبار وی در دنيای آن روز منتشر گشت و آثارش شناخته شد».([8])شيخ طوسی، در «فهرست» می‌نويسد: «سيد مرتضی در بسياری از علوم همچون کلام، فقه، اصول، ادب، شعر، نحو، معانی شعر، لغت و غيره بر همه مقدم بود. ديوان شعر او شامل بيست هزار بيت است. تصانيف و پاسخ وی به مسائل شهرها و کشورها کتب کثيری را تشکيل می‌دهد».([9])ابوالقاسم تنوخی، از اساتيد شيخ طوسی و مصاحب سيد مرتضی می‌نويسد:«کتاب‌های سيد را شماره کرديم و به هشتاد هزار جلد از مصنفات، محفوظات و مقروّات رسيد».([10])نجاشی، شاگرد سيد مرتضی، استادش را چنين توصيف می‌کند:«ابوالقاسم المرتضی خازن العلوم مالم يدانه فيه أحد في زمانه وسمع الحديث فاکثر، کان متکلّماً شاعراً اديباً عظيم المنزلة في العلم والدين والدنيا….».([11])ثعالبی نيز شريف مرتضی «علم الهدی» را اين گونه می‌ستايد:«إنتهت الرياسة اليوم ببغداد الی المرتضی في المجد والشرف والعلم والأدب والفضل والکرام وله شعر في نهاية الحُسن…».([12])در پايان به شعری که شاعر بزرگ عرب، ابو اعلاء معّری در منقبت سيد مرتضی و سيد رضی سروده است، اشاره می‌کنيم:
أبقيت فيننا کوکبين سنا هما في الصبح و الظلماء ليس بخافمتأنفين، و في المکارم ارتقا متألقين بسؤدد و عفافساوي الرضي المرتضي و تقاسما خطط العلا بتناصف و تصافمنابع1ـ شيخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن؛ رجال، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی.2ـ ــــــــــــ ؛ الفهرست، مصحح جواد قیومی اصفهانی، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی.3ـ ابن الندیم، ابوالفرج محمد بن أبی یعقوب اسحق (المعروف بالوراق)؛ فهرست ابن الندیم، تحقیق رضا تجدد، بی جا، بی تا.4ـ عبد الحیّ ابن العماد الحنبلی؛ شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی تا.5ـ عسقلانی، ابن حجر؛ لسان الميزان، دار احیاء التراث عربی، بیروت، لبنان، چاپ اول 1416ش.6ـ بحرالعلوم، سید محمد مهدی؛  الفوائد الرجالیه (رجال بحر العلوم)، نجف، مکتبهًْ العلمین الطوسی، 1385ق.7ـ گنجی، حسين؛ چهارده گفتار پيرامون ارتباط معنوی با حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، قم، مسجد مقدس جمکران.8ـ ابن‌خلکان، أبوالعباس شمس الدین أحمد بن محمد بن أبی بکر (متوفای681هـ)، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، ناشر: دارالثقافهًْ ـ لبنان.9ـ خوانساری، سید محمد باقر؛ روضات الجنات، قم، اسماعيليان، 1391ق.10ـ نجاشی، أبوالعباس أحمد بن علی نجاشی (وفات:۴۵۰ هـ)؛ رجال النجاشی (فهرست أسماء مصنفی الشیعهًْ): مؤسسهء انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۰۷ هـ.11ـ مجلسی، محمد باقر؛ بحارالانوار، بيروت،انتشارات الوفاء، سال1403هـ 1983م، چاپ دوم.12ـ ثعالبی، ابو منصور عبد الملک بن محمد بن نیشابوری؛ يتيمهًْ الدهر فی محاسن اهل العصر، چاپ مفيد محمد قميحه، بيروت 1403/1983.پی نوشتها:[1]) رجال شيخ طوسی، ص 470.[2]) فهرست ابن نديم، صص 252 و 279.[3]) شذرات الذهب، ج 3، ص 200.[4]) لسان الميزان، ج 5، ص 368.[5]) همان.[6]) رجال، بحرالعلوم، ج 3، ص 320.[7]) چهارده گفتار پيرامون ارتباط معنوی با حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، استاد حسين گنجی.[8]) وفيات الاعيان، ابن خلکان، ج 3، ص 3.[9]) الفهرست، شيخ طوسی، ص 55.[10]) روضات الجنات، ص 383.[11]) رجال، نجاشی، ص 206.[12]) مقدمه بحارالانوار، ص 125؛ يتيمة الدهر، ج 1، ص 53.
منبع : نشریه ندای تشیع، شماره اول، تابستان 1391