آخرين صحابي و نخستين زائر حسيني

يكي از راههاي عميق و در عين حال ساده و آسان براي شناخت اسلام و آثار سازنده آن، مطالعه زندگي اصحاب خاصّ پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و امامان معصوم عليهم‏السلام است. آنها كه تا آخر عمر در خط پيامبر و امامان بودند و از جانب آن بزرگوران مورد تأييد قرار گرفتند. جابر بن عبداللّه انصاري از افراد نادري است كه براستي شاگرد فهيم، عارف، پارسا، مجاهد و وارسته پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله بود. وي بيش از 90 سال عمر پربركت خود را در راه اسلام و گسترش آن صرف كرد و شيرمردي مخلص و نستوه، عابدي وارسته و عاشق و عالمي پرتلاش بود. جابر پنج امام را درك كرد، از شاگردان و ياران مخصوص همه آنها بود و در نشر انديشه آنان، سهمي بزرگ داشت. «جابربن عبداللّه انصاري» كسي بود كه هم اسلام او را پرورش داد و هم او موجب رشد و گسترش اسلام شد. او در اين ميدان، گوي سبقت از همگنان ربود و چنان درخشيد كه وي را از «اصفيا» مي‏دانند. او به دو موضوع، كه در مكتب اسلام بسيار مهم و سرنوشت ساز است، اهميت بسيار مي‏داد: 1 ـ پاسداري و نگهباني عميق و جدّي از خط راستين ولايت و رهبري امامان برحق، 2 ـ نقل و نشر احاديث پيامبر و امامان عليهم‏السلام و گسترش فرهنگ اسلام. او چنان به نشر روايات اهميت مي‏داد كه در تمام كتب احاديث اسلامي، نام او به عنوان ناقل حديث و ناشر فرهنگ اهل‏بيت عليهم‏السلام مي‏درخشد. پس ضروري است كه زندگي اين بزرگوار را مورد مطالعه قرار داده، از آن درس گيريم و در زندگي خود به كار بنديم. جابر كيست؟ جابر بن عبداللّه انصاري يار باوفاي پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله و شيفته حق و پاسدار جان بركف اسلام حدود پانزده سال قبل از هجرت در مدينه و در خانواده‏اي محترم، از خاندان «خزرج» متولد شد. پدر جابر «عبداللّه بن عمرو» از نخستين كساني است كه قبل از هجرت پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از مكه به مدينه، اسلام را پذيرفت. او تمام زندگي‏اش را وقف گسترش اسلام كرده بود. و بيش از صدسال داشت.(1) در جنگ بدر شركت كرد و در جنگ احد به درجه رفيع شهادت دست يافت.(2) نام مادر جابر «نسيبه» بود و دختر، عقبة بن عدي به شمار مي‏آمد.(3)
جابر در عصر پيامبر هنگامي كه پدر جابر به شهادت رسيد، جابر 9 خواهر داشت. گروهي بر اين باروند كه جابر پنج فرزند داشت، سه پسر كه عبدالرحمن، محمد و حميد نام داشتند. و دو دختر كه ميمونه و ام حبيب خوانده مي‏شدند.(4) به سبب نام پسرهايش، جابر را ابو عبدالرحمن و ابومحمد و گاه ابوعبداللّه مي‏خواندند. جابر در عصر پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله عنصري پاك، مجاهدي مخلص و صحابي رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله شمرده مي‏شد و همراه پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در 19 غزوه شركت كرد. امام باقر عليه‏السلام فرمود: از جابربن عبداللّه انصاري شنيدم كه مي‏گفت: از رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در مورد سلمان پرسيدم، فرمود: سلمان درياي علم و معرفت است كه نمي‏توان به آخر آن رسيد. سلمان داراي علم گذشته و آينده است. خداوند دشمن دارد، كسي را كه با سلمان دشمني كند و دوست دارد آن را كه با سلمان دوستي ورزد. عرض كردم در باره ابوذر غفاري، مقداد، و عمّار ياسر چه مي‏فرمايي؟ حضرت پاسخ را تكرار كرد. از محضر رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله بيرون آمدم، تا اين چهار تن (سلمان، ابوذر، مقداد، عمار ياسر) را ديدار كنم و به آنها بشارت دهم. وقتي از حضور رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله حركت كردم، فرمود: «اِلَيَّ يا جابِرُ وَ أَنْتَ مِنّا، أَبْغَضَ اللّهُ مَنْ أَبْغَضَكَ وَ أَحَبَّ مَنْ اَحَبَّكَ» اي جابر، تو از خاندان ما هستي، خداوند دشمن دارد آن را كه با تو دشمني ورزد و دوست دارد آن را كه با تو دوستي كند.(5) وصيت مخصوص پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله به جابر از ويژگيهاي جابربن عبداللّه انصاري وصيت پر راز و رمز رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله به اوست. اين امر شگفت انگيز بيانگر مقام ارجمند و شخصيت عظيم جابر است. رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله به جابر فرمود: «اميد آن است كه عمر طولاني كني تا فرزندي از من را كه از نسل حسين عليه‏السلام است و محمد نام دارد، ببيني كه علم دين را مي‏شكافد و تشريح مي‏كند. وقتي او را ملاقات كردي، سلامم را به وي برسان.(6) جابر بعد از پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از گفتار و روش جابر و قراين بسيار استفاده مي‏شود كه جابر بن عبداللّه انصاري، بعد از رحلت پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، هيچگاه به راه ديگران نرفت و با كمال شهامت در خط راستين اسلام پابرجا ماند. و از افراد نادري است كه فراز و نشيبها وي را نلغزاند. ابو زبير مكي مي‏گويد: جابر را ديدم بر عصايي تكيه داده، از كوچه‏هاي مدينه عبور كرد، به محل اجتماع مردم مدينه آمد و گفت: «عَلِيٌّ خَيْرُالْبَشَرِ فَمَنْ اَبي فَقَدْ كَفَرْ، مَعاشِرَ الْاَبْصارِ اَدَّبُوا اَولادَكُمْ عَلي حِبِّ عَلِيٌّ.» علي عليه‏السلام بهترين انسانهاست، پس هركس منكر اين موضوع شود، راه كفر پيموده است. اي مردم مسلمان مدينه، فرزندان خود را بر اساس دوستي و عشق علي عليه‏السلام تربيت كنيد، هركس مانع از آن شد، بنگريد كه مادرش چگونه او را زاده است. (اصالت خانوادگي ندارد.)(7) «ابوزبير» مي‏گويد: از جابر پرسيدم: علي عليه‏السلام چگونه شخصي بود؟ جابر ابروانش را كه روي چشمانش افتاده بود، بالا زد و گفت: علي عليه‏السلام بهترين افراد بشر در روي زمين بود. در زمان رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله هرگاه مي‏خواستيم منافقان را بشناسيم، معيار ما ارتباط با علي عليه‏السلام بود.(8) يعني‏هر كه با علي عليه‏السلام رابطه خوبي نداشت، منافق بود و هركه روابط خوبي با حضرت داشت، مسلمان حقيقي بود. ناشر افكار خاندان نبوت تلاش بي‏وقفه از ويژگيهاي جابر بود در نشر افكار و فرهنگ امامان عليهم‏السلام در زماني كه دشمنان براي پوشاندن فرهنگ اهل‏بيت عليهم‏السلام تلاش مي‏كردند، جابر گاه براي دريافت حديثي از پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از مدينه به سوي شام (با وسايل آن زمان) حركت مي‏كرد. در مورد وثاقت جابر، امام باقر عليه‏السلام فرمود: «جابر هرگز دروغ نمي‏گويد.»(9) دراين باره، تاريخ نويسان گفته‏اند: «وَ كانَ مِنَ الْمُكَثِّرينَ فيِ الْحديثَ، اَلْحافِظينَ لَلسُّنَنِ.» جابر در نقل گفتار و فرهنگ اسلام بسيار كوشا بود و از پاسداران سنتهاي اسلام به شمار مي‏آمد.(10)
ياور امام زمان عليه‏السلام بعضي از دانشمندان و سيره نويسان، تأويل معناي آيه «اِنّ الذي فَرَضَ عَلَيكَ الْقُرانَ لَرادُّكَ اِلي مَعادٍ»(11) را به رجعت جابر با امام زمان حضرت مهدي عليه‏السلام مربوط مي‏دانند.(12) شايد رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله يا يكي از امامان عليهم‏السلام با خواندن آيه فوق به جابر بشارت داد كه، هنگام ظهور حضرت مهدي عليه‏السلام زنده مي‏شوي؛ از ياران نزديك و مخلص آن حضرت خواهي بود و در تثبيت و گسترش حكومت جهاني آن حضرت نقش بسزايي بر عهده خواهي داشت. نخستين زائر كوي حسيني عليه‏السلام آنچه بر شهرت جابر افزود و نام او را جهاني و جاودانه ساخت، اين بود كه در روز اربعين سال 61 هجري، به عنوان «نخستين زيارت كننده مرقد شريف امام حسين عليه‏السلام ، به كربلا آمد و به زيارت پرداخت.» پيوند مقدس و مخلصانه با امام حسين عليه‏السلام به وي رنگ حسيني داد و او در كنار امام حسين عليه‏السلام بر قلّه رفيع جهان و زمان قرار گرفت؛ زيرا زيارت او زيارتي معمولي نبود، بلكه زيارتي سياسي و انقلابي و پايه گذار شكستن زرق و برق طاغوت زمان (يزيد) و طاغوتهاي ديگر بود. اين زيارت چون پتكي بر سر يزيديان و بردگان زر و زور فرود آمد. گويا خداوند مي‏خواست تا جابر در پرتو نور حسيني در همه جا حضور يابد و شيوه‏اش، الگويي براي مسلمانان راستين گردد.
چگونگي زيارت جابر «عطيّه عوفي» مي‏گويد: من با جابر بن عبداللّه انصاري به زيارت قبر حسين عليه‏السلام رفتم. وقتي به كربلا رسيديم، جابر نزديك شط فرات رفت، غسل كرد. قطيفه‏اي به كمر بست و قطيفه‏اي ديگر بر دوش افكند. سپس كيسه‏اي كه همراهش جابر در پاسخ گفت: اي عطيّه، از حبيب خود رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله شنيدم كه مي‏گفت: هركس قومي را دوست بدارد، با آنها محشور مي‏شود و هر كس عمل قومي را دوست بدارد، در آن عمل با آنها شريك است. بود، گشود و از آن آرد «سعد» (ريشه خوشبوي كوفي) برون آرود و خود را خوشبو كرد. سپس به طرف مرقد شريف امام حسين عليه‏السلام حركت كرد؛ در حالي كه مشغول ذكر خدا بود، خود را نزديك قبور رساند و گفت: مرا به قبر حسين عليه‏السلام برسان تا آن را لمس كنم.(13) دستش را گرفتم و به قبر رساندم. هنگامي كه دستش به خاك مرقد حسين عليه‏السلام رسيد، از شدت اندوه بيهوش شد و به روي قبر افتاد. من بر وي آب پاشيدم. وقتي به هوش آمد، سه بار گفت: ياحسين! ياحسين! ياحسين! سپس گفت: «حبيبٌ لا يُجيبُ حَبيبَهُ» آيا دوست جواب دوستش را نمي‏دهد؟! بعد گفت: چگونه جواب دهي كه خون از رگهاي گلويت برسينه و شانه‏ات فرو ريخته و ميان سرو بدنت جدايي افتاده است! من گواهي مي‏دهم تو فرزند بهترين پيامبران و سرور مؤمنان و اسوه تقوا و پرهيزكاري و زاده هاديان و رهبران، و پنجمين تن از اصحاب كسا، فرزند بزرگترين نقبا(علي عليه‏السلام ) و فرزند سرور زناني. چرا چنين نباشي كه دست سيد المرسلين تو را پروراند، در دامن پرهيزكاري بودي از پستان ايمان شير خوردي، با اسلام از شير باز گرفته شدي و در زندگي و هنگام مرگ پاك بودي. قلب مؤمنان، از فراقت سوخت. آنها شك ندارند كه تو زنده‏اي، سلام و خشنودي خدا بر تو باد. گواهي مي‏دهم داستان تو مانند جريان شهادت حضرت يحيي بن زكريّا بود. (كه طاغوت زمان سر از پيكرش جدا كرد.) عطيه عوفي(14) مي‏گويد: سپس جابر، به اطراف قبر امام حسين عليه‏السلام متوجه شد و ساير شهيدان كربلا را چنين زيارت كرد: «درود و سلام بر شما ارواحي كه در محور قبر امام حسين عليه‏السلام جاي گزيديد. و شتر خود را در آستان او خوابانيديد. گواهي مي‏دهم شما نماز را به پا داشتيد و زكات را ادا كرديد و امر به معروف و نهي از منكر انجام داديد و با منحرفان و ملحدان جنگيديد. شما خدا را عبادت كرديد تا مرگتان فرا رسيد. سوگند به خدايي كه محمد صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را به راستي فرستاد، ما با شما در آنچه بدان وارد شديد، شريك بوديم. عطيّه عوفي مي‏گويد: از او پرسيدم: ما چگونه در جهاد و پيكار آنها (شهيدان كربلا) شركت داريم؟ ما در فراز و نشيب همراه آنها نبوديم و شمشير نكشيديم؛ ولي اين شهيدان جانبازي كردند، به گونه‏اي كه سرهايشان از بدنشان جدا شد و فرزندانشان يتيم و زنانشان بيوه گشتند؟! جابر در پاسخ گفت: اي عطيّه، از حبيب خود رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله شنيدم كه مي‏گفت: هركس قومي را دوست بدارد، با آنها محشور مي‏شود و هر كس عمل قومي را دوست بدارد، در آن عمل با آنها شريك است. سوگند به خداوندي كه محمد صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را به راستي فرستاد، نيت من و اصحابم همان نيت امام حسين عليه‏السلام و اصحاب اوست؛ نيتي كه بر اساس آن به شهادت رسيدند.(15) ديدار با امام سجاد عليه‏السلام و همراهان آن حضرت آيا جابر در روز اربعين كاروان اهل بيت عليهم‏السلام را نيز زيارت كرد؟ در اين باره، چهار نظر وجود دارد: 1 ـ امام سجاد عليه‏السلام و همراهانش درهمان اربعين اول (20 صفر سال 61) از شام به كربلا آمد و در همان روز با جابر ملاقات كردند. 2 ـ اين ملاقات، در اربعين دوم همان سال يا در اربعين سال بعد (سال 62 هجري) تحقق يافت. 3 ـ جابر و همراهان در اربعين اول سال 61 هجري به زيارت قبر امام حسين عليه‏السلام توفيق يافتند، ولي ملاقات اهل بيت عليهم‏السلام بعد از خروج از كوفه، در مسير خود به شام نخست به كربلا آمدند، به زيارت پرداختند و سپس به شام رفتند؛ آنها در اين روز كه مصادف با اربعين بود با جابر و همراهانش ملاقات كردند. به نظر مي‏رسد كه نظر سوم و چهارم اي جابر، قبر حسين عليه‏السلام را زيارت كن؛ زيرا پاداش زيارت قبرحسين عليه‏السلام با پاداش انجام دادن صد حجّ (مستحبي) برابر است؛ و در حقيقت قبر حسين بن علي عليه‏السلام گلزاري از گلزارهاي بهشت است… و زمين كربلا، زمين بهشت به شمار مي‏آيد. از بقيه مناسبتر است.
نام جابر بر ضريح امام حسين عليه‏السلام جالب توجه اينكه در بالاي ضريح مقدس امام حسين عليه‏السلام كه به وسيله شيعيان از هندوستان تهيه شده و 5/5 متر دراز و 5/4 متر پهنا دارد، با آب طلاي خالص آيه نور و پس از آن، اين حديث نبوي نگاشته شده است: «يا جابِرُ زُر قَبْرَ الْحُسَيْن فَاِنَّ زِيارَتَهُ تَعْدِلُ مِأَةَ حَجَّةٍ وَ اِنَّ قَبْرَالحسين بن علي تُرْعَةٌ مِنْ تُرُعِ الْجَنّة … وَ اِنَّ كَربلا اَرْضُ الجَنّة» اي جابر، قبر حسين عليه‏السلام را زيارت كن؛ زيرا پاداش زيارت قبرحسين عليه‏السلام با پاداش انجام دادن صد حجّ (مستحبي) برابر است؛ و در حقيقت قبر حسين بن علي عليه‏السلام گلزاري از گلزارهاي بهشت است… و زمين كربلا، زمين بهشت به شمار مي‏آيد.(16) جابر به سفارش پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله عمل كرد و به عنوان نخستين زائر، در موقعيتي دشوار، اين سنت عظيم را بنيان نهاد. رحلت جابر پس از آنكه جابر، پيام رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را به امام باقر عليه‏السلام رساند، امام باقر عليه‏السلام به جابر فرمود: وصيت خود را آماده كن؛ زيرا تو در مسير حركت به سوي خدايي! قطرات اشك از چشمان جابر سرازير شد و به امام باقر عليه‏السلام عرض كرد: آقاي من، اين خبر را قبل از شما رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله به من داد و فرمود: «چند روز پس از ديدار با محمد بن علي(امام باقر عليه‏السلام ) از دنيا مي‏روي.» امام باقر عليه‏السلام فرمود: «اي جابر، سوگند به خدا، خداوند علم گذشته و حال و آينده تا روز قيامت را به من عنايت فرموده است.» جابر وصيت كرد؛ آماده سفر شد.(17) و سر انجام در 73 يا 74 يا 78 قمري در 94 سالگي در مدينه از دنيا رفت.(18) طبق بعضي از روايات، امام صادق عليه‏السلام فرمود: جابر، آخرين نفر از اصحاب بود كه باقي مانده بود.(19) ابان بن عثمان، كه در آن وقت حاكم مدينه بود، بر جنازه جابر نماز خواند. او به فرزندان جابر پيام فرستاده بود وقتي پدر تان از دنيا رفت، او را به خاك نسپاريد تا من بر جنازه‏اش نماز بخوانم.(20) زيرا حاكمان نماز خواندن بر جنازه بزرگان را امتياز و افتخار مي‏دانستند. گرچه جابر بن عبداللّه انصاري، در ميدان نبرد با دشمن به شهادت نرسيد، ولي با شمشير قلم و بيان و در مسير مبارزه پيوسته با دشمنان بود. او با افشاگريهايش بيني دشمنان كينه توز را به خاك ماليد و از حريم مقدس امامان معصوم عليه‏السلام دفاع كرد. بي‏ترديد، جابر از مصداقهاي روشن اين سخن رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله به شمار مي‏رود: «اِذا كانَ يَومُ الّقِيامَةِ يُوزَنُ مِدادَ الْعُلَماء مَعَ دِماءِ الشُّهَداءِ فَيُرَجَّحُ مِدادَ الْعُلَماءِ عَلي دِماءِ الشُّهَداءِ» هنگامي كه روز قيامت مي‏شود، مركّب قلم دانشمندان را با خون شهيدان مي‏سنجند؛ پس مركّب قلم دانشمندان بر خون شهيدان برتري مي‏يابد.(21)

پاورقيها:
13 ـ اين سخن حاكي است كه جابر در اين وقت، علاوه بر ضعف پيري، نابينا هم بوده است.
17 ـ مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 197.
16 ـ زندگي پرافتخار جابر، ص 205.
1 ـ بحار الانوار، ج 18، ص 31.
18 ـ الغدير، ج 1، ص 21.
12 ـ اختيار معرفة‏الرجال، ج 1، ص 325.
11 ـ سوره قصص، آيه 85، (امام باقر(ع) فرمود: اي زراره، جابر كسي است كه تأويل اين آيه «اِنّ َالَّذي فَرَضَ عَلَيكَ …» را مي‏داند.)
19 ـ اصول كافي، ج 1، ص 469.
10 ـ اعيان الشيعه، ج 15، ص 141.
14 ـ «عطيّه» فرزند «سعد بن جناده» و كنيه‏اش «ابوالحسن» است. وي از تابعان و از بزرگان محدثان اماميه است. و در متون اسلامي احاديث بسيار از وي نقل نقل شده است. وقتي او به دنيا آمد، از حضرت علي(ع) خواسته شد برايش نامي انتخاب كند. حضرت فرمود: «هذا عطيّةُ اللّه» اين فرزند از عطاي خداست. از اين رو اورا عطيه مي‏خواندند. از توفيقات عطيّه رابطه علمي و معنوي او با جابر است.
15 ـ نفس المهموم، ص 322؛ منتهي الآمال، ج 1، ص 321.
20 ـ اعيان الشيعه، ج 15، ص 147.
2 ـ الغدير، ج 7، ص 264.
21 ـ ارشاد القلوب، ص 165.
3 ـ اعيان الشيعه، ج 4، ص ؟
4 ـ اختيار معرفة الرّجال، ج 1، ص 207.
5 ـ اختصاص، شيخ مفيد، ص 223.
6 ـ كشف الغمّه، ج 2، ص 328.
7 ـ رجال كشي، ص 40ـ44.
8 – اعيان الشيعه، ج 15، ص 140.
9 ـ تهذيب الاحكام، ج 9، ص 309، حديث 1106.