آسیب شناسی تربیت دینی جوانان

آسیب شناسی تربیت دینی جوانان
متأسفانه میلیونها معتاد در جامعه داریم. میزان معتادان کشور ما نسبت به جمعیت ایران از کشورهای منطقه، کشورهای اسلامی و بسیاری از کشورهای دیگر بیشتر است. اغلب مصرف کنندگان مواد مخدر جوانان هستند. علاوه بر این، مصرف مشروبات الکلی و ارتباط با جنس مخالف نیز رو به گسترش است. آمارهای ارایه شده از سوی نیروی انتظامی در بحث تخلفات و صحنه کوی و برزن، خیابان و ظواهر جوانان، نشان می دهد که جوانان ما از مسایل دینی فاصله گرفته اند. در مدارس ما هم همین گونه است.ما به عنوان مشاور با دو گروه درگیر هستیم؛ نخست پدر و مادرهایی که فرزند جوانشان با جنس مخالف خود ارتباط داشته و قصد ازدواج با کسی را دارد که مورد قبول آنها نیست و یا اینکه فرزندشان ترک تحصیل کرده و به طرف اعتیاد رفته است. گروه دوم زن و شوهرهای جوانی هستند که درگیری و طلاق در آنها زیاد شده است؛ یعنی حتی شکیبایی، سازگاری و تفاهم در بین جوانان متأهل هم کم شده است. در دانشگاهها این مشکل بیشتر از جاهای دیگر است. شکایت معلمان دینی هم این است که ما چگونه می توانیم بچه ها و شاگردان را به مسایل دینی علاقه مند کنیم.
روی آوری جوانان به مذهبالبته، یادآوری جنبه های مثبت قضیه هم که روی دیگر سکه است، لازم است. بنا به فرموده رهبر معظم انقلاب، هنگام برگزاری مراسم اعتکاف در دانشگاهها، می بینیم که جمعیت زیادی از جوانان در اعتکاف هستند. در مراسم عزاداری هم همینگونه است. اگر شیوه برخورد درست با جوانان را بدانیم و به سؤالهای آنها به نحو مطلوب و با مدارا پاسخ بدهیم؛ بسیاری از آنها جذب مسایل دینی خواهند شد.تاریخچه برخورد روانشناسی با این مسایل، شامل سه مقطع است. در طلوع عملی شدن (تجربی شدن) روانشناسی- در حدود سالهای ۱۸۸۰ تا ۱۹۰۰ م- استادان روانشناسی افرادی بودند که تحصیلات دینی داشتند. همان طور که پس از تأسیس دانشگاه تهران، عده ای از استادان آن دارای تحصیلات حوزوی بودند که از جمله آنها می توان به استاد فروزانفر، استاد همایی و … اشاره کرد.در سی سال اول تأسیس روانشناسی هم کسانی مانند ویلیام جیمز، استانلی هال و … افرادی دیندار بودند که سعی کردند روانشناسی را با این روش و متدلوژی جدید علوم تجربی در خدمت تبلیغات دینی بگیرند.در اوایل قرن بیستم، مجله تربیتی دینی نوجوانان توسط «استانلی هال» که مؤسس تحقیقات نوجوانی و بلوغ است، فعالیت می کرد. ویلیام جیمز در سال ۱۹۰۲، کتاب «انواع تجربه های مذهبی» و یا «تنوع تجربه های مذهبی» را منتشر و در آن سخنرانیهای مفصل خویش و تجربه های عرفانی و مذهبی اش را نقل کرد.در سی سال اول روانشناسی، بسیاری از تحقیقات و رساله های دکترای روانشناسی، به تحقیقات دینی گرایش داشته است. تقریباً در سی سال بعد، یعنی از سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰، انکار و اعراض از دین در روانشناسی دیده می شود. یک استاد و صاحب نظر معروف در دانشگاه، به نام «پرد»، در سال «1950 م» می گوید: «من پنجاه کتاب روانشناسی درسی را در آمریکا بررسی کردم، اما حتی یک بحث کوچک درباره اینکه مذهب به عنوان یک بحث انسانی و عاطفی مطرح باشد، ندیدم.»سی سال بعد، با ظهور و اوج رفتارگرایی که صبغه مادی گرایی داشته و مسایلی که کلیسا ایجاد کرده بود، روگردانی از دین در کارهای علمی روانشناسی و علوم جدید به شدت دیده می شود؛ تا جایی که بسیاری از مجله های علمی روانشناسی دینی تعطیل می شوند؛ ولی دوباره از حدود سالهای ۷۰- ۶۰ میلادی به بعد، شاهد افزایش بررسیهای روانشناسانه نسبت به مسایل دینی و مذهبی هستیم، به طوری که در سالهای اخیر دهها مجله معتبر و سمپوزیوم و سمینار در دنیا برگزار شده است. به عنوان مثال، انجمن روانشناسی آمریکا شعبه ۳۶ خود را به عنوان «روان شناسی و دین» تأسیس می کند و از روانشناسان دنیا می خواهد که در این زمینه ثبت نام کنند. تعداد متخصصان عضو انجمن روانشناسان مسیحی، تقریباً از ۲۰۰ نفر در سال ۱۹۹۳، در سالهای اخیر یکباره به شانزده هزار نفر رسید، به طوری که در حال حاضر دهها مجله در زمینه روان شناسی دین فعالیت می کنند و تحقیقات زیادی نسبت به دین در ابعاد علوم انسانی و نظری در سراسر دنیا در حال انجام است.کشش و علاقه نسل جوان ما به دین زیاد است و سؤالهای زیادی در مورد عرفان و معنویت دارند و چون ما نمی توانیم جواب درستی به آنها بدهیم، به طرف بودیسم و شعبه های مختلفی از مسایل معنوی و مذهبی مثل عرفان سرخ پوستی و ترجمه کتابهای مسیحی و هندی می روند.جوانان و نوجوانان ما به دنبال سؤالهایی هستند که در حوزه هستی شناسی و انسان شناسی پاسخ داده می شوند. همچنین علاقه به شعرهای عرفانی مثل حافظ، مثنوی و … زیاد شده است.اما بحث ما این است که چگونه نسل جوان را از سرچشمه ناب عرفان اسلامی بهره مند کنیم تا آنچه را خود دارند، از بیگانه تمنا نکنند. جوانان در باطن دیندار هستند؛ نه به طور فطری بلکه به طور تاریخی. سابقه دینداری ما مربوط به قبل از اسلام است.حتی جهانگردان اروپایی نیز که در طول قرنها به ایران آمده اند، ایرانیان را محجوب و دیندار دانسته اند. به فرموده شهید مطهری، وقتی نجابت ایرانی با نورانیت اسلام ممزوج می شود، از ما ملتی مقاوم، نجیب، عفیف و دیندار می سازد. من معتقدم که روگردانی فرزندان و جوانان ما نسبت به مسایل دینی سطحی و گذراست و ما به هیچ وجه جوان دین ستیز و دین گریز نداریم.
نقص در مخاطب شناسیجوانان ما به دلیل کششهای پاک انسانی و فطرت الهی خود و همچنین علاقه مندی تاریخی و فرهنگی و بستر خانوادگی که با دینداری آنها را تربیت کرده، به دین گرایش دارند؛ ولی ما در فهم خواسته های آنان با مشکل مواجهیم و نوع برخورد ما با آنها به نحو صحیحی نبوده است. متأسفانه در سیستم تبلیغی ما، مخاطب مورد توجه نیست. مشکل مبلغان دینی ما، مخاطب شناسی است. دانشگاههای ما به اندازه حوزه های علمیه ریشه ندارند و شاید حساسیت هم نداشته باشند. ما نتوانستیم پس از انقلاب از سرچشمه گوارای حوزه، به طرز درستی در دانشگاه استفاده کنیم. در بحثهای اطلاعرسانی، با مفاهیمی چون پیام رسان، پیام گیر و پیامی که باید منتقل شود، سر و کار داریم؛ یعنی چهار جزء با هم ارتباط دارد؛ یک جزء آن پیام است که باید منتقل شود و کسی به عنوان پیام رسان باید آن پیام را برساند و کسی هم به عنوان پیغام گیر باید آن را دریافت کند و یک واکنش هم هست برای اینکه بدانیم آیا این پیام منتقل شده و تأثیر گذاشته است یا خیر؟مشکل ما این است که پیام گیر را نمی شناسیم. پیام ما اسلام و معارف اسلامی است. همانطور که امام باقر(علیه السلام) فرموده اند: «اگر به شرق یا غرب بروید، آنچه به صورت واقعی و درست است، در نزد ما اهل بیت است و آنچه ناب، درست و صحیح است، اسلام می باشد که به وسیله ائمه(ع) و یا تبیین آن بزرگواران به ما رسیده است.»این پیام روشنی است که از جای دیگری هم نباید آن را گرفت. آیین اسلام در همه ابعاد انسانی و مسایل فردی و اجتماعی کامل است و کم ندارد. ما مشکل پیام نداریم، بلکه چون پیام گیر را نمی شناسیم، طوری مطالعه می کنیم که اگر دو قرن پیش هم می خواستیم به تبلیغ برویم، آن را می گفتیم. در هر صورت، مردم زمان ما با مردم ۵۰ سال پیش فرق کرده اند. ما باید جوانان را بشناسیم. این شناخت به ما کمک می کند که چه بخشی از پیام را بگیریم تا روشی مناسب را ارایه بدهیم. لزومی ندارد که در مبنا از التقاط علوم غیر اسلامی استفاده کنیم. می توانیم از روش و تکنیک استفاده کنیم. مشکل ما را بحثهای جدید و روان شناسی حل نمی کند؛ مشکل این است که رو به روی ما جوانانی هستند که باید از نگرانیها، دغدغه ها و روان شناسی وجودی و مراحل سن و رشد آنها و از آنچه با خانواده دارند و آنچه اکنون در جامعه می گذرد، اطلاع داشته باشیم.مشکل دیگر ما این است که فکر می کنیم چون ظاهر جوان امروز مثل ما نیست و با آداب و رسوم برخورد دیگری دارد، از ما خیلی فاصله گرفته است. در هر زمان، شکایت نسبت به جوانان بوده است.سنایی می گوید: ای مسلمانان خلایق کار دیگر کرده انداز سر بی حرمتی معروف، منکر کرده اندهمه بزرگان از نسل نو شکایت دارند و تصور می کنند که نسل گذشته در رعایت اصول، از نظر اخلاق بهتر بوده اند.من معتقدم که شناخت ما از وضعیت جوانان کم است. نکته امیدوارکننده این است که تغییراتی را که ما در جوانان شاهد هستیم، عمیق نیست؛ یعنی در بطن عقایدشان نیست. بنابراین، دوام ندارد. اگر نسل جوان را خوب بشناسیم، با گذشت زمان این تغییرات سطحی و ناپایدار، جای خود را به یک دین باوری درست تر می دهد. حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) در مورد جوانان می فرمایند: «جهل و نادانی او معذور است» یعنی باید عذر او را قبول کنیم و از او انتظار بالایی نداشته باشیم، زیرا علم او علم بالایی نیست، بلکه علم کوتاه است.نکته اصلی صحبت من این است که جوانان ما در ظاهر تغییر کرده اند و تعداد زندانیان جوان و خلافهای آنها افزایش یافته است. بعضی از خلافهای جوانان انحراف و خطاست و خودشان را قربانی می کنند. برخوردهایی که جوانان با بزرگترها دارند، دو دلیل عمده دارد؛ اول به دلیل ویژگیهایی است که در هر نسل جدیدی دیده می شود. به هر حال، سرعت شهرنشینی، بحث رسانه ها و اینترنت از مسایل عصر ماست که نباید آنها را نادیده گرفت.
جوانان، دین گریز و دین ستیز نیستندبسیاری از این مسایل عمیق نیستند، بلکه اگر درست برخورد شود، مسایل درست می شود. منظورم از عمیق دیدن مسایل، دین باوری است. اگر ما درست برخورد نکنیم، پسر و یا دختر ما دچار مشکل، منکرات و آسیبهای اجتماعی می شوند و حتی ایشان لطمه ای اصولی می بیند؛ اما این ستیز نمی شود.جوانان ما دین ستیز نیستند و با آن عناد ندارند، بلکه از امر و نهی های جدی ما و محکوم شدن و لقب گناهکار گرفتن، گریز دارند.
بهره گیری از روش درست در برخورد با جوانانروش برخورد ما با جوانان باید با محبت، احترام و شکیبایی همراه باشد. در روایتی آمده است: اگر آدمی سوء خلق داشته باشد، فردی که نزدیک است دچار وحشت و فردی که دور است، از ما فراری می شود. نکته دیگر این است که سؤالهای نسل جوان ما و نگرانیهای او چیست تا با تحلیل منطقی و بدون محکوم کردن، به آنها پاسخ بدهیم. عقاید و اخلاق را باید به طور جوان پسند، بین جوانان جا انداخت. در مورد عقاید هم که بحث استدلالی است، جوان منطقی است و از نوجوانی به بعد، با شک و شبهه و سؤال رو به روست، زیرا سن جوانی سن استدلال است و ما اگر این مسایل را بدانیم نه تنها با جوانان مشکلی نخواهیم داشت؛ بلکه آنها خود به سوی ما می آیند.منبع:روزنامه قدس