آشنایی با فرقه زیدیه (۳)

۴٫ سلسله امامان زیدیه در یمندولت امامان زیدی در یمن پس از امام هادی و دو فرزندش تا سال ۴۴۴ که امام ابوالفتح دیلمی به قتل رسید استمرار داشت. از این دوره، به نام دوره اول دولت زیدیه یاد می‏شود که حکومت امامان زیدیه غالبا در صعده و اطراف آن محصور مانده بود و دوره اضطراب و عدم استقرار سیاسی بود.۱۵۰در سال ۴۵۱، امام حمزه بن ابوهاشم (متوفای ۴۵۹) که او نیز از نوادگان امام قاسم رسّی بود، پس از یک توقف کوتاه مجددا دولت امامت زیدیه را در یمن احیا کرد، و از آن پس امامانی یکی پس از دیگری در یمن به امامت رسیدند، تا این‏که در سال ۱۰۰۶، امام متوکل عبدالله المهدی که در سال ۹۹۴ به امامت رسیده بود، به نفع امام قاسم بن محمد بن علی از منصب خود کناره گیری کرد. این مقطع (۴۵۲ـ۱۰۰۶) به‏نام دولت دوم زیدیه نامیده شده است، که همانند دوره اول با عدم استقرار و اضطرابات سیاسی و تسلط عثمانی‏ها همراه بود.۱۵۱دوره سوم و آخر حکومت امامان زیدیه در یمن از امام قاسم بن محمد آغاز می‏شود و به کودتای ۱۹۶۲ و اعلام جمهوری پایان می‏یابد. در زمان امامت امام قاسم بن محمد (۱۰۰۶ـ۱۰۲۹) دولت امامان زیدی یک‏بار دیگر اقتداری مضاعف یافت و او که عالم و فقیهی برجسته نیز بود،۱۵۲ برای اولین بار امکان یافت تا بر همه یمن از جنوب تا شمال حکم براند.۱۵۳ همچنین در زمان امام متوکل اسماعیل (۱۰۵۴ـ۱۰۸۵) از نوادگان امام هادی، این اقتدار گسترش بیشتری یافت و به اوج رسید.۱۵۴ مورخان آورده‏اند که امام متوکل در سال ۱۰۷۳ عید غدیر را روز جشن و سرور رسمی اعلام کرد و یک‏بار دیگر به این مراسم در یمن رونق بخشید.۱۵۵بالاخره، آخرین امامان زیدی که از خانواده حمیدالدین و از نسل امام قاسم رسّی بودند، امامتشان با امام محمد بن یحیی حمیدالدین «المنصور» در سال ۱۳۰۷ (۱۸۹۰م) آغاز شد. امام المنصور و پس از او فرزندش امام یحیی «المتوکل» که در سال ۱۳۲۲ (۱۹۰۴م) به امامت رسید، بر روال گذشته مشی کردند،۱۵۶ با این تفاوت که پس از استقلال دوم یمن از عثمانی‏ها در سال ۱۹۱۹ و به دنبال سیطره کامل دولت زیدی بر یمن که شاید برای اولین بار در این حد اتفاق افتاده بود،۱۵۷ و همزمان با تحولات سریع جهان و منطقه، عرصه بر حکومت امامان زیدی تنگ شد.۱۵۸ امام یحیی بن المنصور هرچند کوشید تا با یک رشته سیاست‏ها، مثل ترور مخالفان،۱۵۹ «مملکت متوکلیه یمنیه» (نامی که بر یمن گذاشته بود) را محفوظ نگاه دارد۱۶۰ ولی در انقلاب ۲۸ سپتامبر ۱۹۴۸ به قتل رسید۱۶۱ و عبدالله بن احمد الوزیر از آل وزیر که از سوی حزب احرار کاندیدای مقام امامت بود،۱۶۲ با داعیه امامت مشروطه (امامت قانون اساسی) در انقلابی که به انقلاب قانون و انقلاب علما نامیده شد، زمام امور را به دست گرفت.۱۶۳ انقلاب علما در همان سال با شکست مواجه شد و امام عبدالله و نخست وزیرش علی‏بن عبدالله اعدام شدند۱۶۴ و امام احمد بن یحیی «الناصر» فرزند امام یحیی دوباره بر مسند امامت تکیه زد. در ۲۶ سپتامبر ۱۹۶۲م. و پس از درگذشتِ امام احمد طی یک کودتای نظامی حکومت جمهوری اعلام شد۱۶۵ و فرزند امام احمد، امام محمد البدر آخرین امام زیدیه بود که هیچ‏گاه فرصت حکومت بر یمن را پیدا نکرد.به‏طور خلاصه، اصولی که در این دوره به عنوان معتقدات زیدیه طرح گردید و مورد قبول قرار گرفت عبارت‏اند از:۱٫ افضلیت علی(ع) بر سایر صحابه؛۲٫ اولویت آن حضرت بر دیگران در امر امامت؛۳٫ حصر امامت پس از حسن(ع) و حسین (ع) در فرزندان آن دو؛۴٫ وجود نص بر امامت علی(ع) و حسنین(ع) و استحقاق امامت بعد از آنان با دعوت و تحقق سایر شرایط امامت نه با وراثت؛۵٫ عصمت اهل بیت شامل علی(ع)، فاطمه(س) و حسن(ع) و حسین(ع)؛۶٫ طعن صحابه و تخطئه آنان؛۷٫ گشودن باب اجتهاد؛۸٫ تجویز تقیه ؛ ۱۶۶۹٫ رواج فتاوای فقهی و سنت‏های مذهبی نزدیک به امامیه چون جمع بین نمازها، باز گذاشتن دست‏ها در نماز و آمین نگفتن پس از قرائت حمد، قصر نماز در سفر، برپایی مجالس و محافل جشن و سرور در روز غدیر، تقدیس ائمه و احترام و زیارت قبور آنان و…در مجموع، گرایش این دوره که در هادویه متبلور است، تا بدان‏جا به مذهب امامیه نزدیک شد که بسیاری از اهل سنت آن را با امامیه یکی می‏دانند.۱۶۷ تنها تفاوت هادویه و امامیه در این ذکر می‏شود که امامیه بر خلاف هادویه عدد امامان را در دوازده تن معین محصور می‏داند.۱۶۸ در طول تاریخ نیز زیدیه هادوی احترام زیادی نسبت به امامیه داشته‏اند، به‏طوری‏که موجبات سرزنش جریان‏های رقیب را فراهم آورده است.۱۶۹ در پایان نکته قابل توجه آن‏که گرایش‏های قاسمیه، ناصریه و هادویه در این دوره به نحوی امتداد گرایش جارودیه در قرن دوم به شمار آمده است۱۷۰ که بر خلاف دو فرقه دیگر زیدیه در آن قرن به امامیه نزدیک‏تر بود.۱۷۱
جریان نزدیک به اهل سنت در حاشیهبه موازات جریان نزدیک به امامیه، و به‏طور مشخص مذهب هادویه، جریان دیگری در زیدیه یمن به اهل سنت نزدیک می‏شود و به عنوان رقیب جریان غالب و قوی‏تر زیدیه و مذهب هادویه، آن را به چالش می‏کشاند.
۱٫ ابن‏المرتضیدر اواخر قرن هشتم، امام احمد بن یحیی المرتضی معروف به ابن مرتضی (۷۶۳ـ۸۴۰) از نوادگان امام هادی به سازماندهی مجدد تفکر زیدی به خصوص در مسئله امامت پرداخت. او ضمن تاکید بر افضلیّت علی(ع) و وجود نص خفی و حصر امامت در اولاد فاطمه(س)، عمل صحابه و خلافت شیخین را از روی اجتهاد دانسته که موجب فسق آنان نمی‏شود وشاهد این‏مدعا را کمک علی(ع) به‏خلفا ذکرمی‏کند.اگرچه نظرابن‏مرتضی درمورد خلافت شیخین تا حدودی با هادویه وامامیه یکی است، ولی‏به‏طور مشخص کوشیده است تا به‏نحوی رضایت اهل‏سنت را جلب‏کند ومیان حقانیّت وافضلیّت علی(ع) وآنچه درتاریخ اتفاق افتاده است جمع کند. ابن‏مرتضی همچنین به تبیین دوباره شرایط امامت پرداخت و به‏ویژه با تهی کردن امر به معروف و نهی از منکر از محتوای سیاسی آن‏که به‏دست امام هادی تثبیت شده بود،گامی دیگر به‏سوی اهل‏سنت برداشت.از امام ابن مرتضی دو اثر بزرگ در میراث زیدیه به یادگار مانده است که در آنها نظرات فقهی و اعتقادی خود را بیان کرده است: یکی الازهار فی فقه الائمه الاطهار و دیگری البحر الزخار که هر دو به چاپ رسیده است.
۲٫ ابن الوزیر، ابن الامیر و شوکانیمحمد بن ابراهیم الوزیر (۷۷۵ـ۸۴۰) معروف به ابن‏الوزیر روند نزدیکی به اهل سنت را شتاب بخشید و آن را تقویت کرد،۱۷۲ تا آن‏جا که نویسنده متعصب مسأله التقریب در پوست خود نمی‏گنجد و از ابن الوزیر نقل می‏کند که مذهب زیدیان معتزلی که همان زیدیان حقیقی‏اند رضایت به صحابه است.۱۷۳ کتاب مشهور او که دربرگیرنده نظرات او است، العواصم و القواصم فی الذبّ عن سنّه ابی‏القاسم نام دارد که در نُه جلد به چاپ رسیده است.محمد بن اسماعیل الامیر الصنعانی (۱۰۹۹ـ۱۱۸۲) معروف به ابن الامیر شخصیت دیگر این جریان است که همزمان با ظهور وهابیت آنان را تأیید و نظراتی نزدیک به اهل سنت ارائه کرد و درگیری‏های او با عالمان زیدیه شدت گرفت.۱۷۴ با این همه، نکته مهم در تاریخ زندگی او بازگشت وی از این تفکر و به نوعی توبه اوست که مورد توجه و بحث معاصران زیدیه واقع شده است. ابن‏الامیر همچنین در ردّ اتهام ناصبی بودنِ خود کتابی نوشته است، به نام التحفه العلویّه که به چاپ رسیده است.محمد بن علی شوکانی (۱۱۷۳ـ۱۲۵۰)۱۷۵ دارای منصب قضاوت۱۷۶ و صاحب تألیفات و کتب مشهوری همچون نیل الاوطار و السیل الجرار۱۷۷ آخرین شخصیت برجسته این جریان است. او نیز کتاب مشهورش العقد الثمین فی اثبات وصیه امیرالمؤمنین را در ردّ اتهام عدم التزام به مبانی زیدیه و تشیع نوشته است.روشنفکران یمن از سه نام‏برده اخیر به عنوان سرمداران حرکت نوگرایی و نماد اصلاح‏طلبی از درون زیدیه نام می‏برند، که به موازات مصلحان خارجی چون سید جمال و… در تحول و تحرک جامعه معاصر یمن نقش داشته‏اند.۱۷۸به‏طور خلاصه، اهم اعتقادات و نقاط مورد تأکید این جریان که به تدریج و در طول چندین قرن شکل گرفته است و امروز نیز با تحولاتی که بررسی آن مجالی دیگر می‏طلبد، در میان زیدیه بیش از گذشته به فعالیت خود ادامه می‏دهد و پیروانی دارد، عبارت است از:۱٫ عدم حصر امامت در اولاد فاطمه(س) و اکتفا به حصر آن در قریش؛۱۷۹۲٫ عدم اشتراط اکملیت و افضلیت در امام و کفایت وجود اجتهاد؛۱۸۰۳٫ عدم جواز خروج و شورش مادامی که کفر آشکار و ترک واجبی چون نماز از حاکمان دیده نشود؛۱۸۱۴٫ استفاده‏های فقهی نزدیک به مشرب اهل سنت و از منابع آنان.۱۸۲ نزدیکی این جریان به اهل سنت نیز تا بدان پایه است که برخی معتقدند آنان دیگر زیدی محسوب نمی‏شوند و از اهل سنت به حساب می‏آیند.۱۸۳
کتاب‏نامه :۱٫ ابن‏الاثیر، عزالدین ابوالحسن علی بن ابوالکرم الشیبانی: الکامل فی التاریخ، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۸ ق/ ۱۹۸۳م.۲٫ ابن‏خلدون، عبدالرحمن بن محمد: مقدمه، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت.۳٫ ابن‏عساکر، الحافظ ابوالقاسم علی بن الحسن بن هبه اللّه بن عبداللّه الشافعی: تاریخ مدینه دمشق (۸۰جلد)، دارالفکر، بیروت، ۱۴۱۶ق / ۱۹۹۶م.۴٫ ابن‏مرتضی، امام احمد بن یحیی: البحر الزخار (۶جلد)، دارالحکمه الیمانیه، صنعا، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق / ۱۹۸۸م.۵٫ ابوزهره، محمد: الامام زید حیاته و عصره، آراؤه و فقه، دارالندوه الجدیده، بیروت، ۱۹۷۳م.۶٫ اسماعیل، محمود: الادارسه، حقائق جدیده، مکتبه مدبولی، قاهره، ۱۴۱۱ق / ۱۹۹۱م.۷٫ اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل: مقالات الاسلامیین، تصحیح هلموت ریتر، جمعیه المستشرقین الالمانیه، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق / ۱۹۸۰م.۸٫ اطروش، ناصر الحق حسن بن علی: البساط، مکتبه التراث الاسلامی، صعده، ۱۴۱۸ق / ۱۹۹۷م.۹٫ افندی الاصبهانی، میرزا عبداللّه: ریاض العلماء وحیاض الفضلاء (۶ جلد)، مطبعه الخیام، قم، ۱۴۰۱ق.۱۰٫ اکوع، قاضی اسماعیل بن علی: الزیدیه نشاتها و معتقداتها، دارالفکر، دمشق، چاپ سوم، ۱۴۱۸ق /۱۹۹۷م.۱۱٫ امین، السید محسن: اعیان الشیعه، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م.۱۲٫ حاتم، نوری: زید بن علی و مشروعیه الثوره عند اهل‏البیت، الغدیر للدراسات والنشر، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۱۶ ق/ ۱۹۹۵م.۱۳٫ حداد، محمد یحیی: تاریخ الیمن السیاسی، دارالتنویر، بیروت، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق / ۱۹۸۶م.۱۴٫ حسنی، امام یحیی بن الحسین بن هارون: الافاده فی تاریخ ائمه الزیدیه، تحقیق محمد یحیی سالم عزان، دارالحکمه الیمانیه، صنعا، ۱۴۱۷ق / ۱۹۹۶م.۱۵٫ خضیری احمد، حسن: قیام الدوله الزیدیه فی الیمن (۲۸۴ـ۲۹۸)، مکتبه مدبولی، قاهره، ۱۹۹۶م.۱۶٫ دفتری، فرهاد: تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‏ای، نشر فروزان، تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۶ش.۱۷٫ رازی، احمد بن سهل: اخبار فخ، دارالقرب الاسلامی، بیروت، ۱۹۹۵م.۱۸٫ زید، علی محمد، معتزله الیمن «دوله الهادی وفکره»، دارالعوده، بیروت، ۱۹۸۱م.۱۹٫ زین، محمد حسین: الشیعه فی التاریخ، مطبعه العرفان، صیدا، چاپ دوم، ۱۳۵۷ق / ۱۹۳۸م.۲۰٫ سماوی، امام محمد بن صالح بن هارون: الغطمطم الزخار (۶ جلد)، تحقیق محمد یحیی سالم عزان، مطابع الشرکه الموارد الصناعیه الاردنیه، عمان، ۱۴۱۵ق / ۱۹۹۴م.۲۱٫ شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم بن ابوبکر احمد: الملل والنحل، دار صعب، بیروت، ۱۴۰۶ق / ۱۹۸۶م.۲۲٫ شیخ مفید: اوائل المقالات، المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، مصنفات الشیخ المفید، جلد چهارم، ۱۴۱۳ق.۲۳٫ صبحی، احمد محمود: الزیدیه، دارالنهضه العربیه، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۱۱ق / ۱۹۹۱م.۲۴٫ طبری، ابوجعفر محمد بن جریر: تاریخ الامم والملوک (تاریخ الطبری) (۸ جلد)، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، چاپ چهارم، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م.۲۵٫ عبدالقاهر البغدادی: الفرق بین الفرق، المکتبه العصریه، بیروت، ۱۴۱۹ق / ۱۹۹۸م.۲۶٫ علی، صادق عبده: الحرکات السیاسیه والاجتماعیه فی الیمن (۱۹۱۸ـ۱۹۶۷)، دارالفکر، دمشق، چاپ دوم، ۱۴۰۷ق / ۱۹۸۷م.۲۷٫ عمرجی، احمد شوقی ابراهیم: الحیاه السیاسیه والفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی (۳۶۵ـ۱۳۲)، مکتبه مدبولی، قاهره، ۲۰۰۰م.۲۸٫ غُلیس، اشواق احمد مهدی: التجدید فی فکر الامامه عند الزیدیه، مکتبه مدبولی، القاهره، ۱۴۱۷ق / ۱۹۹۷م.۲۹٫ قفاری، ناصر بن عبداللّه بن علی: مسأله التقریب بین اهل السنه والشیعه (۲جلد)، دارطیبه، ریاض، چاپ پنجم، ۱۴۱۸ق.۳۰٫ لین بل، استانل و دیگران: تاریخ دولت‏های اسلامی و خاندان‏های حکومتگر، ترجمه صادق سجادی، نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۳ش.۳۱٫ مادلونگ، ویلفرد (تحقیق): اخبار ائمه الزیدیه فی طبرستان و دیلمان و جیلان، المعهد الالمانی للابحاث الشرقیه، بیروت، ۱۹۸۷م.۳۲٫ ماکرو، اریک: الیمن والغرب (۱۵۷۱ـ۱۹۶۲)، ترجمه حسین بن عبداللّه العمری، دارالفکر، دمشق، چاپ دوم، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.۳۳٫ مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین بن علی: مروج الذهب و معادن الجوهر (۴جلد)، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۱۱ق / ۱۹۹۱م.۳۴٫ مؤیدی، مجدالدین بن محمد بن منصور: التحف فی شرح الزلف، مکتبه بدر، صنعا، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق / ۱۹۹۷م.۳۵٫ نوبختی، حسن بن موسی: فرق الشیعه، دارالاضواء، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق/ ۱۹۸۴م.۳۶٫ نومسوک، عبداللّه: منهج الامام الشوکانی فی العقیده (۲ جلد)، مؤسسه الرساله، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق / ۱۹۹۴م.۳۷٫ یمنی، ابومحمد: عقائد الثلاث والسبعین فرقه (۲ جلد)، مکتبه العلوم والحکمه، المدینه المنوره، ۱۴۱۴ق.
پی نوشت :
۱۵۰٫ تاریخ الیمن السیاسی، ج۲، ص۱۷؛ التجدید، ص۱۴۳٫۱۵۱٫ تاریخ الیمن السیاسی، ج۲، ص۲۰۲؛ التجدید، ص۱۴۳٫۱۵۲٫ امام قاسم بن محمد بن علی تالیفی پربار و مشهور دارد به نام الاعتصام بحبل الله المتین، که در ۵ جلد به چاپ رسیده است.۱۵۳٫ تاریخ الیمن السیاسی، ج۲، ص۲۰۲٫ تا پیش از این دولت امامت زیدیه عمدتا محصور در شمال یمن بود (التجدید، ص۱۴۳).۱۵۴٫ التجدید، ص۱۴۳٫۱۵۵٫ تاریخ الیمن السیاسی، ج۲، ص۲۱۷٫۱۵۶٫ کتاب تاریخ الیمن (فرجه الهموم) همزمان با امامت امام یحیی نوشته شده و به بررسی تاریخ یمن تا سال پایان امامت امام یحیی و به‏ویژه دوران امامت او پرداخته است.۱۵۶٫ کتاب تاریخ الیمن (فرجه الهموم) همزمان با امامت امام یحیی نوشته شده و به بررسی تاریخ یمن تا سال پایان امامت امام یحیی و به‏ویژه دوران امامت او پرداخته است.۱۵۸٫ دلائل متعددی برای بحرانِ منتهی به انقلاب ذکر شده است؛ از آن جمله وراثتی شدن مناصب و تقسیم آن در میان فرزندان و بستگان امام و خفقان سیاسی و ممنوعیت احزاب و… (رک: الحرکات السیاسیه، ص۱۰۳).۱۵۹٫ همان.۱۶۰٫ رک: التجدید، ص۱۴۵٫۱۶۱٫ تاریخ الیمن السیاسی، ج۲، ص۲۷۱؛ الحرکات السیاسیه، ص۱۰۳٫۱۶۲٫ تاریخ الیمن السیاسی، ج۲، ص۳۷۲٫۱۶۳٫ جزئیات وتفصیل‏انقلاب ۱۹۴۸ یمن دیده‏شود در: الیمن والغرب، ص۱۶۱٫ همچنین فصل‏سوم الحرکات السیاسیه، ص۱۰۱ـ۱۲۳٫۱۶۴٫ دلایل شکست قیام را ببینید در: الحرکات السیاسیه، ص۱۱۸٫۱۶۵٫ تاریخ الیمن السیاسی، ج۲، ص۲۷۳٫ تفصیل بیشتر در فصل پنجم الحرکات السیاسیه، ص۲۰۱ـ۲۶۳٫۱۶۶٫ الحیاه السیاسیه، ص۹۴٫ و روایت «التقیه دینی و دین ابائی» توسط امام ناصر اطروش در کتاب البساط، ص۶۹٫۱۶۷٫ الزیدیه نشأتها و معتقداتها، ص۴۸٫۱۶۸٫ همان، ص۵۰٫ محمد حسین الزین می‏نویسد: «عموم زیدیه هیچ فرقی با اثناعشریه ندارند، جز این‏که آنان به خروج با شمشیر معتقدند» (الشیعه فی التاریخ، ص۵۶).۱۶۹٫ رک: نقل قول از مقبلی در الزیدیه نشأتها و معتقداتها، ص۴۹٫۱۷۰٫ مسأله التقریب نقل می‏کند که در یمن از میان فرق زیدیه غیر از جارودیه فرقه دیگری وجود ندارد و آنها در صنعا و صعده و اطراف آنها زندگی می‏کنند (ج۱، ص۵۶).۱۷۱٫ جالب آن‏که به دلیل سیطره جریان نزدیک به امامیه در تاریخ زیدیه، ابومحمد یمنی که در قرن ششم می‏زیسته، در کتاب خود می‏گوید: «زیدیه امامت ابوبکر و عمر و عثمان را رد و عایشه را تنقیص می‏کنند، و این عقیده همه زیدیه است، و ویژگی جارودیه این است که ذبیحه اهل کتاب را حلال نمی‏دانند» (عقائد الثلاث و السبعین فرقه، ج۱، ص۴۵۲ـ۴۵۳).۱۷۲٫ التجدید، ص۱۲۳٫۱۷۳٫ مسأله التقریب، ج۱، ص۱۶۰٫۱۷۴٫ الزیدیه، ص۳۹۶ـ۴۱۱؛ برای اطلاع از تفصیل درگیری ابن الامیر با علمای هادوی رک: الزیدیه نشأتها و معتقداتها، ص۴۰٫۱۷۵٫ الزیدیه، ص۴۲۵٫۱۷۶٫ الغطمطم الزخار، ج۱، ص۶۳٫۱۷۷٫ کتاب الغطمطم الزخار در رد شوکانی و به طور مشخص کتاب السیل الجرار و عقاید و فتاوای او بر خلاف مکتب هادوی و مذهب زیدی نوشته شده است. این نقد با اعتراض نویسنده به شوکانی در درج صحابه در صلوات بر پیامبر آغاز شده است.۱۷۸٫ معتزله الیمن، ص۱۱٫۱۷۹٫ منهج، ج۱، ص۱۲۳٫۱۸۰٫ التجدید، ص۱۲۸٫۱۸۱٫ منهج، ج۱، ص۱۲۳، به نقل از السیل الجرار ونیل الاوطار؛ التجدید، ص۱۳۲٫۱۸۲٫ چون ضم دست‏ها در نماز و آمین گفتن پس از قرائت حمد. در این خصوص و دیگر مجادلات و نزاع‏های دو جریان مراجعه شود به نامه‏های متبادل منقول در الزیدیه نشأتها و معتقداتها، ص۴۱ـ۴۶٫۱۸۳٫ همان، ص۵۰٫ارسال مقاله توسط عضو محترم سایت با نام کاربری : sm1372/س