آشنایی با کشور یمن(۱)

جغرافیای طبیعی به دنبال توافق حاصله در دسامبر ۱۹۸۹، برای وحدت بین دو یمن، در تاریخ ۲۲ ماه مه ۱۹۹۰ جمهوری عربی یمن (شمالی) و جمهوری دموکراتیک خالق یمن (جنوبی) با یکدیگر متحد شدند و نام «جمهوری یمن» را برای خود برگزیدند. امروزه یمن، از مناطق جنوب غربی عربستان سعودی و مناطق کوهستانی، نوار ساحلی دریای سرخ، مستعمره سابق انگلیس یعنی عدن به وسعت ۱۹۵ هزار کیلومتر مربع، مناطق تحت الحمایه جنوب عربستان حدود ۳۳۳ هزار نفر کلیومتر، جزایر «کاماران»در نزدیکی مرز غربی «پریم»در چند کیلومتری غرب و در منتهی الیه جنوب دریای سرخ، جزیره «سوکوترا»در منتهی الیه شرقی دریای سرخ و در خلیج عدن و جزایر «کوریاموریا»در نزدیکی سواحل عمان تشکیل شده و در زاویه جنوب غربی شبه جزیره عربستان و تقریباً بین ۲۰-۱۲ درجه عرض شمالی و ۵۴-۴۱ درجه طول شرقی جغرافیایی قرار گرفته و از شمال به عربستان سعودی و از مشرق به عمان، از جنوب به خلیج عدن و از مغرب به دریای سرخ محدود است. در شمال، مرز بین یمن و عربستان سعودی طبق قرارداد منعقده در «طائف» مصوبه ژوئن ۱۹۳۴ تعیین حدود گردیده است، این مرز از جنوبی‌ترین نقطه عربستان در ساحل دریای سرخ از ۱۰ مایلی شمال «میدی»شروع شده و در شرق تا تپه‌هایی که در فاصله ۳۰ مایلی ساحل قرار دارد، ادامه می‌یابد و از آنجا رو به سمت شمال و به ۵۰ مایلی دریاچه «صعده»در داخل یمن می‌رسد، سپس در جهت شرق و جنوب به صحرای نزدیک نجران منتهی می‌شود، یمن با کشور‌های هم‌مرز خود یعنی عربستان سعودی و عمان دارای اختلافات مرزی دیرینه بود و اطلس‌های موجود نیز نشان‌گر این امر می‌باشد.یمن و عمان، در سفر سلطان قابوس، پادشاه عمان، به این کشور در تاریخ دهم آبان ماه ۱۳۷۲ جهت حلّ و فصل امور مرزی، یک موافقت‌نامه مرزی به امضاء رساندند و به دستور «قابوس» یک کمیته وزارتی به ریاست معاون مالی و اقتصادی نخست‌وزیر برای رسیدگی به مسائل مرزی بین دو کشور تشکیل گردید و کار ترسیم مرزها نیز به یک شرکت بین‌المللی واگذار گردید. امّا مرزبندی بین یمن و عربستان سعودی ناقص بوده و از جنوب نجران، از نزدیکی‌های مرتفعات «الثار»به بعد تعیین حدود نشده است.مساحت این کشور تقریباً ۵۳۶۸۶۹ کیلومتر مربع می‌باشد.۱جمهوری یمن را می‌توان به ۵ منطقه زیر تقسیم نمود:۱٫ مناطق کوهستانی: که شمال و شمال غربی و قسمتی از جنوب یمن را پوشانده و تقریباً دو پنجم خاک کشور یمن شمالی سابق را کوهستان تشکیل می‌دهد. ارتفاع آن از ۱۰۰۰ متر الی ۳۶۶۰ متر می‌رسد و انشعاب آب در این کوهستان‌ها واقع شده و به طرف شرق، غرب، شمال و جنوب این منطقه سرازیر می‌شوند. این منطقه کوهستانی که به «فلات الجبال» مشهور است، حاصل‌خیزترین منطقه یمن می‌باشد. از مهم‌ترین دره‌های اطراف مناطق کوهستانی عبارتند از:الف) دره‌هایی که به دریای سرخ متصل می‌شوند عبارتند از: دره «حرض»که از اطراف شهر حرض گذشته و در شمال «میدی» به دریا می‌رسد. دره «مور»که از شمال و غرب «حجه» گذشته و از غرب «الطور» و جنوب «الزهره» به دریا می‌رسد. دره سردود، دره رماع، دره سهام، دره زید، دره رسیان و دره موزع.ب) دره‌هایی که به خلیج عدن و دریای عربی متصل می‌شوند عبارتند از:‌ دره توبن، دره بنا، دره احور، دره حضرموت.ج) دره‌های رو به سمت شرق عبارتند از:‌ دره خاب، دره الجوف، دره افرنه.د) دره‌های رو به سمت شمال و شمال شرقی عبارتند از:‌ دره حریب، دره مرخه، دره جردان، دره عیوالصیعر، دره رماه، دره شعث.۲٫ منطقه جلگه‌ای: این منطقه در شرق و شمال ارتفاعات کوهستانی و به موازات آنها قرار دارد، امّا بیشتر به سمت صحرای «ربع‌الخالی» امتداد پیدا کرده و سپس به تدریج کاهش پیدا می‌کند. بلندترین نقطه این جلگه به ۱۰۰۰ متر می‌رسد. منطقه جلگه‌ای شامل نقاط «صعده»، استان «الجوف»، استان «شبوه»، استان حضرموت و استان «المهره» می‌باشد.۳٫ منطقه ساحلی: بخش‌های ساحلی مشرف به دریای سرخ، خلیج عدن و دریای عرب را شامل می‌شود، این مناطق به یکدیگر متصل شده و یک نوار ساحلی را تشکیل می‌دهند که از مرزهای عمان به سمت جنوب غربی باب‌المندب ادامه یافته است و از این منطقه به سمت شمال و مرزهای عربستان سعودی ادامه پیدا می‌کند، طول آن به ۲۰۰۰ کیلومتر می‌رسد و عرض آن از ۳۰ الی ۶۰ کیلومتر متغیر است.۴٫ منطقه ربع‌الخالی: از مناطق صحرایی یمن است که در اطراف آن بعضی از گیاهان صحرایی می‌روید. در طول تاریخ، این صحرا دارای اسامی متعددی بوده است مانند صحرای بزرگ یمن، صحرای احقاف و غیره، هر چه به طرف شمال این صحرا پیش برویم گیاه و آب کاهش یافته و به انبوه شن‌های روان که همه چیز را می‌پوشاند افزوده می‌شود.۵٫ جزایر یمن: که بیشتر در دریای سرخ پراکنده‌اند.
شهرهای مهم یمن یمن دارای شهرهای تاریخی و مهمّ زیادی است که اهمّ آنها عبارتند از:۱٫ صنعا: شهر صنعا مرکز استانی به همین نام و یکی از قدیمی‌ترین پایتخت‌های دنیا است. این شهر مرکز سیاست و تجارت جمهوری یمن است که در وسط جلگه‌ای واقع در غرب یمن و در میان دو کوه «نقم» و «عیبان» و در اتفاع ۲۲۰۰ متری از سطح دریا، قرار دارد.صنعا در میان اخباریون شهر «سام» و در اشعار «ازال» نامیده می‌شود، امّا صنعا به علّت دارا بودن ویژگی‌هایی که از نظر طبیعی دارد، صنعا نامیده شده و از زمان حضرت عیسی(ع) این شهر با این نام شناخته شد. مرکز آن صنعای قدیمی است که دارای آثاری از معماری‌های اصیل و اماکن تاریخی می‌باشد. این شهر در قلوب مردم یمن جایگاه خاصی دارد. این شهر نه تنها پایتخت دولت متحد، بلکه به معنی گوهری است که در ازای سال‌ها مبارزه و دادن هزاران شهید و معلول، نصیب مردم یمن شده است. مردم این شهر در جنگ‌های داخلی ۱۹۶۸ بین سلطنت‌طلبان و جمهوری‌خواهان که به مدّت ۷۰ روز محاصره بودند، مقاومت و استقامت سختی از خود نشان دادند.۲٫ مأرب: مأرب مشهورترین شهر یمن باستانی است که در دشت پهناوری در ۱۷۵ کیلومتری شرق صنعا واقع شده و پایتخت قدیمی حکومت‌های «سبا» و ملکه سبا «بلقیس» بود که درباره این سرزمین در قرآن کریم آیات متعددی۲ وجود دارد، به خصوص داستان حضرت سلیمان و ملکه سبا.مردم سبا قومی قدیمی از عرب بودند که در یمن زندگی می‌کردند و نام سبا به طوری که گفته‌اند نام پدربزرگ ایشان، سبا پسر یشجب، پسر یعرب، پسر قحطان است.۳شهر مأرب همان دیار سبا است که خداوند در قرآن یاد کرده که سیل عرم را بر مردم آنجا فرستاده است و در این زمان حاکم آنجا عمروبن عامر بن ماء السماء بن حارثـ［ الغطریف بن ثعلب［ بن امرئ القیس بن مازن بن ازربن غوث بن کهلابن سبا۴ بود که پس از فرزندان قحطان چندین قرن بر این سرزمین حکومت راندند. اوّلین کسی که پادشاه یمن به شمار می‌آید «سبا فرزند یشجب» می‌باشد.آنچه از آیات قرآن، روایات اسلامی و کتب تاریخی فهمیده می‌شود، سرزمین سبا (شهر مأرب) دارای حکومتی عالی و تمدّنی درخشان بوده و از همه یمن حاصل‌خیزتر، ثروتمندتر و پربرکت‌تر بود، امّا علی‌رغم آن، چون فاقد رودخانه‌های مهم بود، آب باران‌های فصلی که در کوهستان‌ها می‌بارید، به صورت سیل از بالای کوه سرازیر می‌شد و کشت را تباه کرده، آب‌ها در دشت‌ها به هدر می‌رفت. پادشاه وقت و مردم آنجا به فکر استفاده از این آب‌ها افتادند و پس از آن«ایده ایجاد سدهایی به منظور توسعه آبیاری در دره‌های خشک»5 را به مورد اجرا گذاشته و سدهای زیادی را در نقاط حساس ساختند که از همه مهم‌تر و پر‌آب‌تر، سد مأرب بود که به قدری آب در پشت آن ذخیره شدکه با استفاده از آن توانستند باغ‌های بسیار زیبا و کشتزارهای پربرکت در دو طرف مسیر رودخانه‌ای که به سد منتهی می‌شد ایجاد کنند، و با تعبیه دریچه‌هایی در سد، مخزن عظیمی از آب را تحت کنترل و سرزمین‌های وسیع و گسترده‌ای را زیر کشت درآورند و بدین ترتیب قوم سبا با استفاده از شرایط ویژه مکانی و چگونگی کوه‌های اطراف و هوش فراوان خدادادی که داشتند، توانستند سیلاب‌هایی را که موجب از بین رفتن کشتزارها و نابودی بناها می‌شد مهار کنند که در این موارد در قرآن مجید چنین آمده است: «لقد کان لسبأٍ فی مسکنهم ءایـهٌ جنّتان عن یمینٍ و شمالٍ»6 در تاریخ‌ها آمده است که دو باغ مورد اشاره در آیه شریفه فوق به قدری پربرکت بود که اگر کسی سبدی بر روی سرش می‌گذاشت و در فصل میوه از زیر درختان عبور می‌کرد، آنقدر میوه در آن می‌ریخت که بعد از مدت کوتاهی سبد پر می‌شد.۷ و در فراوانی نعمت و پاکیزه بودن این سرزمین، همین بس که خداوند به دنبال بیان وصف باغات آنجا اشاره به نعمت‌های آنجا و پاک و پاکیزه بودن آن سرزمین کرده و فرموده است: «…کلوا من رزق ربّکم و اشکروا له بلدهٌ طیبهٌ…»امّا مردم آن سرزمین، قدر این همه نعمت‌ها را ندانسته، آنها را ناچیز شمردند و از یاد خدا غفلت و از او اعراض کردند و در نتیجه به خشم خدا گرفتار آمدند و چنانکه قرآن می‌گوید: «ما سیل وحشتناک و بنیان‌کن را بر آنها فرستادیم و سرزمین آباد آنها به بیابان خشک، و دو باغ پر میوه آنها ـ که در بالا به آنها اشارت رفت ـ به دو باغ بی‌ارزش با میوه‌هایی تلخ مبدّل شد»؛۸در قرآن مجید در سوره نمل از آیه‌ 20 تا ۴۳ که قصّه هدهد و ملکه سبا بیان شده، در مورد تخت بزرگ وی که به امر حضرت سلیمان و به وسیله عفریتی از جن‌ها به قصر سلیمان آورده شد، چند آیه وجود دارد. به هر حال، آثار پراکنده‌ای که در اطراف مأرب وجود دارد نشانگر بزرگی و وسعت شهر قدیمی مأرب می‌باشد. اطراف این شهر دارای دیواری به پهنای یک متر می‌باشد که هشت در ورودی که دروازه‌های ورودی شهر قدیمی مأرب بود، در آن وجود دارد. اکنون باستان‌شناسان در صدد کشف بقیه آثار دوران قدیم و تمدّن کهن سرزمین ملکه سبا هستند. هوای این منطقه گرم و خشک است و درجه حرارت آن در تابستان بین ۳۵ـ۴۰ است.۳٫ صعده: این شهر مرکز استان صعده و یکی از مراکز اصلی است که نقش مهم و عمده‌ای را در دوران اسلامی ایفا نموده، این شهر همچنین برای حجاج و تجّار عازم مکّه به منزله توقف‌گاه بوده است. شهر قدیمی این منطقه که با دیواری احاطه شده، مرکز حکومت امام الهادی (اوّلین امام زیدی‌های یمن) بود و مسجدی نیز به همین نام در این شهر وجود دارد که در ۲۴۳ کیلومتری شمال صنعا قرار گرفته و دارای ساختمان‌هایی است که دیوارهای آن از سال‌های بسیار دور از گِل ساخته شده و هنوز هم پابرجاست. این شهر نیز دارای آثار باستانی و تاریخی می‌باشد.۴٫ شبوه: یکی دیگر از شهرهای یمن است. شبوه قدیمی به خاطر اینکه مرکز حکومت حضرموت قدیمی بوده، در تاریخ تمدّن کهن یمن، دارای ارزش فراوانی است. شبوه به علّت تجارت «اللبان»9 و «بخور» معروف است و فرودگاه قدیمی «غنا» نیز در این شهر قرار دارد.۵٫ ذمار: این شهر به علّت معماری خاصّ خود و مدارس اسلامی مشهور است. نام این شهر از نام یکی از پادشاهان سبا، یعنی ذمر علی یهر گرفته است، این شهر همچنین مرکز استان ذمار نیز می‌باشد. خانه‌های این شهر با استفاده از سنگ‌های سیاه زینتی که به طور بسیار مرتّب از آنها استفاده شده، ساخته شده است. سنگ‌های سیاه جلوه خاصی به دیوارهای منازل این شهر می‌دهد. از مدرسه اسلامی «الشمسیه» این شهر تعداد زیادی از مردم فارغ‌التحصیل شده‌اند.۶٫ الحوطه: این شهر مرکز استان لاحج می‌باشد و یکی از مناطق توریستی یمن است. در این شهر، ساخت شیرینی و بخور، رایج بوده و دارای باغ‌های معروفی به نام الحسینی است که شهرت زیادی دارند. حوطه در میراث موسیقی سنّتی یمن نقش مهمی دارد.۷٫ عدن: عدن مرکز استان عدن است و مرکز اقتصادی و تجاری یمن محسوب می‌شود. عدن یک شهر باستانی است و رویدادهای تاریخی مهمی را به خود دیده است. این شهر مرکز استراتژیک یمن محسوب می‌شد، و اکنون مهم‌ترین گذرگاه طبیعی دریای عرب و اقیانوس هند و گذرگاه مهمی برای دریای سرخ است. عدن دارای آثار تاریخی مهمی است، دژها و سنگربندی‌های شهر «کرتر»، مخازن بلند و قلعه «صیره» از آثار مهمّ تاریخی این شهر است.۸٫ المحویت: این شهر مرکز استانی است به همین نام و به داشتن زمین‌های کشاورزی طبقه به طبقه در دامنه کوه و دره‌هایی که در آن قهوه و پاره‌ای از میوه‌های استوایی به عمل می‌آید، مشهور است. المحویت که در ۹۳کیلومتری شمال غربی صنعا است در بالای کوهی به ارتفاع ۲۰۰۰ متر، واقع شده و اطراف آن را مناظر طبیعی سبز و خرّم فرا گرفته است.۹٫ مکلّا: شهری بندری مکلّا، مرکز استان حضرموت و یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهرهای کناره دریای عرب محسوب می‌شود.۱۰٫ الشحر: شهری قدیمی و تاریخی است و قدمت آن به قدمت بندر «برعلی» که یکی از قدیمی‌ترین بنادر یمن در این بخش از کشور است، می‌باشد.۱۱٫ سیئون: یکی از بزرگ‌ترین شهرهای دره حضرموت محسوب می‌شود.۱۲٫ البیضاء: این شهر در ۲۶۸ کیلومتری صنعا واقع شده و به خاطر داشتن کارهای دستی سنّتی و لباس‌های ملّی مشهور است. در ناحیه‌ البیضاء، جاهای تاریخی، «وادی مرخا» مرکز پادشاهی اوسان که تقریباً همزمان با دوران پادشاهی سباها بود، قرار دارد.۱۳٫ یاریم ـ ظفار: یاریم یکی از بزرگ‌ترین شهرهای استان اب می‌باشد و در کنار آن، یاریم ـ ظفار قرار دارد که مرکز پادشاهی کهن سبا و هم مرکز حکومت دوریدان بود، بنابراین، باریم ـ ظفار از مکان‌های اصلی تاریخی در یمن می‌باشد. اطراف این شهر، سدهای باستانی، آثاری از سیستم آبیاری، آب انبار و گورستان‌های قدیمی وجود دارد.۱۴٫ حمام دمت: این شهر نزدیک «یاریم» قرار گرفته و دارای حمام‌های آب‌گرم است و چون منطقه آتشفشانی بوده، لذا آب‌های سطحی آن دارای گوگرد زیادی است. مشهورترین حمام آن «حمام العیون» است که در نزدیکی تپه‌های «الهرازه» واقع شده است.۱۵٫ اب: این شهر مرکز استان «اب» می‌باشد و بر روی تپه‌های سرسبز واقع در دامنه غربی کوه «بعدان» واقع شده است. مرکز این شهر، قدیمی و بسیار زیبا است که دیواری آن را احاطه کرده است. این شهر نمونه بسیار خوبی از معماری سنگی سنّتی در ارتفاعات یمن می‌باشد.۱۶٫ جبله: این شهر کوچک که نزدیک اب قرار دارد، در قدیم مرکز حکومت «الصیلجیا» بود که روزگاری ملکه معروفی به نام «آروا» که دومین زن حکمران در یمن، در تاریخ کهن این کشور بود، در آنجا حکومت می‌کرد. این ملکه از سال ۱۰۷۶ الی ۱۱۳۸ میلادی حکمران این منطقه بود، این شهر، دارای مسجد زیبایی است که «آروا» نیز در دیواره شمالی آن دفن شده است.۱۷٫ تعز: این شهر که مرکز استان «تعز» می‌باشد یکی از شهرهای بزرگ یمن است که در پای کوه «صابیر» قرار گرفته ولی از سطح دریا ۳۲۰۰ متر ارتفاع دارد. این شهر در تاریخ قدیمی اسلامی، در دوره‌های مختلف نقش مهمی را ایفا کرده است. «تعز» یکی از پایتخت‌های سابق یمن می‌باشد و دارای باغ‌های زیبایی است، در گذشته مرکز حکومت «الرسولی‌ها» بود. شهر «تعز» بعد از انقلاب ۱۹۶۲ گسترش یافت ولی شهر قدیمی که دیوارهایی از قرن سیزدهم در اطراف آن بنا شده، هنوز پابرجاست، و قلعه «القاهره» و دو باب، زیباترین مسجد یمن به نام «الاشرفیه» و المظفر در آن شهر قرار دارد.۱۸٫ الغیضه: غیضه مرکز استان «المهره» می‌باشد که مشرف به سرزمین عمان است که در تاریخ یمن دارای ارزش زیادی است. شهرهای سیحوت، هاف، و شهر بندری نشطون از دیگر شهرهای ساحلی مشرف به عمان می‌باشند.۱۹٫ زنگبار: مرکز استان «ابین» است و از دیگر شهرهای این استان «لودر»، «میگراس»، «شقره»، «جعار» و «باتیس» می‌باشند.۲۰٫ حدیده: یکی از بنادر معروف یمن در ساحل دریای سرخ است که در طول تاریخ از آن شهر به عنوان محلی برای ماهی‌گیری استفاده می‌کردند و بعداً به عنوان بندر مورد استفاده قرار گرفت. مردم این شهر بیشتر به ساختن قایق‌های سنّتی صید ماهی مشغول بودند. که اکنون نیز کارگاه‌های زیادی برای این کار وجود دارد، از شهرهای دیگر نزدیک دریای سرخ عبارتند از:۱٫ «بیت‌الفقیه» محل ذخیره قهوه صادراتی،۲٫ «زبید» یکی از مراکز علمی است و دانشگاه قدیمی اسکندریه در این شهر قرار دارد،۳٫ «حیس» و «الخومه» و «السنخته».
پی نوشت ها :

۱٫ Middle East 1993 p.997.2. سوره سبا (۳۴)، آیات ۱۵ تا آخر.۳٫ طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه سیّد محمّد باقر موسوی همدانی، ج ۱۶، ص۵۷٫۴٫ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج ۱، ص۵۳۳٫۵٫ Idea Of Dams and Developing the Irigation at the Dry Valleys.6. سوره سبا (۳۴)، آیه ۱۵٫۷٫ تفسیر نمونه، ج ۱۸، ص۵۸٫۸٫ سوره سبا (۳۴)، آیه ۱۶٫۹٫ همان درخت «کندر» است. منبع: www. mouood.org