اقوام و نژادها مردم یمن از اقوام سامی و عرب قحطانی هستند و عرب قحطانی مادر و ریشه عربیت است که عربها را بدان منسوب میدارند.۱۰ مردمی که در بخش شمالی (یمن شمالی) زندگی میکنند عرب هستند ولی در بخش جنوبی از سالها قبل اقلیّتهای دیگری از کشورهای هندوستان، پاکستان، سومالی، اریتره و اتیوپی به آنجا مهاجرت نمودهاند. در حال حاضر گروههای نژادی بدین ترتیب است:۱٫عرب ۸۶ درصد،۲٫هندی ۳ درصد،۳٫سومالیایی ۱ درصد،۴٫دیگران ۱۰ درصد.قبایل زیادی در یمن زندگی میکنند و به بزرگ قبیله «شیخ» گویند و ممکن است قبایل متعددی تحت ریاست یک شیخ المشایخ باشد که تشکیل قبیله بزرگی را بدهد. از مهمترین قبایل یمن دو قبیله بزرگ «حاشد» و «بکیل» است که قبایل دیگری را تحت فرمان خود دارند.
ساختار جامعه یمن جامعه بین طایفهای و قبیلهای است. قبایل بزرگ در قابش شمالی غیر از حاشد عبارتند از: خیمه، ارحب، جهم، نهم، مذحج و سنحان و قبایل جنوب عبارتند از: عواذل، یافع فضلی، ضالع، دفینه، ردفان، مکلا و حامی۱۱ (قبیله سالم البیض معاون سابق رئیس جمهور یمن).زبان رسمی در یمن، عربی است و به همان زبان نیز مینویسند، درصد زبانهای موجود در این کشور در حال حاضر بدین ترتیب است:عربی ۹۳ درصد و زبان رسمی کشور.هندی ۳ درصد که بیشتر در یمن جنوبی است.سومال ۳ درصد که در یمن جنوبی است.سایر ۱ درصد که در بخش جنوبی است.
جغرافیای سیاسی
۱٫ اهمیّت استراتژیکی یمن در منطقه یمن یکی از حاصلخیزترین مناطق شبه جزیره عربی به شمار رفته و به علّت دارا بودن موقعیّت خاصّ جغرافیایی و بنادر و جزایر مهم، در طول تاریخ مطمح نظر استعمارگران بوده و صفحات تاریخ این کشور را حوادث گوناگون پر کرده است. این کشور از لحاظ استراتژیکی دارای اهمیّت ویژهای است، زیرا یمن جنوبی در بخش شمال غربی و شامل شرقی «باب المندب» قرار گرفته و این تنگه بین دریای سرخ و اقیانوس هند واقع شده است و نزدیکترین آبراه بین شرق و غرب میباشد. این کشور یکی از نقاط حساس استراتژیکی مورد نظر شرق و غرب است. یمن با تسلط بر تنگه «بابالمندب» قادر به کنترل دریای سرخ بوده و حتّی میتواند آنجا را با دارا بودن جزیره مهم و استراتژیکی «بریم» ببندد. این جزیره، تنگه «بابالمندب» را به ۲ بخش آبراه شرقی به نام «بابالاسکندر» و آبراه غربی به نام «میون» تقسیم کرده است.وجود بعضی جزایر با ویژگیهای استراتژیکی بر اهمیّت آنها میافزاید. علاوه بر جزیره «بریم»، جزیره «زقر» که در فاصله ۲۹ کیلومتری یمن قرار دارد و بلندترین نقطه آن ۶۵۲ متر از سطح دریا ارتفاع دارد، امکان کنترل و مراقبت فعالیتهای دریایی آن نقطه را میسر میسازد.جزیره «کمران» نیز از اهمیّت استراتژیکی برخوردار میباشد. جزیره «جبلالطیر» به خاطر اشراف بر آبراه منطقه دارای اهمیّت ویژهای است. جزایر دیگری نیز هستند که دارای اهمیّت استراتژیکی میباشند. به طور کلّی با توجّه به موقعیت تاکتیکی و استراتژیکی این جزایر میتوان از آنها برای مقاصد نظامی و جهت کنترل کشتیرانی در دریای سرخ استفاده نمود. عوامل دیگری که بر اهمیّت این کشور میافزاید عبارتند از:۱٫ نزدیکی این کشور به شاخ آفریقا که در نیمه دوم قرن حاضر به علّت کشمکشهای ابرقدرتها در این منطقه بر حساسیت موقعیت آن افزوده است.۲٫ محاصره «بابالمندب» از سوی نیروهای ارتش مصر در جنگ ۵ روزه سال ۱۹۴۶ یک تجربه تاریخی برای رژیم اشغالگر قدس بود، لذا امنیّت یمن برای آن رژیم دارای اهمیّت حیاتی است.۳٫ یمن که از قسمت شمال با عربستان دارای مرزهای مشترک است، امنیّت آن برای عربستان سعودی از نظر تولید و صدور نفت دارای اهمیّت میباشد و در طول سالهای ۷۰-۱۹۶۲ حمایت عربستان سعودی از سلطنتطلبان در برابر جمهوریخواهان که دولت مصر از آنها حمایت مینمود، به علّت ترس از نفوذ مصریها در جنوب و بر هم زدن آرامش منطقه بوده است.۴٫ به علّت دارا بودن سواحل طولانی در دریای سرخ و دریای عرب و نیز به علّت وجود بنادر مهمّی مانند عدن، حدید و فحاء که به اهمیّت استراتژیکی یمن میافزاید.
۲٫ اهمیّت عامل انسانی یمن با دارا بودن جمعیتی بیشتر از یازده میلیون نفر در سال ۱۹۹۱ و بر اساس آمار دیگری در سال ۱۹۹۳، حدود ۱۳ میلیون نفر، پرجمعیّتترین کشور و شبه جزیره محسوب میشود. بیشتر مردم یمن را افراد قبایل مسلّح و جنگجو تشکیل میدهند و لذا دولت یمن میتواند در موارد ضروری بیشتر از یک میلیون نفر را سریعاً بسیج نماید که برای عربستان سعودی نگرانکننده است، زیرا در صورت لزوم، یمن میتواند به استعداد ۱۰ لشکر، نیروهای مردمی را در مرزها متمرکز نماید، در صورتی که برای عربستان سعودی این کار به آسانی میسر نیست.
۳٫ اهمیّت عامل اقتصادی این کشور با دارا بودن سواحل طولانی در دریای سرخ و دریای عرب میتواند برای سرمایهگذاری جهت صید ماهی سودمند باشد و علاوه بر این، یمن دارای منابعی است که تاکنون به علّت فقر مالی شدید و جنگهای طولانی با استعمارگران و سپس جنگهای ممتد داخلی، فرصت استفاده و بهرهبرداری از آنها را نیافته است و نیاز به سرمایهگذاری دارد. کشف نفت نیز در مرزهای مشترک یمن و عربستان سعودی موجب درگیریهایی بین دو کشور شده است و دولت عربستان سعودی در صدد ضمیمه کردن مناطق نفتخیز یمن به خاک خود میباشد. وجود آثار باستانی و مناطق طبیعی بینظیر، در صورت امنیّت این کشور میتواند در زمینه سرمایهگذاری برای صنعت توریسم مفید واقع شود.
۴٫ اهمیّت عامل فرهنگی یمن سرشار از آثار باستانی و میراث فرهنگی است که به بعضی از آنها در قرآن مجید نیز اشاره شده است و در سالهای اخیر، کاوشگران مشغول بیرون آوردن این آثار از زیر خاک میباشند. همچنین وجود کتابخانههایی مملو از کتابهای با ارزش خطی، بر اهمیّت فرهنگی این کشور میافزاید.
ادیان و مذاهب
۱٫ اسلام: دین رسمی یمن، اسلام است و سایر ادیان که درصد آنها بسیار اندک است از آزادی برخوردار هستند. اکثریت جمعیّت این کشور را مسلمانان تشکیل میدهند. زیدیّه (فرقه متمایل به شیعه) اکثریت را در این کشور دارا میباشد که بیشتر در نواحی کوهستانی در یمن شمالی سکونت دارند و اهل تسنّن که شافعی میباشند در حدود نیمی از جمعیّت این کشور را تشکیل میدهند،۱۲ که اکثریت مردم جنوب این مذهب را دارند و در منطقه ساحلی «تهامه» زندگی میکنند. بر اساس آماری که در سال ۱۹۸۹ منتشر شده بود، تعداد ۵ میلیون و سیصد هزار نفر شیعه زیدی و ۵۹۲ هزار و پانصد نفر مسلمان سنّی در یمن وجود داشتند. در بخش جنوبی یمن تنها در حدود ۷ الی ۸ هزار نفر شیعه زندگی میکنند که بیشتر در استان حضرموت و عدن هستند، همچنین در عدن شیعیان هندی و هندیالاصل مسجد خاصی برای خود دارند.یمنیها از انصار هستند و یکی از افتخارات آنها این است که خود را تنها کشوری میدانند که بدون جنگ و خونریزی و با رسیدن حضرت علی(ع) به عنوان فرستاده ویژه پیامبر اکرم(ص) به اسلام گرویدند. در کتب تاریخی، جریان اسلام آوردن مردم یمن ذکر شده، طبری۱۳ از براء بن عازب روایت کرده است که میگفت: رسول خدا(ص) خالدبن ولید را به سوی یمن فرستاد تا آنها را به اسلام دعوت کند، من نیز در میان جمعی که با او حرکت کردند به سر میبردم، شش ماه در یمن ماند، لکن هیچ کس به دعوت او پاسخ مثبت نمیداد.۱۴ البتّه قبل از وی پیامبر(ص) برای نخستین بار یکی از یاران دانشمند خود به نام «معاذبن جبل» را رهسپار یمن ساخت، تا ندای توحید و اصول آیین اسلام را برای مردم یمن تشریح کند،۱۵ امّا به طوری که در تواریخ نوشته شده وی با وجود اینکه به کتاب و سنّت احاطه داشته، امّا به سؤالی که از وی درباره حقوق شوهر بر همسر شده بود، نتوانسته بود جواب کافی بدهد.۱۶ لذا پیامبر(ص) علیبن ابیطالب(ع) را با سفارشات و مکتوبی مبنی بر دعوت ملّت یمن به آیین توحید، که فرمان داده بود آن را برای مردم یمن بخواند، روانه آن کشور نمود و دستور داد خالد و همراهان وی برگردند و اگر کسی از همراهان خالد خواست با علی(ع) همراه گردد، او را آزاد گذارند. «براء بن عازب» نقل میکند که وقتی علی(ع) به نخستین نقطه مرزی یمن رسید، صفوف سربازان اسلام را که در آنجا به فرماندهی خالد بن ولید استقرار داشتند، منظّم نمود.۱۷ وقتی خبر ورود آن حضرت به مردم یمن رسید، جمع شدند و علی(ع) نماز صبح را با جماعت خواند، سپس تمام افراد قبیله «حمدان» را که از بزرگترین قبایل یمن بودند، برای شنیدن نامه پیامبر اکرم(ص) دعوت نمود، آنگاه حضرت در مقابل ما قرار گرفت و به حمد و ثنای الهی آغاز کرد و سپس نامه رسول خدا(ص) را بر مردم یمن خواند. عظمت گفتار پیامبر(ص) آنچنان قبیله حمدان را تحت تأثیر قرار داد که همه آنها در مدّت یک روز اسلام آوردند. حضرت علی(ع) اسلام آوردن مردم قبیله «حمدان» را به وسیله نامه به اطّلاع پیامبر اکرم(ص) رسانید. پیامبر اسلام پس از اطلاع از متن نامه، آنچنان خوشحال شد که با سرور و شادی تمام، سر به سجده نهاد و شکر خدا را به جای آورد و سپس سر بلند کرد و فرمود: «السّلام علی حمدان، السّلام علی حمدان». اسلام آوردن این گروه موجب شد مردم یمن تدریجاً به اسلام گرویدند.۱۸ پس از ورود حضرت علی(ع) به یمن، اوّلین کسی که به واسطه آن حضرت اسلام آورد، زنی به نام امّ سعید برزخیه است.۱۹ این زن منزل خود را به صورت مسجد در آورد و آن را «مسجد علی» نامید که اکنون نیز مشهور و پابرجاست.مسافرت حضرت علی(ع) و اسلام آوردن یمنیها به دست آن حضرت، یکی از عوامل ولا و دوستی آنها نسبت به امیرالمؤمنین(ع) و علوی مذهب بودنشان است. محبّت و دوستی اهالی یمن نسبت به حضرت علی(ع)، از روزی که گروهی از مردم یمن به خدمت رسول خدا(ص) رسیدند و پیامبر اکرم(ص) آن گروه را دعا فرمود و به آنها مژده بهشت داد و یادآور شد که همراه علی(ع) به شهادت میرسند، آغاز شد. افراد این گروه کسانی بودند که در جنگ جمل و صفّین حضرت علی(ع) را یاری نمودند.۲۰رسول اکرم(ص) در معرّفی حضرت علی(ع) به آنها سخن خود را طولانی ساخت تا بر مراتب علاقه و محبّت آنها نسبت به آن حضرت اضافه شود.علامه محمّد حسین مظفر در کتاب خود مینویسد: «تشیّع در میان درهها و کوههای یمن جایی برای خود گشود و در دلها مأوی گرفت تا وقتی که امیرالمؤمنین علی(ع) رسماً و عملاً حکومت و ولایت را به دست گرفت، عده کمی از مردم یمن که با افکار و کردار حضرت علی(ع) مخالف بودند با معاویه ارتباط برقرار کردند و معاویه یکی از یاران خود را به نام «بسربن ارطاه» در سال ۴۰ هجری با سپاهی به سوی یمن فرستاد و این شخص از طریق مدینه عازم یمن شد. وی قبل از رسیدن به یمن مردم مدینه را مجبور به بیعت با معاویه نمود و جنایات زیادی را در آنجا مرتکب شد. هنگامی که خبر ورود بسربن ارطاه به یمن رسید، کارگزار حضرت علی(ع) به نام عبیدالله بن عباس از آنجا گریخت و عبدالله بن عبدالمدان حارثی را جانشین خود قرار داد. بسربن ارطاه پس از ورود به یمن مرتکب جنایات زیادی شد، وی سی هزار نفر را کشته، گروهی را در آتش سوزاند و زنان حمدان را اسیر کرده، در بازار به فروش رساند.۲۱ وقتی اخبار جنایات این شخص به حضرت علی(ع) رسید، وی را نفرین کرد و فرمود، خدایا، این آیین و عقل و خودسری را از او بگیر.۲۲ بسربن ارطاه دچار وسواس شده و دیوانه شد و در همین حال مرد.در قرن سوم هجری شخصی به نام «یحیی بن حسین رسّی علوی» از عراق به یمن آمده و در شهر «صعده» اقامت نمود. وی اوّلین کسی بود که مردم یمن را به مذهب زیدی دعوت کرد و به نشر و ترویج این مذهب پرداخت و توانست عدّه زیادی را دور خود جمع کند، به طوری که از وی به عنوان «امام» یاد میکردند. امّا کسی که در «صعده» امامت را بنیان گذاشت شخصی به نام قاسم بن محمّد است که نسب او به رسّی علوی میرسد. از آن پس با گذشت زمان مذهب زیدی در اکثر نقاط یمن، به ویژه در میان قبایل نفوذ پیدا کرد. امروزه در یمن تعداد زیادی از شیعیان دوازده امامی وجود دارند، امّا اکثر مردم یمن به ویژه مناطقی که تحت سلطه حمیدالدین یحیی ـ که پس از ترکهای عثمانی، بر یمن حکومت راند ـ قرار داشت زیدی مذهباند و بقیه سنّی شافعی میباشند.
سایر مذاهب یمن
۲٫ مسیحیت: الف) کلیسای کاتولیکی رومی: کلیسای اسقفی عربی، این کلیسا مسئول منطقهای میباشد که شامل عربستان سعودی، امارات عربی متحده و یمن است و تخمین زده میشود که ۶۰۰ هزار کاتولیک را دارا باشد. رئیس این کلیسا اسقف «جیووانی برنارد گریمولی»است. معاون وی در یمن اسقف «ماتیو وادا چوی» است.ب) جامعه انگلیکی: در چارچوب کلیسای اسقفی اورشلیم و خاورمیانه، یمن بخش اسقفی قبرس و خلیج فارس را تشکیل میدهد، این جامعه در عدن و صنعا بوده و پیروان آن از اتباع خارجی هستند. اسقف قبرس و خلیج فارس در قبرس اقامت داشته، در حالی که سرپرست خادمین کلیسا در خلیج فارس، مقیم امارات عربی متحده است.ج) هندوئیسم: تعداد کمی از هندوان نیز در یمن زندگی میکنند.
سیاست مذهبی حکومت یمن قبل از وحدت دو یمن در ۲۲ مه ۱۹۹۰ یمن جنوبی یگانه کشور اسلامی بود که خود را رسماً مارکسیست مینامید ولی در اجتماعات کشورهای مسلمان مانند کنفرانس اسلامی شرکت میکرد. پس از وحدت در سراسر یمن که مذهب رسمی، اسلام اعلام شد، مردم از آزادی مذهب نیز برخوردار هستند.
نفوذ ادیان در اوضاع سیاسی و فرهنگی جامعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، دین در جامعه سیاسی و فرهنگ یمن نفوذ کرد. لازم به ذکر است که احکام فردی اسلام از زمان پذیرفتن اسلام از سوی مردم یمن اجرا میشد، ولی نفوذ شریعت اسلام در سیاست آن کشور پس از انقلاب اسلامی ایران بود. یمنیها جزو اوّلین گروههایی بودند که پس از پیروزی انقلاب به جمهوری اسلامی ایران آمدند و به حضور امام راحل(ره) رسیدند. نفوذ اسلام اکنون به حدی است که در تدوین قانون اساسی یکی از موارد اختلاف، ذکر اسلام به عنوان «تنها منبع قانونگذاری» است.با وجود اینکه تقریباً تمامی خانمها حجاب را رعایت میکنند ولی از جدیدترین پدیدههای غربی استقبال میکنند و به ظواهر بیشتر میپردازند تا به عمق شریعت اسلامی. در میان جامعه یمن تعدادی از دانشجویان و افراد عادی که در اقلیت میباشند، پایبند به احکام و مبانی اسلام هستند.به طوری که پیش از این نوشته شده، یمنیها دارای زندگی قبیلهای میباشند، لذا تمامی آداب و رسوم قبیلهای را رعایت میکنند، از جمله آداب مذهبی، سنّت «تواشیح خوانی» است که بسیار مرسوم است. یمنیهای بخش جنوبی به علّت نفوذ فرهنگ انگلیسی و روسی تحت تأثیر فرهنگ غرب قرار گرفته و در آداب و رسوم قبیلهایشان خللی وارد شده است، امّا در بخش شمالی یمن، به علّت ساخت قبیلهای جامعه و رعایت آداب و سنن مذهبی، غربیها موفقیت چندانی به دست نیاوردهاند و با وجود اینکه پیش از جنگهای داخلی ۶۲ روزه، بیش از ۳۰شرکت اروپایی، آمریکایی و کانادایی در این کشور مشغول به کار بودند، در مردم جنوب بیشتر از مردم شمال یمن اثر گذاشتند.
اوضاع اجتماعی، فرهنگی و آموزشی اکثر مردم یمن را قبایل تشکیل میدهند و بنا به عقیدهای که ریشه اسلامی دارد، مسلّح میباشند. جامعه یمن از نظر مذهبی از دو مذهب زیدی و شافعی تشکیل شده است. پیروان مذهب زیدی که اکثریت مردم این کشور را تشکیل میدهند از نظر کلام، فقه و اصول با عقاید شیعه نزدیکی دارند.مذهب شافعی حدود ۲۵ درصد از جمعیت را تشکیل میدهد که اکثر آنان در سواحل یمن زندگی میکنند. تعدادی نیز از پیروان فرقه اسماعیلیه در یمن هستند که از شاخه بهره ـ مستعلویه هستند و در منطقه کوه حراز نزدیک صنعا و منطقه وادی ظهر و منطقه نجران زندگی میکنند. در زمان خلافت مأمون، خلیفه عباسی در یمن شورشی رخ داد و وی یکی از سرداران خود به نام محمّدبن عبدالله بن زید را برای سرکوبی این شورش به یمن اعزام کرد. این شخص سلسله زیدیه را در یمن تأسیس نمود. اوّلین امام زیدیهای یمن که پایهگذار حکومت شیعه بود، امام الهادی یحیی بن حسین بود و بعد از او نیز ۶۶ امام به حکومت رسیدند که آخرین آنها «البدر» بود و زیدیها جمعاً ۱۱۰۰ سال در این کشور حکومت کردند.
پی نوشت ها :
۱۰٫ علامه مظفر، تاریخ شیعه، ص۲۰۱٫۱۱٫ ریشههای یک بحران خونین، کیهان، ش ۱۵۰۸۳، مورخ ۲۵ خرداد ۱۳۷۳، ص۱۴٫۱۲٫ Republic of Yemen Central Stistical Organization Sana.13. تاریخ شیعه، ترجمه محمّد باقر حجتی، ص ۲۰۱٫۱۴٫ در صحیح بخاری، ج ۵، ص ۱۶۳، نیز به این موضوع اشاره شده است.۱۵٫ سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، ص۸۲۴٫۱۶٫ در سیره ابن هشام، ج ۲، ص ۵۲ نیز به این موضوع اشاره شده است.۱۷٫ فروغ ابدیت، پیشین.۱۸٫ الکامل، ج ۲، ص ۳۰۵ و بحارالأنوار، ج ۲۱، صص ۳۶۰ـ۳۶۳٫۱۹٫ مظفر، پیشین، ص۲۰۱٫۲۰٫ همان، ص۲۰۷٫۲۱٫ تاریخ شیعه، ص۲۰۸٫۲۲٫ همان منبع به نقل از تاریخ طبری، ج۶، حوادث سال چهل، ص ۸۱-۸۰٫ منبع: www. mouood.org
هیچ نظری وجود ندارد