اسباب شفاعت

 
هدف از گشودن این بخش این است که با شناخت شفیعان و آشنائی با خصوصیات افرادی که مورد شفاعت قرار می‌گیرند، بدانیم شفاعت در قرآن و احادیث اسلامی بسیار حساب شده است و هرگز اعتقاد به آن مایه جرأت بر گناه نمی‌گردد بلکه سبب می‌شود که تا حدودی خود را از آلودگی حفظ کرده تا زمینه شفاعت را از بین نبریم. و باید توجه داشته باشیم که شفیعانی که در این بخش خواهیم شناخت نحوه شفاعت برخی از آنان با برخی دیگر کاملا تفاوت دارد. مثلا نخستین شفیع انسان در درگاه الهی اطاعت و فرمانبرداری او است و به طور مسلم نحوه شفاعت اطاعت، با شفاعت کردن پیامبران و اولیاء خدا تفاوت دارد. اما از آنجا که نتیجه همگی آمرزش گناهان افراد و تکامل و تعالی آنان است در روایات از همه آنها به شفیع و شفاعت کننده تعبیر شده است. ما نیز به پیروی از احادیث اسلامی، در این بخش همگی را تحت این عنوان می‌آوریم هرچند برخی از آنها شفیع اصطلاحی نخواهند بود. شفیعان درگاه الهی ۱ـ اطاعت خدا امام علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « فاجعلوا طاعه الله … شفیعا‌ لدرک طلبتکم … ». « برای رسیدن به خواسته‌های خود ( سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت) اطاعت خدا را شفیع خود قرار دهید» . [1] 2ـ توبه و بازگشت به خدا امام علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «لاشفیع انجح من التوبه» [2] « شفیعی پذیرفته شده‌تر از توبه نیست». « لا شافع انجح من الاعتذار»[3] «شفیعی پذیرفته شده تر از عذر خواهی نیست». از این قبیل روایات بخوبی استفاده می‌شود که انسان بیش از هر چیز باید در اطاعت خدا بکوشد و اگر گناهی از او سرزده است به توبه و استغفار بپردازد و عمل خویش را بزرگترین شفاعت کننده خود بداند نه این که به بهانه اعتقاد به شفاعت، خود را به گناه آلوده ساخته و در انجام وظایف دینی کوتاهی کند. ۳ـ رسول گرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ قرآن مجید به رسول گرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ خطاب نموده و می‌گوید: « وُ لَسُوفُ یْعطِیکُ رُبّکُ فَتَرضَی».[4] « در روز قیامت آنقدر پروردگار تو به تو عطا می‌کند(و گنهکاران را به تو می‌بخشد) که راضی و خوشنود گردی»، و نیز قرآن مجید به آن حضرت خطاب کرده و می‌گوید: « وُ مِنُ اللَّیلِ‌ فَتَهُجُّد بِهِ نَافِلَهٌ لَکُ عُسُی أنُ یُبعُثَکُ رُبّکُ مُقاما مُحمْودا».[5] «بخشی از شب را با خواندن نماز نافله بیدار باش، تا پروردگارت تو را به مقام شفاعت برانگیزد». و نیز از برخی آیات دیگر مانند آیه (۶۴) سوره نساء و آیه(۸۷) سوره مریم و آیه(۸۶) سوره زخرف و آیه(۵) سوره منافقون؛ شافع بودن رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ استفاده می‌شود. بعد از آیات قرآن، در بسیاری از روایات به شافع بودن رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ تصریح شده است که به یکی از آنها اکتفا می‌شود. پیامبر فرمود: « ادخرت شفاعتی لاهل الکبائر من امتی» .[6] « شفاعت خود را برای گناهکاران از امتم که مرتکب گناه بزرگ شده باشند ذخیره کرده‌ام». 4 ـ امیرمؤمنان ـ علیه السلام ـ پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود «انی لاشفع یوم القیامه فاشفع و یشفع علی فیشفع….»[7] «من در روز قیامت شفاعت می‌کنم و شفاعتم پذیرفته می‌شود و علی هم شفاعت می‌کند و شفاعت او نیز پذیرفته می‌شود…..». و علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «لنا شفاعه و لاهل مودتنا شفاعه».[8] «ما شفاعت می‌کنیم و دوستان ما هم شفاعت می‌کنند». 5 ـ فاطمه زهرا ـ علیها السلام ـ پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «ایما امراه صلت فی الیوم و الیله خمس صلوات و صامت شهر رمضان و حجت بیت الله الحرام و زکت مالها و اطاعت زوجها و والت علیا بعدی دخلت الجنه بشفاعه ابنتی فاطمه …».[9] «هر زنی که نمازهای پنجگانه‌اش را بخواند و روزه ماه رمضان را بگیرد و در صورت استطاعت به زیارت خانه خدا برود و زکات مالش را بدهد و از همسرش اطاعت کند و پس از من علی را به امامت قبول داشته باشد چنین زنی به شفاعت دخترم فاطمه وارد بهشت خواهد شد». 6 ـ یازده فرزند معصوم علی و زهرا ـ علیهم السلام ـ پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در روایتی فرمود: «و یشفع اهل بیتی فیشفعون». [10] «و اهل بیت من شفاعت می‌کنند و شفاعت شان پذیرفته می‌شود» . و نیز پیامبر فرمود:« الشفعاء خمسه … و نبیکم و اهل بیت نبیکم »[11] «شفاعت کنندگان پنج نفر هستند… ۴ـ پیامبر شما ۵ ـ اهل بیت پیامبرتان». مقصود از «اهل بیت پیامبر» امامان معصوم هستند که دارای مقام شفاعت می‌باشند»[12]. 7 ـ پیامبران الهی قرآن مجید می‌فرماید: « وقالوا اتخذ الله ولدا سبحانه بل عباد مکرمون، لا یسبقونه بالقول و هم بامره یعملون، یعلم ما بین ایدیهم و ما خلفهم و لا یشفعون الا لمن ارتضی و هم من خشیته مشفقون». « گفتند خداوند فرزند برای خود اختیار کرده است (آنان را که آنها فرزند خدا پنداشته‌اند مانند فرشتگان و عیسی ـ علیه السّلام ـ ) بندگان گرامی خدا هستند و هرگز در گفتار بر او سبقت نمی‌گیرد و به فرمان او عمل می‌کنند خداوند از پیش رو و پشت سر آنها آگاه است و آنان جز درباره کسانی که مورد پسند خدا باشند شفاعت نمی‌کنند»[13]. چون عیسی ـ علیه السّلام ـ از کسانی است که مسیحیان او را فرزند خدا پنداشته‌اند از این رو او یکی از مصادیق این آیه می‌باشد که مقام شفاعت را دارا است. و نیز خدای متعال می‌فرماید: « وُلایُملِکْ الّذینُ یُدعْون من دْونِهِ الشَّفاعُهُ اِلا مُن شَهِدُ بِالْحقِ وُ هْم یُعلَمْونُ».[14] «کسانی که جز خدا مورد پرستش واقع می‌شوند (مانند بتها و فرشتگان و مسیح ـ علیه السّلام ـ ) مالک شفاعت نیستند مگر آن گروه که به حق گواهی دهند و به آن عالم باشند». واضح است که مصادیق روشن « من شهد بالحق و هم یعلمون» پیامبران الهی هستند پس این آیه تمام پیامبران بویژه حضرت مسیح را به عنوان شفاعت کننده معرفی می‌کند. پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: « یشفع الانبیاء فی کل من کان یشهد ان لا اله الا الله مخلصا».[15] « پیامبران برای کسانی که از روی اخلاص به یگانگی خدا گواهی می‌داده‌اند شفاعت می‌کنند». علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « ثلاثه یشفعون الی الله عزوجل فیشفعون: الانبیاء …..».[16] « سه دسته هستند که در پیشگاه خداوند شفاعت می‌کنند و شفاعت آنان پذیرفته می‌شود: ۱ ـ پیامبران …». 8 ـ فرشتگان علاوه برآیات ۲۸ – ۲۶سوره انبیاء و آیه ۸۶ سوره زخرف که در پیش یاد کردیم و آیه ۲۶ سوره نجم؛ قسمتی از روایات هم بر شفیع بودن فرشتگان دلالت می‌کنند. پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: « یشفع النبیون و الملائکه….». [17] « پیامبر و فرشتگان و … شفاعت می‌کنند» . 9 ـ شهدای راه خدا و دین پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «یشفع یوم القیامه الانبیاء ثم العلماء ثم الشهدا»[18]. «روز قیامت، پیامبران و دانشمندان دینی و شهیدان راه خدا شفاعت می‌کنند». و نیز فرمود: « یشفع الشهید فی سبعین انسانا من اهل بیته»[19]. « شهید راه خدا، برای هفتاد نفر از خویشاوندان خود شفاعت می‌کند». 10 ـ دانشمندان و علمای دینی علی ـ علیه السّلام ـ از رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ روایت می‌کنند: «سه دسته هستند که در پیشگاه خداوند شفاعت می‌کنند و شفاعت آنان پذیرفته می‌شود ۱ـ پیامبران ۲ـ دانشمندان دینی ۳ ـ شهدای راه خدا»[20]. امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « اذا کان یوم القیامه بعث الله العالم و العابد فاذا وقفا بین یدی الله عزوجل قیل للعابد انطلق الی الجنه و قیل للعالم قف تشفع للناس یحسن تأدیبک بهم».[21] « در روز قیامت که عالم و عابد محشور می‌شوند هنگامی که در پیشگاه الهی می‌ایستند به عابد گفته می‌شود برو به سوی بهشت و به عالم و دانشمند گفته می‌شود بایست و آنها را که تعلیم و تربیت کرده‌ای شفاعت کن». 11 ـ متعلمان و حافظان قرآن که به آن عمل می‌کنند علی ـ علیه السّلام ـ از پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نقل می‌کند: «من تعلم القرآن فاستظهره فاحل حلاله و حرم حرامه ادخله الله به الجنه و شفعه فی عشره من اهل بیته کلهم قد وجبت له النار». [22] « کسی که قرآن را یاد بگیرد و حفظ کند و حلال آن را حلال و حرام آن را حرام بداند (مقید به احکام قرآن باشد) خداوند او را به واسطه اهل قرآن بودن اهل بهشت قرار می‌دهد و شفاعت او را درباره ده نفر از خویشاوندانش که همه مستحق آتش باشند می‌پذیرد.» 12 ـ خویشاوندان پیامبر گرامی فرمود: « الشفاء خمسه…. و الرحم».[23] «شفاعت کنندگان پنج طائفه‌اند…. که یکی از آنان را باید خویشاوندان شمرد» . امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: « یشفع الحمیم لحمیمه».[24] «خویشاوند. خویشاوند خود را شفاعت می‌کند». 13 ـ همسایگان امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «ان الجار یشفع لجاره».[25] « همسایه، همسایه خود را شفاعت می‌کند». 14 ـ افراد با ایمان؛ شیعیان از امام صادق ـ علیه السّلام ـ سؤال شد: «عن المؤمن هل یشفع فی اهله قال: نعم المؤمن یشفع فیشفع».[26] «آیا مؤمن می‌تواند برای خویشاوندان خود شفاعت کند، آن حضرت فرمود: آری مؤمن شفاعت می‌کند و شفاعت او پذیرفته می‌شود.»[27] 15 ـ قرآن مجید پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «تعلموا القرآن فانه شافع لاصحابه یوم القیامه»[28] «قرآن را بیاموزید زیرا قرآن در روز قیامت اهل قرآن را شفاعت می‌کند». علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «اعلموا ان القرآن شافع و مشفع ….وانه من شفع له القرآن یوم القیامه شفع فیه».[29] «بدانید که قرآن شفاعت کننده‌ای است که شفاعت او پذیرفته می‌شود …. و قرآن برای هر کس در روز قیامت شفاعت کند شفاعتش درباره او پذیرفته می‌شود». 16 ـ امین بودن پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «اشفعاء خمسه القرآن و الرحم و الامانه…..».[30] «شفاعت کنندگان پنج طائفه‌اند: ۱ ـ قرآن ۲ ـ خویشاوندان ۳ ـ امین بودن …..». 17 ـ توسل به رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ امام چهارم ـ علیه السّلام ـ در دعائی این طور می‌گویند: «صل علی محمد وآله واجعل توسلی به شافعا یوم القیامه نافعا انک انت ارحم الراحمین».[31] «بارالها درود بر محمد و آل او بفرست و توسل مرا به او، شفیع من گردان در روز قیامت که مرا سود دهد. توئی از همه مهربانان مهربانتر». 18 ـ روزه پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «الصیام و القرآن یشفعان للعبد یوم القیامه، یقول الصیام ای رب منعته الطعام و الشهوات بالنهار فشفعنی فیه ….». [32] «روزه و قرآن برای کسی که روزه گرفته و در شبها قرآن تلاوت کرده است شفاعت می‌کنند. روزه می‌گوید: پروردگارا من این شخص را از خوردن غذا و انجام شهوات در روز مانع شدم. پس شفاعت مرا درباره او بپذیر …..». 19 ـ درود فرستادن بر محمد و آل او از امام سجاد ـ علیه السّلام ـ در دعاء ۳۱ صحیفه این طور نقل شده است: «صل علی محمد وآله صلواه تشفع لنا یوم القیامه و یوم الفاقه الیک».[33] «بارالها بر محمد و آل او درود بفرست. درودی که برای ما در روز قیامت و روز نیازمندی به تو شفاعت کند». 20 ـ خداوند متعال شفاعت می‌کند از برخی روایات استفاده می‌شود که پس از شفاعت کنندگان، خدای متعال خودش شفیع گناهکاران می‌شود و آنان را از عذاب نجات می‌دهد. پیامبر گرامی فرمود: «یشفع النبیون و الملائکه و المؤمنون فیقول الجبار بقیت شفاعتی…..». [34] «پیامبران و فرشتگان و مؤمنان شفاعت می‌کنند. آنگاه خدای متعال می‌فرماید: شفاعت من باقی مانده است یعنی گروهی از آنان که به شفاعت شفاعت کنندگان نجات نمی‌یابند باز مشمول رحمت الهی می‌شود». و در دعای ابوحمزه ثمالی که از امام سجاد ـ علیه السّلام ـ نقل می‌کند این جمله را می‌بینیم: «حبی لک شفیعی الیک». « و دوستی من به تو، شفیع من به سوی تو است». «….اللهم صل علی محمد و آله و شفع فی خطایای کرمک… اللهم لا شفیع لی الیک فلیشفع لی فضلک…..». «بارالها بر محمد و آل او درود بفرست و کرمت را شفیع گناهانم گردان …. بارالها شفیعی ندارم فضلت را شفیع من گردان». از قبیل روایات و دعاها استفاده می‌شود که صحیح است خدا و فضل و کرم او را شفیع و شفاعت کننده بنامیم و نیز آیه «قل لله الشفاعه جمیعا» و امثال آن گواهی می‌دهد که شفاعت از آن خدا است و هرکسی یا هر چیز که درباره شخصی شفاعت می‌کند این مقام را خدای متعال به او داده است پس شفیع اصلی خود او است.[۳۵] ۲ ـ چه گروهی مورد شفاعت قرار می‌گیرند؟ از آیات قرآن مجید مانند «لایشفعون الالمن ارتضی» و از روایاتی که در بخش «شفاعت در احادیث اسلامی» خواندیم استفاده می‌شود؛ تمام کسانی که به خدا ایمان داشته و با رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و اهل بیت او دشمنی نداشته باشند مشمول شفاعت می‌گردند. البته برخی از افراد به خاطر سوابق نیکشان زودتر از این رحمت الهی بهره‌مند می‌شوند و برخی دیرتر، اما در هر صورت سرانجام این دریچه رحمت به سوی آنان باز خواهد شد. و این که درقسمتی از روایات می‌خوانیم هرکس یک ذره ایمان داشته باشد شفاعت می‌شود ولی در برخی دیگر از روایات می‌خوانیم که مثلا سبک شمردن نماز، خیانت، زنا و ستم؛ مانع از شفاعت می‌شوند این دو دسته از روایات همان طور که قبلا گفته شد با هم تنافی ندارند، زیرا مقصود از دسته دوم این است که این گناهان باعث می‌شود انسان مدتها در عذاب بماند و از شفاعت محروم باشد نه این که اصلا شفاعت نشود و روایات دسته اول می‌گوید هرکس ایمان به خدا داشته باشد و دین او مورد رضایت و پسند الهی باشد بالاخره شفاعت شفاعت کنندگان موجب نجات او می‌شود. و فقط کفر و دشمنی با رسول اکرم و اهل بیت اوست که به طور کلی انسان را از شفاعت محروم می‌کند و اینک آنان که شفاعت نمی‌شوند. ۱ ـ کافر شفاعت نمی‌شود همانطور که در بخش «شفاعت از نظر قرآن مجید» گذشت، از آیه ۵۳ سوره اعراف، و آیه ۹۸ تا۱۰۱ سوره شعراء، و نیز آیه ۴۶ سوره مدثر، استفاده می‌شود که روز قیامت کافر و مشرک شفاعت نمی‌شوند و شفاعت شفاعت کنندگان به حال آنان سودی نخواهد داشت، در بسیاری از روایات هم به این موضوع تصریح شده است. امام حسن ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «ان النبی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ قال فی جواب نفرمن الیهود سألوه عن مسائل: و اما شفاعتی ففی اصحاب الکبائر ما خلا اهل الشرک و الظلم».[36] «رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در ضمن پاسخ آن دسته از یهود که مسائلی از آن حضرت پرسیده بودند فرمود: شفاعت من برای کسانی است که مرتکب گناهان بزرگ شده باشند جز شرک به خدا و ستمکاری» (که این دو مانع از شفاعت می‌گردد) از امام هشتم ـ علیه السّلام ـ پرسیدند که معنای این آیه «لا یُشْفَعْونُ اِلاّلِمُنِ ارتَضَی». « شفاعت نمی‌کنند مگر برای کسی که مورد رضایت خدا باشد» چیست؟ فرمود: معنایش این است شفاعت نمی‌کنند جز برای کسی که دین او مورد رضایت و پسند خدا باشد[۳۷] (واضح است که مشرک و کافر دین مورد پسند خدا را ندارند). ۲ ـ ستمگر شفاعت نمی‌شود قرآن مجید می‌فرماید: «مُا لِلضَّالِمِینُ مِِن حُمِیمٍ وُلا شَفع یْطَاعْ».[38] «برای ستمگران دوست و شفاعت کننده‌ای که شفاعت او پذیرفته شود نیست». پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: « اما شفاعتی ففی اصحاب الکبائر ما خلا اهل الشرک و الظلم ».[39] «شفاعت من برای کسانی است که مرتکب گناه بزرگ شده باشند جز شرک و ستمکاری». (که این دو مانع از شفاعت می‌باشند). ۳ ـ دشمنان خاندان رسالت شفاعت نمی‌شوند امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «لوان الملائکه المقربین و الانبیاء المرسلین شفعوا فی ناصب ما شفعوا».[40] «اگر همه فرشتگان مقرب الهی و تمام پیامبران مرسل برای ( ناصبی ) یعنی کسی که دشمن خاندان عصمت و طهارت است شفاعت کنند شفاعت آنان پذیرفته نمی‌شود». 4 ـ کسانی که فرزندان رسول اکرم را آزار کنند شفاعت نمی‌شوند رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «اذا قمت المقام المحمود تشفعت فی اصحاب الکبائر من امتی فیشفعنی الله فیهم والله لا تشفعت فیمن آذی ذریتی ».[41] «هنگامی که در مقام شفاعت قرار گیرم برای گناهکاران امتم شفاعت می‌کنم و خداوند شفاعت مرا می‌پذیرد. به خدا سوگند برای کسانی که ذریه و فرزندان مرا آزار کرده باشند شفاعت نمی‌کنم». 5 ـ کسانی که به شفاعت اعتقاد نداشته باشند شفاعت نمی‌شوند امام هشتم ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «من کذب بشفاعه رسول الله لم تنله».[42] کسی که شفاعت رسول خدا را تکذیب کند شفاعت آن گرامی به او نمی‌رسد». رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «من لم یؤمن بشفاعتی فلا اناله شفاعتی».[43] «هرکس به شفاعت من ایمان نداشته باشد شفاعت من به او نمی‌رسد. » 6 ـ خائن شفاعت نمی‌شود رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «من غش العرب لم یدخل فی شفاعتی …».[44] « هرکس به عربها[۴۵](مسلمانان عرب) خیانت کند از شفاعت من بی‌بهره خواهد بود». 7 ـ برخی از گناهان باعث می‌شود که انجام دهنده آن پس از مدتها عذاب شدن شفاعت شود امام صادق ـ علیه السّلام ـ ضمن حدیثی می‌فرماید: «فوالله لا تنال شفاعتنا اذا رکب هذا (یعنی الزنا) حتی یصیبه الم العذاب ویری هول جهنم».[46] «به خدا سوگند شفاعت ما به کسی که مرتکب زنا شده باشند نمی‌رسد. جز پس از آنکه عذاب دردناک الهی را بچشد و هول و ترس جهنم را ببیند». 8 ـ کسی که به نماز اهمیت ندهد شفاعت نمی‌شود امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «لاینال شفاعتنا من استخف بالصلوه».[47] کسی که نماز را سبک بشمارد به شفاعت ما نمی‌رسد». 9 ـ هر کس ذره‌ای ایمان داشته باشد بالاخره شفاعت می‌شود پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در ضمن حدیثی فرمود: « فیؤذن للملائکه و النبیین و الشهداء ان یشفعوا فیشفعون و یخرجون من کان فی قلبه میزان ذره من ایمان».[48] «پس اجازه داده می‌شود که فرشتگان و پیامبران و شهدا، شفاعت کنند آنگاه آنان شفاعت می کنند. و هر کس که ذره‌ای ایمان در قلب او باشد از جهنم خارج می‌کنند». و در حدیث دیگر فرمود: «فیشفعون حتی خرج من قال لا اله الا الله ممن فی قلبه میزان شعیره».[49] آنگاه شفاعت می‌شوند تا آن که هر کس که حتی یک جو ایمان واقعی داشته باشد از جهنم خلاص می‌شود». 10 ـ کسی که ولایت امیرالمؤمنین و فرزندان معصوم آنحضرت را نداشته باشد شفاعت نمی‌شود اشکال: آیه «ولا یشفعون الا لمن ارتضی» می‌گوید شفاعت برای کسانی است که مورد رضایت و پسند خدای متعال باشند و کسی که آلوده به گناه باشد مورد ارتضاء الهی نیست و از شفاعت بهره‌ای نخواهد داشت. پاسخ: از همه روایات شفاعت استفاده می‌شود که گناهکاران مشمول شفاعت خواهند شد و بخصوص این روایت «ادخرت شفاعتی لاهل الکبائر من امتی» که به گفته مرحوم امین الاسلام طبرسی مورد قبول همه مسلمین است.[۵۰] بنابر این باید روایات را مفسر آیه «ولایشفعون الا لمن ارتضی» قرار داد و همانطور که از امام هشتم ـ علیه السّلام ـ در تفسیر آیه وارد شده است بگوییم منظور از مورد ارتضاء الهی بودن این است که دین انسان مورد رضایت الهی باشد یعنی مشرک و کافر و ناصبی و دشمن رسول اکرم و خاندان او علیهم السلام نباشد. ۳ ـ کارهائی که موجب تسریع در شفاعت می‌شود. ۱ ـ اخلاص در ایمان و توحید رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «اسعد الناس بشفاعتی یوم القیامه من قال لااله الا الله خالصا من قبله»[51] کسانی بیش از همه به شفاعت من در روز قیامت خوشبخت می‌شوند که قلبا و از روی اخلاص به خدا ایمان داشته باشند». 2 ـ اهل نماز و سجده بودن پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ به شخصی که از او درخواست شفاعت می‌کرد فرمود: «اما فاعنی بکثره السجود».[52] «مرا با کثرت سجده یاری کن». (سجده و عبادت تو موجب می‌شود من بهتر بتوانم تو را شفاعت کنم). ۳ ـ درود فرستادن بر رسول خدا و درخواست مقامهای بزرگ مانند شفاعت برای آن بزرگوار پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «من صلی علی محمد و قال اللهم انزله المقعد المقرب عندک یوم القیامه وجبت له شفاعتی». [53] هر کس بر من درود فرستد و گوید بارالها او را در روز قیامت به مقام قرب خود جای ده شفاعت من برای او واجب می‌شود». 4 ـ آموختن قرآن و حفظ کردن و خواندن آن پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: « تعلموا القرآن فانه شافع لا صحابه یوم القیامه‌».[54] «قرآن را بیاموزید زیرا قرآن در روز قیامت اهل خود را شفاعت می‌کند». 5 ـ انجام وظایف دینی پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در حدیثی چنین می‌فرماید: « ایما امراه صلت فی الیوم واللیله خمس صلوات و صامت شهر رمضان و حجت بیت الله الحرام و زکت مالها و اطاعت زوجها و والت علیا بعد دخلت الجنه بشفاعه ابنتی فاطمه…».[55] « هرزنی که نمازهای پنجگانه‌اش را بخواند و روزه ماه رمضان را بگیرد، و در صورت استطاعت به زیارت خانه خدا برود و زکات خود را بدهد و از همسر خویش اطاعت کند و پس از من علی را به امامت قبول داشته باشد چنین زنی به شفاعت دخترم فاطمه ـ علیه السّلام ـ وارد بهشت خواهد شد». و نیز به روایت شماره ۴۵ مراجعه شود. ۶ ـ دوستی فرزندان رسول اکرم و احترام و خدمت به آنان رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: « اربعه انالهم شفیع یوم القیامه المکرم لذریتی و القاضی لهم حوائجهم و الساعی فی امورهم عند ما اضطروا الیه و المحب لهم بقلبه و لسانه»[56] «چهار نفرند که روز قیامت شفاعتشان خواهم کرد: ۱ ـ کسی که ذریه و فرزندان مرا گرامی دارد و احترام کند. ۲ـ کسی که حوائج آنان را برآورد. ۳ ـ کسی که در انجام کار آنها سعی و کوشش کند هنگامی که به آن کار احتیاج و اضطرار دارند. ۴ ـ کسی که با زبان و دل آنان را دوست داشته باشد ». 7 ـ دوستی با اهل ایمان و معاشرت با آنان علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « لایزال المؤمن یشفع حتی یشفع فی جیرانه و حلطائه ومعارفه».[57] « مؤمن پیوسته شفاعت می‌کند تا شفاعت او درباره همسایه‌ها و دوستان و آشنایانش پذیرفته می‌شود». 8 ـ خدمت کردن به اهل ایمان ۹ ـ با گذشت بودن و پذیرفتن عذر از کسی که عذرخواهی می‌کند علی ـ علیه السّلام ـ به فرزندش محمد بن حنیفه می‌گوید: « پوزش کسی را که از تو عذرخواهی می‌کند بپذیر تا شفاعت نصیب تو گردد».[58] 10 ـ زندگی در یک مرکز اسلامی و صبر بر سختیها و محرومیتها پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در حدیثی می‌فرماید: «هر کس در شهر مدینه بماند و بر گرسنگی و سختی آن صبر کند من در روز قیامت شفیع او خواهم بود». [59] در پایان نکته‌ای را که در آغاز نیز تذکر دادیم تکرار می‌کنیم: اولین شفیع انسان عمل اوست و باید بیش از هر چیز به عمل کردن به احکام اسلام اندیشید و عقیده به شفاعت نباید بهانه برای دست زدن به آلودگیها گردد.
کتاب منشور جاوید جلد ۸ صفحه ۱۸۳-۲۰۰ —————————– [۱] . نهج البلاغه، ج۲ ، ص۱۹۹، خطبه ۱۹۳. [۲] . نهج البلاغه، ج۳، ص ۲۴۲. [۳] . غررالحکم و دررالکلم آمدی، ج۶، ص ۳۸۵، ط دانشگاه. [۴] . سوره ضحی، آیه ۵و۶، [۵] . سوره اسراء، آیه ۷۹. [۶] . مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۰۴، و نیز رجوع کنید به روایتهای ۱ تا ۱۷ و ۳۶ تا ۴۰ و روایات ۴۶ تا ۴۸، ۵۰ تا۵۳، ۵۸، ۶۵، ۶۷ تا ۶۹، ۷۲ و ۷۳. [۷] . مناقب ابن شهر آشوب، ج ۲، ص ۱۵. [۸] . خصال صدوق، ص ۶۲۴. [۹] . امالی صدوق، ص ۲۹۱. [۱۰] . امالی صدوق، ص ۲۹۱. [۱۱] . مناقب ابن شهر آشوب، ج ۲، ص ۱۵. مجمع البیان، ج ۱ ص ۱۰۴. [۱۲] . با دقت در آیات مربوط به شفاعت واضح می‌شود که از برخی آیات مانند آیه ۸۶ سوره زخرف ، آیه ۸۷ سوره مریم، می‌توانیم استفاده کنیم که علی و زهرا و یازده فرزند آنان ـ علیهم السلام ـ مقام شفاعت را دارند. [۱۳] . سوره انبیاء، آیه ۲۸ ـ ۲۶. [۱۴] . سوره زخرف، آیه ۸۶. [۱۵] . مسند احمد، ج ۳ ، ص ۱۲. [۱۶] . خصال صدوق، ص ۱۵۶. [۱۷] . صحیح بخاری، ج ۹، ص ۱۶۰. [۱۸] . سنن ابن ماجه، ج ۲، ص ۱۴۴۳. [۱۹] . سنن ابی داود، ج ۲، ص ۱۵. [۲۰] . خصال صدوق، ص ۱۵۶. [۲۱] . بحار ، ج ۸، ص ۵۶. [۲۲] . سنن ترمذی، ج ۴، ص ۲۴۵. [۲۳] . مناقب، ج ۲، ص ۱۴، متن کامل روایت، در شماره ۵۱، بخش روایات نقل شده است. [۲۴] . محاسن برقی، ص ۱۸۴. [۲۵] . محاسن برقی، ص ۱۸۴. واضح است که خویشاوندان و همسایه‌ای می‌تواند از همسایه و خویشاوند خود شفاعت کند که، خودش و نیز خویشاوندان و همسایه‌اش از اهل ایمان باشند. [۲۶] . محاسن برقی، ص ۱۸۴. [۲۷] . از برخی از روایات بر‌می‌آید که برخی از صفات و کارهائی است که اگر مؤمن به آنها آلوده باشد از شفاعت کردن محروم می‌گردد. [۲۸] . مسند احمد، ج ۶، ص ۴۴۸. [۲۹] . نهج البلاغه، خطبه ۱۷۱. [۳۰] . مناقب ابن شهر آشوب، ج۲، ص ۱۴. [۳۱] . ملحقات صحیفه سجادیه، ص ۲۲۹. [۳۲] . مسند احمد، ج ۲، ص ۱۷۴. [۳۳] . صحیفه سجادیه، ص ۱۶۵. [۳۴] . صحیح بخاری، ج ۹، ص ۱۶۰. [۳۵] . ونیز در روایتی وارد شده است که کودک سقط شده در روز قیامت، پدر و مادر خود را شفاعت می‌کند و می‌گوید تا آنها وارد بهشت نشوند من وارد نخواهم شد. به المیزان، ج ۱، ص ۱۸۲ مراجعه شود. [۳۶] . خصال صدوق، ص ۳۵۵. [۳۷] . امالی صدوق، ص ۵. [۳۸] . سوره غافر، آیه ۱۸. [۳۹] . خصال صدوق، ص ۳۵۵. [۴۰] . محاسن برقی، ص۱۸۴. [۴۱] . امالی صدوق، ص ۱۷۷. [۴۲] . عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۶۶. [۴۳] . امالی صدوق، ص ۵. [۴۴] . مسند احمد، ج ۱، ص ۷۲. [۴۵] . واضح است که عرب از باب مثال ذکر شده است. [۴۶] . کافی، ج ۵، ص ۴۶۹. [۴۷] . کافی، ج ۳، ص ۲۷۰، و ج ۶، ص ۴۰۱. و تهذیب، ج ۹، ص ۱۰۷. [۴۸] . مسند احمد، ج ۵، ص ۴۳. [۴۹] . مسند احمد، ج ۳، ص ۳۴۵. [۵۰] . مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۰۴. [۵۱] . صحیح بخاری، ج ۱، ص ۳۶ [۵۲] . مسند احمد، ج ۳، ص ۵۰۰. [۵۳] . مسند احمد، ج ۴، ص ۱۰۸. [۵۴] . مسند احمد، ج ۵، ص ۲۵۱. [۵۵] . امالی صدوق، ص ۲۹۱. [۵۶] . عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۲۴. [۵۷] . بحار، ج ۸، ص ۴۴ . [۵۸] . من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۲۷۹. [۵۹] . موطأ مالک، ج۲، ص ۲۰۱.