اسباب شفاعت

 
هدف از گشودن این بخش این است كه با شناخت شفیعان و آشنائی با خصوصیات افرادی كه مورد شفاعت قرار می‌گیرند، بدانیم شفاعت در قرآن و احادیث اسلامی بسیار حساب شده است و هرگز اعتقاد به آن مایه جرأت بر گناه نمی‌گردد بلكه سبب می‌شود كه تا حدودی خود را از آلودگی حفظ كرده تا زمینه شفاعت را از بین نبریم. و باید توجه داشته باشیم كه شفیعانی كه در این بخش خواهیم شناخت نحوه شفاعت برخی از آنان با برخی دیگر كاملا تفاوت دارد. مثلا نخستین شفیع انسان در درگاه الهی اطاعت و فرمانبرداری او است و به طور مسلم نحوه شفاعت اطاعت، با شفاعت كردن پیامبران و اولیاء خدا تفاوت دارد. اما از آنجا كه نتیجه همگی آمرزش گناهان افراد و تكامل و تعالی آنان است در روایات از همه آنها به شفیع و شفاعت كننده تعبیر شده است. ما نیز به پیروی از احادیث اسلامی، در این بخش همگی را تحت این عنوان می‌آوریم هرچند برخی از آنها شفیع اصطلاحی نخواهند بود. شفیعان درگاه الهی 1ـ اطاعت خدا امام علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « فاجعلوا طاعه الله … شفیعا‌ لدرك طلبتكم … ». « برای رسیدن به خواسته‌های خود ( سعادت و خوشبختی دنیا و آخرت) اطاعت خدا را شفیع خود قرار دهید» . [1] 2ـ توبه و بازگشت به خدا امام علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «لاشفیع انجح من التوبه» [2] « شفیعی پذیرفته شده‌تر از توبه نیست». « لا شافع انجح من الاعتذار»[3] «شفیعی پذیرفته شده تر از عذر خواهی نیست». از این قبیل روایات بخوبی استفاده می‌شود كه انسان بیش از هر چیز باید در اطاعت خدا بكوشد و اگر گناهی از او سرزده است به توبه و استغفار بپردازد و عمل خویش را بزرگترین شفاعت كننده خود بداند نه این كه به بهانه اعتقاد به شفاعت، خود را به گناه آلوده ساخته و در انجام وظایف دینی كوتاهی كند. 3ـ رسول گرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ قرآن مجید به رسول گرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ خطاب نموده و می‌گوید: « وُ لَسُوفُ یْعطِیكُ رُبّكُ فَتَرضَی».[4] « در روز قیامت آنقدر پروردگار تو به تو عطا می‌كند(و گنهكاران را به تو می‌بخشد) كه راضی و خوشنود گردی»، و نیز قرآن مجید به آن حضرت خطاب كرده و می‌گوید: « وُ مِنُ اللَّیلِ‌ فَتَهُجُّد بِهِ نَافِلَهٌ لَكُ عُسُی أنُ یُبعُثَكُ رُبّكُ مُقاما مُحمْودا».[5] «بخشی از شب را با خواندن نماز نافله بیدار باش، تا پروردگارت تو را به مقام شفاعت برانگیزد». و نیز از برخی آیات دیگر مانند آیه (64) سوره نساء و آیه(87) سوره مریم و آیه(86) سوره زخرف و آیه(5) سوره منافقون؛ شافع بودن رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ استفاده می‌شود. بعد از آیات قرآن، در بسیاری از روایات به شافع بودن رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ تصریح شده است كه به یكی از آنها اكتفا می‌شود. پیامبر فرمود: « ادخرت شفاعتی لاهل الكبائر من امتی» .[6] « شفاعت خود را برای گناهكاران از امتم كه مرتكب گناه بزرگ شده باشند ذخیره كرده‌ام». 4 ـ امیرمؤمنان ـ علیه السلام ـ پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود «انی لاشفع یوم القیامه فاشفع و یشفع علی فیشفع….»[7] «من در روز قیامت شفاعت می‌كنم و شفاعتم پذیرفته می‌شود و علی هم شفاعت می‌كند و شفاعت او نیز پذیرفته می‌شود…..». و علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «لنا شفاعه و لاهل مودتنا شفاعه».[8] «ما شفاعت می‌كنیم و دوستان ما هم شفاعت می‌كنند». 5 ـ فاطمه زهرا ـ علیها السلام ـ پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «ایما امراه صلت فی الیوم و الیله خمس صلوات و صامت شهر رمضان و حجت بیت الله الحرام و زكت مالها و اطاعت زوجها و والت علیا بعدی دخلت الجنه بشفاعه ابنتی فاطمه …».[9] «هر زنی كه نمازهای پنجگانه‌اش را بخواند و روزه ماه رمضان را بگیرد و در صورت استطاعت به زیارت خانه خدا برود و زكات مالش را بدهد و از همسرش اطاعت كند و پس از من علی را به امامت قبول داشته باشد چنین زنی به شفاعت دخترم فاطمه وارد بهشت خواهد شد». 6 ـ یازده فرزند معصوم علی و زهرا ـ علیهم السلام ـ پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در روایتی فرمود: «و یشفع اهل بیتی فیشفعون». [10] «و اهل بیت من شفاعت می‌كنند و شفاعت شان پذیرفته می‌شود» . و نیز پیامبر فرمود:« الشفعاء خمسه … و نبیكم و اهل بیت نبیكم »[11] «شفاعت كنندگان پنج نفر هستند… 4ـ پیامبر شما 5 ـ اهل بیت پیامبرتان». مقصود از «اهل بیت پیامبر» امامان معصوم هستند كه دارای مقام شفاعت می‌باشند»[12]. 7 ـ پیامبران الهی قرآن مجید می‌فرماید: « وقالوا اتخذ الله ولدا سبحانه بل عباد مكرمون، لا یسبقونه بالقول و هم بامره یعملون، یعلم ما بین ایدیهم و ما خلفهم و لا یشفعون الا لمن ارتضی و هم من خشیته مشفقون». « گفتند خداوند فرزند برای خود اختیار كرده است (آنان را كه آنها فرزند خدا پنداشته‌اند مانند فرشتگان و عیسی ـ علیه السّلام ـ ) بندگان گرامی خدا هستند و هرگز در گفتار بر او سبقت نمی‌گیرد و به فرمان او عمل می‌كنند خداوند از پیش رو و پشت سر آنها آگاه است و آنان جز درباره كسانی كه مورد پسند خدا باشند شفاعت نمی‌كنند»[13]. چون عیسی ـ علیه السّلام ـ از كسانی است كه مسیحیان او را فرزند خدا پنداشته‌اند از این رو او یكی از مصادیق این آیه می‌باشد كه مقام شفاعت را دارا است. و نیز خدای متعال می‌فرماید: « وُلایُملِكْ الّذینُ یُدعْون من دْونِهِ الشَّفاعُهُ اِلا مُن شَهِدُ بِالْحقِ وُ هْم یُعلَمْونُ».[14] «كسانی كه جز خدا مورد پرستش واقع می‌شوند (مانند بتها و فرشتگان و مسیح ـ علیه السّلام ـ ) مالك شفاعت نیستند مگر آن گروه كه به حق گواهی دهند و به آن عالم باشند». واضح است كه مصادیق روشن « من شهد بالحق و هم یعلمون» پیامبران الهی هستند پس این آیه تمام پیامبران بویژه حضرت مسیح را به عنوان شفاعت كننده معرفی می‌كند. پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: « یشفع الانبیاء فی كل من كان یشهد ان لا اله الا الله مخلصا».[15] « پیامبران برای كسانی كه از روی اخلاص به یگانگی خدا گواهی می‌داده‌اند شفاعت می‌كنند». علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « ثلاثه یشفعون الی الله عزوجل فیشفعون: الانبیاء …..».[16] « سه دسته هستند كه در پیشگاه خداوند شفاعت می‌كنند و شفاعت آنان پذیرفته می‌شود: 1 ـ پیامبران …». 8 ـ فرشتگان علاوه برآیات 28 – 26سوره انبیاء و آیه 86 سوره زخرف كه در پیش یاد كردیم و آیه 26 سوره نجم؛ قسمتی از روایات هم بر شفیع بودن فرشتگان دلالت می‌كنند. پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: « یشفع النبیون و الملائكه….». [17] « پیامبر و فرشتگان و … شفاعت می‌كنند» . 9 ـ شهدای راه خدا و دین پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «یشفع یوم القیامه الانبیاء ثم العلماء ثم الشهدا»[18]. «روز قیامت، پیامبران و دانشمندان دینی و شهیدان راه خدا شفاعت می‌كنند». و نیز فرمود: « یشفع الشهید فی سبعین انسانا من اهل بیته»[19]. « شهید راه خدا، برای هفتاد نفر از خویشاوندان خود شفاعت می‌كند». 10 ـ دانشمندان و علمای دینی علی ـ علیه السّلام ـ از رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ روایت می‌كنند: «سه دسته هستند كه در پیشگاه خداوند شفاعت می‌كنند و شفاعت آنان پذیرفته می‌شود 1ـ پیامبران 2ـ دانشمندان دینی 3 ـ شهدای راه خدا»[20]. امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « اذا كان یوم القیامه بعث الله العالم و العابد فاذا وقفا بین یدی الله عزوجل قیل للعابد انطلق الی الجنه و قیل للعالم قف تشفع للناس یحسن تأدیبك بهم».[21] « در روز قیامت كه عالم و عابد محشور می‌شوند هنگامی كه در پیشگاه الهی می‌ایستند به عابد گفته می‌شود برو به سوی بهشت و به عالم و دانشمند گفته می‌شود بایست و آنها را كه تعلیم و تربیت كرده‌ای شفاعت كن». 11 ـ متعلمان و حافظان قرآن كه به آن عمل می‌كنند علی ـ علیه السّلام ـ از پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نقل می‌كند: «من تعلم القرآن فاستظهره فاحل حلاله و حرم حرامه ادخله الله به الجنه و شفعه فی عشره من اهل بیته كلهم قد وجبت له النار». [22] « كسی كه قرآن را یاد بگیرد و حفظ كند و حلال آن را حلال و حرام آن را حرام بداند (مقید به احكام قرآن باشد) خداوند او را به واسطه اهل قرآن بودن اهل بهشت قرار می‌دهد و شفاعت او را درباره ده نفر از خویشاوندانش كه همه مستحق آتش باشند می‌پذیرد.» 12 ـ خویشاوندان پیامبر گرامی فرمود: « الشفاء خمسه…. و الرحم».[23] «شفاعت كنندگان پنج طائفه‌اند…. كه یكی از آنان را باید خویشاوندان شمرد» . امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: « یشفع الحمیم لحمیمه».[24] «خویشاوند. خویشاوند خود را شفاعت می‌كند». 13 ـ همسایگان امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «ان الجار یشفع لجاره».[25] « همسایه، همسایه خود را شفاعت می‌كند». 14 ـ افراد با ایمان؛ شیعیان از امام صادق ـ علیه السّلام ـ سؤال شد: «عن المؤمن هل یشفع فی اهله قال: نعم المؤمن یشفع فیشفع».[26] «آیا مؤمن می‌تواند برای خویشاوندان خود شفاعت كند، آن حضرت فرمود: آری مؤمن شفاعت می‌كند و شفاعت او پذیرفته می‌شود.»[27] 15 ـ قرآن مجید پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «تعلموا القرآن فانه شافع لاصحابه یوم القیامه»[28] «قرآن را بیاموزید زیرا قرآن در روز قیامت اهل قرآن را شفاعت می‌كند». علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «اعلموا ان القرآن شافع و مشفع ….وانه من شفع له القرآن یوم القیامه شفع فیه».[29] «بدانید كه قرآن شفاعت كننده‌ای است كه شفاعت او پذیرفته می‌شود …. و قرآن برای هر كس در روز قیامت شفاعت كند شفاعتش درباره او پذیرفته می‌شود». 16 ـ امین بودن پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «اشفعاء خمسه القرآن و الرحم و الامانه…..».[30] «شفاعت كنندگان پنج طائفه‌اند: 1 ـ قرآن 2 ـ خویشاوندان 3 ـ امین بودن …..». 17 ـ توسل به رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ امام چهارم ـ علیه السّلام ـ در دعائی این طور می‌گویند: «صل علی محمد وآله واجعل توسلی به شافعا یوم القیامه نافعا انك انت ارحم الراحمین».[31] «بارالها درود بر محمد و آل او بفرست و توسل مرا به او، شفیع من گردان در روز قیامت كه مرا سود دهد. توئی از همه مهربانان مهربانتر». 18 ـ روزه پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «الصیام و القرآن یشفعان للعبد یوم القیامه، یقول الصیام ای رب منعته الطعام و الشهوات بالنهار فشفعنی فیه ….». [32] «روزه و قرآن برای كسی كه روزه گرفته و در شبها قرآن تلاوت كرده است شفاعت می‌كنند. روزه می‌گوید: پروردگارا من این شخص را از خوردن غذا و انجام شهوات در روز مانع شدم. پس شفاعت مرا درباره او بپذیر …..». 19 ـ درود فرستادن بر محمد و آل او از امام سجاد ـ علیه السّلام ـ در دعاء 31 صحیفه این طور نقل شده است: «صل علی محمد وآله صلواه تشفع لنا یوم القیامه و یوم الفاقه الیك».[33] «بارالها بر محمد و آل او درود بفرست. درودی كه برای ما در روز قیامت و روز نیازمندی به تو شفاعت كند». 20 ـ خداوند متعال شفاعت می‌كند از برخی روایات استفاده می‌شود كه پس از شفاعت كنندگان، خدای متعال خودش شفیع گناهكاران می‌شود و آنان را از عذاب نجات می‌دهد. پیامبر گرامی فرمود: «یشفع النبیون و الملائكه و المؤمنون فیقول الجبار بقیت شفاعتی…..». [34] «پیامبران و فرشتگان و مؤمنان شفاعت می‌كنند. آنگاه خدای متعال می‌فرماید: شفاعت من باقی مانده است یعنی گروهی از آنان كه به شفاعت شفاعت كنندگان نجات نمی‌یابند باز مشمول رحمت الهی می‌شود». و در دعای ابوحمزه ثمالی كه از امام سجاد ـ علیه السّلام ـ نقل می‌كند این جمله را می‌بینیم: «حبی لك شفیعی الیك». « و دوستی من به تو، شفیع من به سوی تو است». «….اللهم صل علی محمد و آله و شفع فی خطایای كرمك… اللهم لا شفیع لی الیك فلیشفع لی فضلك…..». «بارالها بر محمد و آل او درود بفرست و كرمت را شفیع گناهانم گردان …. بارالها شفیعی ندارم فضلت را شفیع من گردان». از قبیل روایات و دعاها استفاده می‌شود كه صحیح است خدا و فضل و كرم او را شفیع و شفاعت كننده بنامیم و نیز آیه «قل لله الشفاعه جمیعا» و امثال آن گواهی می‌دهد كه شفاعت از آن خدا است و هركسی یا هر چیز كه درباره شخصی شفاعت می‌كند این مقام را خدای متعال به او داده است پس شفیع اصلی خود او است.[35] 2 ـ چه گروهی مورد شفاعت قرار می‌گیرند؟ از آیات قرآن مجید مانند «لایشفعون الالمن ارتضی» و از روایاتی كه در بخش «شفاعت در احادیث اسلامی» خواندیم استفاده می‌شود؛ تمام كسانی كه به خدا ایمان داشته و با رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ و اهل بیت او دشمنی نداشته باشند مشمول شفاعت می‌گردند. البته برخی از افراد به خاطر سوابق نیكشان زودتر از این رحمت الهی بهره‌مند می‌شوند و برخی دیرتر، اما در هر صورت سرانجام این دریچه رحمت به سوی آنان باز خواهد شد. و این كه درقسمتی از روایات می‌خوانیم هركس یك ذره ایمان داشته باشد شفاعت می‌شود ولی در برخی دیگر از روایات می‌خوانیم كه مثلا سبك شمردن نماز، خیانت، زنا و ستم؛ مانع از شفاعت می‌شوند این دو دسته از روایات همان طور كه قبلا گفته شد با هم تنافی ندارند، زیرا مقصود از دسته دوم این است كه این گناهان باعث می‌شود انسان مدتها در عذاب بماند و از شفاعت محروم باشد نه این كه اصلا شفاعت نشود و روایات دسته اول می‌گوید هركس ایمان به خدا داشته باشد و دین او مورد رضایت و پسند الهی باشد بالاخره شفاعت شفاعت كنندگان موجب نجات او می‌شود. و فقط كفر و دشمنی با رسول اكرم و اهل بیت اوست كه به طور كلی انسان را از شفاعت محروم می‌كند و اینك آنان كه شفاعت نمی‌شوند. 1 ـ كافر شفاعت نمی‌شود همانطور كه در بخش «شفاعت از نظر قرآن مجید» گذشت، از آیه 53 سوره اعراف، و آیه 98 تا101 سوره شعراء، و نیز آیه 46 سوره مدثر، استفاده می‌شود كه روز قیامت كافر و مشرك شفاعت نمی‌شوند و شفاعت شفاعت كنندگان به حال آنان سودی نخواهد داشت، در بسیاری از روایات هم به این موضوع تصریح شده است. امام حسن ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «ان النبی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ قال فی جواب نفرمن الیهود سألوه عن مسائل: و اما شفاعتی ففی اصحاب الكبائر ما خلا اهل الشرك و الظلم».[36] «رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در ضمن پاسخ آن دسته از یهود كه مسائلی از آن حضرت پرسیده بودند فرمود: شفاعت من برای كسانی است كه مرتكب گناهان بزرگ شده باشند جز شرك به خدا و ستمكاری» (كه این دو مانع از شفاعت می‌گردد) از امام هشتم ـ علیه السّلام ـ پرسیدند كه معنای این آیه «لا یُشْفَعْونُ اِلاّلِمُنِ ارتَضَی». « شفاعت نمی‌كنند مگر برای كسی كه مورد رضایت خدا باشد» چیست؟ فرمود: معنایش این است شفاعت نمی‌كنند جز برای كسی كه دین او مورد رضایت و پسند خدا باشد[37] (واضح است كه مشرك و كافر دین مورد پسند خدا را ندارند). 2 ـ ستمگر شفاعت نمی‌شود قرآن مجید می‌فرماید: «مُا لِلضَّالِمِینُ مِِن حُمِیمٍ وُلا شَفع یْطَاعْ».[38] «برای ستمگران دوست و شفاعت كننده‌ای كه شفاعت او پذیرفته شود نیست». پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: « اما شفاعتی ففی اصحاب الكبائر ما خلا اهل الشرك و الظلم ».[39] «شفاعت من برای كسانی است كه مرتكب گناه بزرگ شده باشند جز شرك و ستمكاری». (كه این دو مانع از شفاعت می‌باشند). 3 ـ دشمنان خاندان رسالت شفاعت نمی‌شوند امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «لوان الملائكه المقربین و الانبیاء المرسلین شفعوا فی ناصب ما شفعوا».[40] «اگر همه فرشتگان مقرب الهی و تمام پیامبران مرسل برای ( ناصبی ) یعنی كسی كه دشمن خاندان عصمت و طهارت است شفاعت كنند شفاعت آنان پذیرفته نمی‌شود». 4 ـ كسانی كه فرزندان رسول اكرم را آزار كنند شفاعت نمی‌شوند رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «اذا قمت المقام المحمود تشفعت فی اصحاب الكبائر من امتی فیشفعنی الله فیهم والله لا تشفعت فیمن آذی ذریتی ».[41] «هنگامی كه در مقام شفاعت قرار گیرم برای گناهكاران امتم شفاعت می‌كنم و خداوند شفاعت مرا می‌پذیرد. به خدا سوگند برای كسانی كه ذریه و فرزندان مرا آزار كرده باشند شفاعت نمی‌كنم». 5 ـ كسانی كه به شفاعت اعتقاد نداشته باشند شفاعت نمی‌شوند امام هشتم ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «من كذب بشفاعه رسول الله لم تنله».[42] كسی كه شفاعت رسول خدا را تكذیب كند شفاعت آن گرامی به او نمی‌رسد». رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «من لم یؤمن بشفاعتی فلا اناله شفاعتی».[43] «هركس به شفاعت من ایمان نداشته باشد شفاعت من به او نمی‌رسد. » 6 ـ خائن شفاعت نمی‌شود رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «من غش العرب لم یدخل فی شفاعتی …».[44] « هركس به عربها[45](مسلمانان عرب) خیانت كند از شفاعت من بی‌بهره خواهد بود». 7 ـ برخی از گناهان باعث می‌شود كه انجام دهنده آن پس از مدتها عذاب شدن شفاعت شود امام صادق ـ علیه السّلام ـ ضمن حدیثی می‌فرماید: «فوالله لا تنال شفاعتنا اذا ركب هذا (یعنی الزنا) حتی یصیبه الم العذاب ویری هول جهنم».[46] «به خدا سوگند شفاعت ما به كسی كه مرتكب زنا شده باشند نمی‌رسد. جز پس از آنكه عذاب دردناك الهی را بچشد و هول و ترس جهنم را ببیند». 8 ـ كسی كه به نماز اهمیت ندهد شفاعت نمی‌شود امام صادق ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: «لاینال شفاعتنا من استخف بالصلوه».[47] كسی كه نماز را سبك بشمارد به شفاعت ما نمی‌رسد». 9 ـ هر كس ذره‌ای ایمان داشته باشد بالاخره شفاعت می‌شود پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در ضمن حدیثی فرمود: « فیؤذن للملائكه و النبیین و الشهداء ان یشفعوا فیشفعون و یخرجون من كان فی قلبه میزان ذره من ایمان».[48] «پس اجازه داده می‌شود كه فرشتگان و پیامبران و شهدا، شفاعت كنند آنگاه آنان شفاعت می كنند. و هر كس كه ذره‌ای ایمان در قلب او باشد از جهنم خارج می‌كنند». و در حدیث دیگر فرمود: «فیشفعون حتی خرج من قال لا اله الا الله ممن فی قلبه میزان شعیره».[49] آنگاه شفاعت می‌شوند تا آن كه هر كس كه حتی یك جو ایمان واقعی داشته باشد از جهنم خلاص می‌شود». 10 ـ كسی كه ولایت امیرالمؤمنین و فرزندان معصوم آنحضرت را نداشته باشد شفاعت نمی‌شود اشكال: آیه «ولا یشفعون الا لمن ارتضی» می‌گوید شفاعت برای كسانی است كه مورد رضایت و پسند خدای متعال باشند و كسی كه آلوده به گناه باشد مورد ارتضاء الهی نیست و از شفاعت بهره‌ای نخواهد داشت. پاسخ: از همه روایات شفاعت استفاده می‌شود كه گناهكاران مشمول شفاعت خواهند شد و بخصوص این روایت «ادخرت شفاعتی لاهل الكبائر من امتی» كه به گفته مرحوم امین الاسلام طبرسی مورد قبول همه مسلمین است.[50] بنابر این باید روایات را مفسر آیه «ولایشفعون الا لمن ارتضی» قرار داد و همانطور كه از امام هشتم ـ علیه السّلام ـ در تفسیر آیه وارد شده است بگوییم منظور از مورد ارتضاء الهی بودن این است كه دین انسان مورد رضایت الهی باشد یعنی مشرك و كافر و ناصبی و دشمن رسول اكرم و خاندان او علیهم السلام نباشد. 3 ـ كارهائی كه موجب تسریع در شفاعت می‌شود. 1 ـ اخلاص در ایمان و توحید رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: «اسعد الناس بشفاعتی یوم القیامه من قال لااله الا الله خالصا من قبله»[51] كسانی بیش از همه به شفاعت من در روز قیامت خوشبخت می‌شوند كه قلبا و از روی اخلاص به خدا ایمان داشته باشند». 2 ـ اهل نماز و سجده بودن پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ به شخصی كه از او درخواست شفاعت می‌كرد فرمود: «اما فاعنی بكثره السجود».[52] «مرا با كثرت سجده یاری كن». (سجده و عبادت تو موجب می‌شود من بهتر بتوانم تو را شفاعت كنم). 3 ـ درود فرستادن بر رسول خدا و درخواست مقامهای بزرگ مانند شفاعت برای آن بزرگوار پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: «من صلی علی محمد و قال اللهم انزله المقعد المقرب عندك یوم القیامه وجبت له شفاعتی». [53] هر كس بر من درود فرستد و گوید بارالها او را در روز قیامت به مقام قرب خود جای ده شفاعت من برای او واجب می‌شود». 4 ـ آموختن قرآن و حفظ كردن و خواندن آن پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود: « تعلموا القرآن فانه شافع لا صحابه یوم القیامه‌».[54] «قرآن را بیاموزید زیرا قرآن در روز قیامت اهل خود را شفاعت می‌كند». 5 ـ انجام وظایف دینی پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در حدیثی چنین می‌فرماید: « ایما امراه صلت فی الیوم واللیله خمس صلوات و صامت شهر رمضان و حجت بیت الله الحرام و زكت مالها و اطاعت زوجها و والت علیا بعد دخلت الجنه بشفاعه ابنتی فاطمه…».[55] « هرزنی كه نمازهای پنجگانه‌اش را بخواند و روزه ماه رمضان را بگیرد، و در صورت استطاعت به زیارت خانه خدا برود و زكات خود را بدهد و از همسر خویش اطاعت كند و پس از من علی را به امامت قبول داشته باشد چنین زنی به شفاعت دخترم فاطمه ـ علیه السّلام ـ وارد بهشت خواهد شد». و نیز به روایت شماره 45 مراجعه شود. 6 ـ دوستی فرزندان رسول اكرم و احترام و خدمت به آنان رسول گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ می‌فرماید: « اربعه انالهم شفیع یوم القیامه المكرم لذریتی و القاضی لهم حوائجهم و الساعی فی امورهم عند ما اضطروا الیه و المحب لهم بقلبه و لسانه»[56] «چهار نفرند كه روز قیامت شفاعتشان خواهم كرد: 1 ـ كسی كه ذریه و فرزندان مرا گرامی دارد و احترام كند. 2ـ كسی كه حوائج آنان را برآورد. 3 ـ كسی كه در انجام كار آنها سعی و كوشش كند هنگامی كه به آن كار احتیاج و اضطرار دارند. 4 ـ كسی كه با زبان و دل آنان را دوست داشته باشد ». 7 ـ دوستی با اهل ایمان و معاشرت با آنان علی ـ علیه السّلام ـ می‌فرماید: « لایزال المؤمن یشفع حتی یشفع فی جیرانه و حلطائه ومعارفه».[57] « مؤمن پیوسته شفاعت می‌كند تا شفاعت او درباره همسایه‌ها و دوستان و آشنایانش پذیرفته می‌شود». 8 ـ خدمت كردن به اهل ایمان 9 ـ با گذشت بودن و پذیرفتن عذر از كسی كه عذرخواهی می‌كند علی ـ علیه السّلام ـ به فرزندش محمد بن حنیفه می‌گوید: « پوزش كسی را كه از تو عذرخواهی می‌كند بپذیر تا شفاعت نصیب تو گردد».[58] 10 ـ زندگی در یك مركز اسلامی و صبر بر سختیها و محرومیتها پیامبر گرامی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ در حدیثی می‌فرماید: «هر كس در شهر مدینه بماند و بر گرسنگی و سختی آن صبر كند من در روز قیامت شفیع او خواهم بود». [59] در پایان نكته‌ای را كه در آغاز نیز تذكر دادیم تكرار می‌كنیم: اولین شفیع انسان عمل اوست و باید بیش از هر چیز به عمل كردن به احكام اسلام اندیشید و عقیده به شفاعت نباید بهانه برای دست زدن به آلودگیها گردد.
کتاب منشور جاوید جلد 8 صفحه 183-200 —————————– [1] . نهج البلاغه، ج2 ، ص199، خطبه 193. [2] . نهج البلاغه، ج3، ص 242. [3] . غررالحكم و دررالكلم آمدی، ج6، ص 385، ط دانشگاه. [4] . سوره ضحی، آیه 5و6، [5] . سوره اسراء، آیه 79. [6] . مجمع البیان، ج 1، ص 104، و نیز رجوع كنید به روایتهای 1 تا 17 و 36 تا 40 و روایات 46 تا 48، 50 تا53، 58، 65، 67 تا 69، 72 و 73. [7] . مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 15. [8] . خصال صدوق، ص 624. [9] . امالی صدوق، ص 291. [10] . امالی صدوق، ص 291. [11] . مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 15. مجمع البیان، ج 1 ص 104. [12] . با دقت در آیات مربوط به شفاعت واضح می‌شود كه از برخی آیات مانند آیه 86 سوره زخرف ، آیه 87 سوره مریم، می‌توانیم استفاده كنیم كه علی و زهرا و یازده فرزند آنان ـ علیهم السلام ـ مقام شفاعت را دارند. [13] . سوره انبیاء، آیه 28 ـ 26. [14] . سوره زخرف، آیه 86. [15] . مسند احمد، ج 3 ، ص 12. [16] . خصال صدوق، ص 156. [17] . صحیح بخاری، ج 9، ص 160. [18] . سنن ابن ماجه، ج 2، ص 1443. [19] . سنن ابی داود، ج 2، ص 15. [20] . خصال صدوق، ص 156. [21] . بحار ، ج 8، ص 56. [22] . سنن ترمذی، ج 4، ص 245. [23] . مناقب، ج 2، ص 14، متن كامل روایت، در شماره 51، بخش روایات نقل شده است. [24] . محاسن برقی، ص 184. [25] . محاسن برقی، ص 184. واضح است كه خویشاوندان و همسایه‌ای می‌تواند از همسایه و خویشاوند خود شفاعت كند كه، خودش و نیز خویشاوندان و همسایه‌اش از اهل ایمان باشند. [26] . محاسن برقی، ص 184. [27] . از برخی از روایات بر‌می‌آید كه برخی از صفات و كارهائی است كه اگر مؤمن به آنها آلوده باشد از شفاعت كردن محروم می‌گردد. [28] . مسند احمد، ج 6، ص 448. [29] . نهج البلاغه، خطبه 171. [30] . مناقب ابن شهر آشوب، ج2، ص 14. [31] . ملحقات صحیفه سجادیه، ص 229. [32] . مسند احمد، ج 2، ص 174. [33] . صحیفه سجادیه، ص 165. [34] . صحیح بخاری، ج 9، ص 160. [35] . ونیز در روایتی وارد شده است كه كودك سقط شده در روز قیامت، پدر و مادر خود را شفاعت می‌كند و می‌گوید تا آنها وارد بهشت نشوند من وارد نخواهم شد. به المیزان، ج 1، ص 182 مراجعه شود. [36] . خصال صدوق، ص 355. [37] . امالی صدوق، ص 5. [38] . سوره غافر، آیه 18. [39] . خصال صدوق، ص 355. [40] . محاسن برقی، ص184. [41] . امالی صدوق، ص 177. [42] . عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 66. [43] . امالی صدوق، ص 5. [44] . مسند احمد، ج 1، ص 72. [45] . واضح است كه عرب از باب مثال ذكر شده است. [46] . كافی، ج 5، ص 469. [47] . كافی، ج 3، ص 270، و ج 6، ص 401. و تهذیب، ج 9، ص 107. [48] . مسند احمد، ج 5، ص 43. [49] . مسند احمد، ج 3، ص 345. [50] . مجمع البیان، ج 1، ص 104. [51] . صحیح بخاری، ج 1، ص 36 [52] . مسند احمد، ج 3، ص 500. [53] . مسند احمد، ج 4، ص 108. [54] . مسند احمد، ج 5، ص 251. [55] . امالی صدوق، ص 291. [56] . عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 24. [57] . بحار، ج 8، ص 44 . [58] . من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 279. [59] . موطأ مالك، ج2، ص 201.