اعتراف محدثان و مفسران به شان اصحاب کسا

اعتراف محدثان و مفسران

دلیل اهمیت اعتراف‌های محدثان و مفسران به نزول آيه در شأن اصحاب كساء اين است كه آنان كارشناس و متخصص حديث و تفسير هستند. از اين رو بهتر از بقيه افراد مى‏دانند كه آيه درشأن چه كسانى نازل شده است و معناى حديث چيست؟

به نظریههای چند نفر از دانشمندان تفسير و حديث در اين زمينه اشاره مى‏كنيم:

1- حاكم حسكانى از محدثان برجسته اهل‏سنت، نزول اين آيه در شأن اصحاب كساء را از 137 طريق نقل مى‏كند.⁽[1]⁾

2- ابن مردويه، از محدثان برجسته اهل‏سنت، در اين باره مى‏نویسد:

«من ازيد من مائة طريق انّها فى محمد و علي و فاطمه و الحسن و الحسين ^»⁽[2]⁾

از بيش از 100 طريق وارد شده است كه اين آيه درشأن محمد| و على ×، فاطمه ÷، حسن× و حسين × نازل شده است.

3- ابونعيم اصفهانى از دانشمندان برجسته، از 12 طريق نقل مى‏كند كه آيه در شأن اصحاب كساء نازل شده است.⁽[3]⁾

4- ابن بطريق، نزول اين آيه در شأن اصحاب كساء را از 19 طريق⁽[4]⁾ و در كتاب ديگرش از 27 طريق نقل مى‏كند. ([5])

5- ابن عطيّه، صاحب تفسير المحررالوجيز، ذيل اين آيه مىنویسد:

«و قالت فرقة و هي الجمهور اهل‏البيت على و فاطمه و الحسن و الحسين.»⁽[6]⁾

گروهى كه به جمهور مفسران مشهورند گفته‏اند؛ اهل‏البيت، على و فاطمه و حسن و حسين ^ هستند.

سپس به نقل احاديث در اين زمينه مى‏پردازد و از خود آيه نيز براى اثبات اين نظر كمك مى‏گيرد.

6- ملاعلى قارى از دانشمندان اهل‏سنت، پس از نقل ترتيب خلفا در فضل و برترى، بحث برترى فرزندان آنان را مطرح مى‏كند و مى‏نویسد:

«و الاصحّ ان فضل ابنائهم على ترتيب فضل آبائهم الاّ اولاد فاطمة رضى اللّه عنها، فانّهم يفضلون على اولاد ابى‏بكر و عمر و عثمان رضى اللّه عنهم لقربهم من رسول‏الله، فهم العترة الطاهرة و الذريّة الطيّبة الذين اذهب اللّه عنهم الرجس و طهّرهم تطهيرا.»⁽[7]⁾

صحيح‏تر اين است كه برترى فرزندان خلفا نيز به ترتيب برترى آنان نسبت به هم باشد بجز فرزندان فاطمه ÷؛ زيرا آنان بدون ترديد به دليل نزديكى به رسول خدا | بر فرزندان ابوبكر و عمر و عثمان برترى دارند؛ آنان عترت پاك و نسل پاك و پسنديده‏اى هستند كه خداوند پليدى را از آنان دور كرده است و آن چنان كه بايد و شايد آنان را پاك گردانده است.

7- سمهودى از دانشمندان مشهور اهل‏سنت، پس از نقل آيه مباهله و آوردن اصحاب كساء توسط رسول خدا | مى‏نویسد:

«و هولاء هم اصحاب الكساء فهم المراد من الآيتين المباهلة و التطهير.»⁽[8]⁾

«اينان همان اصحاب كساء و مقصود از هر دو آيه يعنى آيه مباهله و آيه تطهير هستند».

8- ابوبكر نقّاش از مفسران اهل سنت، در اين‏باره مى‏نویسد:

«اجمع اكثر اهل التفسير انّها نزلت فى على و فاطمه و الحسن و الحسين صلوات اللّه عليهم.»⁽[9]⁾

«بيشتر مفسران اجماع دارند كه اين آيه درشأن على، فاطمه، حسن و حسين^ نازل شده است».

9- ابن صباغ مالكى از دانشمندان اهل سنت، مىنویسد:

«اهل البيت على ما ذكر المفسرون فى تفسير آية المباهلة و على ما روى عن امّ‏سلمة هم النبى| و على و فاطمه و الحسن و الحسين.»⁽[10]⁾

«براساس آنچه مفسران ذيل آيه مباهله گفته‏اند و بنابر آنچه از ام‏سلمه روايت شده است، مقصود از اهل‏البيت رسول خدا| على و فاطمه و حسن و حسين ^هستند».

10- ابوبكر حضرمى از دانشمندان اهل‏سنت، درشأن نزول آيه مى‏نویسد:

«والذى قال به الجماهير من العلماء و قطع به اكابر الائمة و قامت به البراهين و تظافرت به الادلّة ان اهل‏البيت المرادين فى الآية هم سيدنا على و فاطمه و ابناهما… و ما كان تخصيصهم بذلك منه| الاّ عن امرالهى و وحى سماوى… و الاحاديث فى هذا الباب كثيرة و بما اوردته منها يعلم قطعا على انّ هذه السلالة الطاهرة و العناصر الزكيّة هم اهل‏البيت المطهّرون و انّهم المرادون بكل ماورد فى فضل اهل‏البيت من الآيات و الاحاديث و الآثار و انّهم ذريّة النبى| و عترته و بنوه و اولاده و انّهم لن يفارقوا الكتاب الى يوم‏القيامة و انّهم احدالثقلين الذين تركهم فينا رسول اللّه و امر امتّه بالتمسك بهم.»⁽[11]⁾

آنچه جمهور دانشمندان گفته‏اند و رهبران بزرگ به آن يقين پيدا كرده‏اند و برهان بر آن استوار است و دليلهاى زيادى آن را تاييد مى‏كند، اين است كه مقصود از اهل‏البيت در آيه، آقاى ما على × و فاطمه ÷و دو فرزندان آنها هستند… و اين كه رسول خدا | اين مسأله را اختصاص به آنان داده است جز دستور خداوند و وحى آسمانى نبوده است.

او سپس رواياتی را ذكر مى‏كند و مىنویسد:

روايات در اين زمينه بسيار است و از آنچه من آورده‏ام به طور قطع روشن مى‏شود كه مقصود از اهل‏بيت در آيه على × و فاطمه ÷ و دو فرزند آنان هستند. غير ازاينها، روايات ديگرى نيز وجود دارد كه به طور قطع دلالت مى‏كند اين نسل پاك و تزكيه شده همان اهل‏بيت پاك هستند و مقصود از هر آيه و حديثى كه در فضيلت اهل‏بيت وارد شده است، اينان هستند و اينان همان نسل پاك پيامبر| و فرزندان او هستند و اينان كسانى هستند كه تا قيامت هرگز از قرآن جدا نمى‏شوند و اينان همان يكى از دو گوهر گرانبهايى هستند كه رسول خدا | در بين ما گذاشته و به امت خود دستور داده است كه به آنان تمسك جويند.

پيشتر از قول آلوسى نقل كرديم كه با توجه به مجموع ادله، مصداق اهل‏بيت در آيه با مصداق اهل‏بيت در حديث ثقلين يكى هستند و چون حديث ثقلين شامل همسران نمى‏شود، آيه نيز نبايد شامل همسران شود.

11- ابن حجر – از دانشمندان مشهور اهل سنت – مى‏نویسد:

«اكثرالمفسرين على انّها نزلت في علي و فاطمة و الحسن و الحسين.»⁽[12]⁾

بيشتر مفسران بر اين باورند كه آيه تطهير درشأن على و فاطمه و حسن و حسين ^نازل شده است.

12- حافظ گنجى از دانشمندان اهل‏سنت پس از رد تفسير زيد بن ارقم درباره اهل‏بيت مى‏نویسد:

«الصحيح انّ اهل‏البيت علي و فاطمة و الحسنان.»⁽[13]⁾

«نظريه درست اين است كه اهل‏بيت عبارتند از على و فاطمه و حسن و حسين ^».

13- حافظ شیخ سلیمان قندوزى حنفی از محدثان اهل سنت مى‏نویسد:

«اكثر المفسرين على انّها نزلت فى على و فاطمه و الحسن و الحسين، لتذكير ضمير عنكم و يطهرّكم.»⁽[14]⁾

«بيشتر مفسران بر اين باورند كه آيه تطهير درشأن على و فاطمه و حسن و حسين نازل شده است؛ زيرا ضمير «عنكم» و «يطهرّكم» را مذكر آورده است».

14- محب‏الدين طبرى از محدثان اهل سنت، در كتاب خود بابى را به نام «باب فى بيان انّ فاطمة و الحسن و الحسين هم اهل‏البيت المشار اليهم فى قوله تعالى انّما يريد…»⁽[15]⁾ گشوده است؛ اين باب در بيان اين است كه اهل‏بيتى كه در آيه تطهير به آنان اشاره شده است، فاطمه و حسن و حسين^ هستند.

15- توفيق ابوعلم از دانشمندان معاصر اهل‏سنت مى‏نویسد:

«فالرأى عندى انّ اهل‏البيت هم اهل الكساء علي و فاطمه و الحسن و الحسين و من خرج من سلالة الزهراء و ابى الحسنين رضى‏الله عنهم اجمعين.»⁽[16]⁾

نظريه مورد تاييد من اين است كه اهل‏البيت همان اصحاب كساء هستند كه عبارتند از على و فاطمه و حسن و حسين و كسانى كه از نسل فاطمه و على × به شمار میروند.

16- شبلنجى از محدثان اهل‏سنت مى‏نویسد:

«و يشهد للقول بانّهم على و فاطمة و الحسن و الحسين ما وقع منه| حين اراد المباهلة كما ذكره المفسرون.»⁽[17]⁾

براساس آنچه مفسران گفته‏اند؛ دليل بر اين كه مقصود از اهل‏البيت على و فاطمه و حسن و حسين هستند، عملكرد رسولخدا| در جريان مباهله است.

17- ثعالبى – از مفسران مشهور اهل‏سنت – پس از نقل روايت ام‏سلمه در نزول آيه در شأن اصحاب كساء مىنویسد:

«لجمهور على هذا.»⁽[18]⁾ جمهور دانشمندان با اين نظر موافقند.

18- طحاوى از محدثان مشهور اهل سنت پس از ذكر روايات مى‏نویسد:

«انّ المراد بما فيها هم رسول الله | و علي و فاطمة و الحسن و الحسن دون ما سواهم.»⁽[19]⁾

مقصود از اهل‏بيت در اين روايات رسول خدا | علی و فاطمه و حسن و حسين هستند نه كس ديگرى.

طحاوى، در جاى ديگر پس از نقل رواياتى كه دلالت مى‏كند رسول‏خدا‏| به درِ خانه على × مى‏آمد و آيه تطهير را تلاوت مى‏كرد، مى‏نویسد:

«و هذا ايضا دليل على انّ هذه فيهم.»⁽[20]⁾

و اين رفتار دليل ديگرى است بر اين كه اين آيه درشأن آنان نازل شده است.

19- نيشابورى، از مفسران مشهور اهل‏سنت پس از نقل روايت عايشه درباره نزول آيه در شأن اصحاب كساء مى‏نویسد:

«و هذه الرواية كالمتفق على صحتها بين اهل التفسير والحديث.»⁽[21]⁾

مفسران و محدثان گويا بر صحت اين روايت اتفاق نظر دارند.

20- محمود شحاته از مفسران معاصر در تفسير مقاتل پس از نقل نظر مقاتل و رد آن مى‏نویسد:

«والصحيح انّ اهل‏البيت على و فاطمة و الحسن و الحسين و يؤيّد هذا قوله عنكم.»⁽[22]⁾

نظريه صحيح اين است كه مقصود از اهل‏البيت على و فاطمه و حسن و حسين هستند، نظريه ضمير «عنكم» در آيه است.

21- مجدى فتحى درباره نزول آيه مى‏نویسد:

«والاحتمال الاول هوالراجح بل هو المتعين و من حججهم الخطاب فى الآية بما يصلح للذكور لا للاناث و هو قوله عنكم و يطهّركم و لو كان للنساء خاصّة لقال عنكنّ و ليطهركنّ.»⁽[23]⁾

احتمال اول، برتر بلكه قطعى است و از دلايل طرفداران اين نظريه خطاب در آيه است که مخصوص مردان است نه زنان و آن ضمير عنكم و يطهركم است، اگر آيه اختصاص به زنان داشت مى‏بايست مى‏گفت عنكن و يطهركنّ.

22- زين‏العابدين شافعى درباره نزول آيه مى‏نویسد:

«والاظهر من الاقوال مادلّ عليه واضح الاخبار ولائح الآثار من انّ المراد بالقربى ثمة وبآل البيت هنا محمّد و علىّ و فاطمة و الحسنان.»⁽[24]⁾

روشنترين نظريه آن چيزى است كه روايات روشن و آثار آشكار بر آن دلالت دارد و آن اين است كه مقصود از «قربى» در آيه مودت و اهل‏البيت در اينجا محمد و على و فاطمه و حسن و حسين^ هستند.

آنچه بيان شد، بخشى از آراء مفسران و محدثان اهل‏سنت درباره اهل‏البيت بود. البته اين نوع اظهارنظرها محدود به اين چند نفر يا به اين آيه نیست بلکه مى‏توان اين نوع آراء را ذيل آيات مباهله، مودة، صلّوا عليه و… به دست آورد كه به دليل اختصار به همين مقدار اكتفا كرديم.

چنان كه در ابتداى بحث مطرح كرديم، استدلال شيعه به اين آيه متوقف بر مقدماتى است كه يكى از آنها نزول آيه در شأن اصحاب كساء است كه مشروح آن بيان شد.

يكى ديگر از آنها دلالت كلمه «انّما» بر حصر است كه بحث آن گذشت. از مقدمات، بودن اراده در آيه به معناى اراده تكوينى و همچنين شمول رجس نسبت به دروغ و ادعاى خلافت از طرف حضرت امير × است، براى جلوگيرى از تكرار بحث اين سه مقدمه را به پاسخ شبهات ارجاع مى‏دهيم.

([1]) شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، ج 2، ص 138 18.

([2]) مناقب على بن ابى‏طالب، ص 301.

([3]) النورالمشتعل، ص 175.

([4]) خصائص الوحى المبين، ص 67.

([5]) العمدة، ص 89.

([6]) المحررالوجيز، ج 13، ص 72.

([7]) شرح كتاب الفقه‏الاكبر، لابى حنيفه، ص 210.

([8]) جواهرالعقدين، ص 204.

([9]) همان، ص 198.

([10]) الفصول المهمّه، ص 21.

([11]) رشفة الصادى من بحر فضائل بنى النبى الهادى، ص 23، 35 و 40، چاپ بيروت.

([12]) الصواعق المحرقة، ص 143، چاپ مصر و ص 220، چاپ بيروت.

([13]) كفاية‏الطالب، ص 54.

([14]) ينابيع المودة، ص 294، باب 59.

([15]) ذخائرالعقبى، ص 21.

([16]) اهل‏البيت، ص 92.

([17]) نورالابصار، ص 223، چاپ قم.

([18]) الجواهر الحسان، ج 2، ص 573.

([19]) مشكل الآثار، ج 1، ص 230.

([20]) همان، ص 231.

([21]) غرائب القرآن، ج 3، ص 212.

([22]) تفسير مقاتل، ج 3، ص 489.

([23]) سيرة آل‏البيت النبى الاطهار، ص 17.

([24]) طرز الوفاء فى فضائل آل المصطفى، ص 91.