آراء بسیاری از معتزله، بیانگر فضیلت حضرت علی(علیه السلام) بر همهی صحابه است. آنها میگویند: علی(علیه السلام) هرچند که پس از عثمان به خلافت رسید ولی از سه خلیفهی بیش از خود برتر و افضل است. از اینرو ابن ابیالحدید در مقدمهی شرح خود بر نهجالبلاغه میگوید:
«… الحمد لله الواحد العدل، الحمدلله الذی تفرّد بالکمال… وقدّم المفضول علی الأفضل لمصلحة اقتضاها التکلیف…»([60])
او همچنین فصلی را به بحث امامت و تفضیل، اختصاص داده و زیر عنوان «اقول فیما یذهب إلیه أصحابنا المعتزله فی الامامهًْ والتفضیل والبغاهًْ والخوارج» میگوید:
«إتفق شیوخنا کافّة رحمهمالله، المتقدّمون و المتأخّرون والبصریّون و البغدادیّون علی أنّ بیعة أبیبکر الصدیق بیعة صحیحة شرعیة، و أنّها لم تکن عن نصّ و انّما کانت بالاختیار الذی ثبت بالاجماع، و بغیر الإجماع کونه طریقا إلی الامامة.
و اختلفوا فی التفضیل، فقال قدماء البصریین([61])… إنّ أبابکر أفضل من علیّ(علیه السلام)؛ و هؤلاء یجعلون ترتیب الأربعة فی الفضل کترتیبهم فی الخلافة.
و قال البغدادیّون قاطبة؛ قدماءهم و متأخّروهم کَ… وأبی جعفر الاسکافّی… إنّ علیّا أفضل من أبیبکر.
و إلی هذا المذهب، ذهب من البصریین أبوعلی محمد بن عبدالوهاب الجبّائّی أخیرا، و کان من قبل من المتوقّفین…
و ذهب کثیر من الشیوخ رحمهمالله إلی التوقف فیهما؛ و هو قول أبی حذیفة واصل بن عطاء([62])، و أبی الهذیل العلاّف([63])؛ من المتقدّمین. هما ـ و إن ذهبا إلی التوقّف بینه(علیه السلام) و بین أبیبکر و عمر ـ قاطعان علی تفضیله علی عثمان.
… وأمّا نحن فنذهب إلی ما یذهب إلیه شیوخنا البغدادیّون من تفضیله(علیه السلام)… و أمّا القول فی البغاة علیه و الخوارج، فهو علی ما أذکره لک:
أما أصحاب الجمل فهم عند أصحابناها لکون کلّهم إلا عائشة وطلحة و الزبیر؛ رحمهم الله، فانّهم تابوا، ولولا التوبة لحُکِم لهم بالنّار لاصرارهم علی البغی.
و أما عسکر الشام بصفّین فانّهم هالکون کلّهم عند أصحابنا لایُحکَم لأحد منهم إلا بالنّار، لإصرارهم علی البغی و موتهم علیه؛ رؤساؤهم والأتباع جمیعا.
و أما الخوارج فإنّهم مرقوا عن الدین بالخبر النبوی المجمع علیه؛ ولا یختلف أصحابنا فی أنهم من أهل النار.
و جملة الأمر أن أصحابنا یحکمون بالنّار لکلّ فاسق مات علی فسقه… وقد بریء کثیر من أصحابنا من قوم من الصحابة أحبطوا ثوابهم کالمغیرة بن شعبة»([64])
همانگونه که از سخنان ابن ابیالحدید روشن میشود بسیاری دیگر از معتزله، هم در افضلیت علی(علیه السلام) بر عثمان، شکی نداشتند.
میدانیم که مرکز خلافت عباسیان و از جمله مأمون، معتصم و واثق، بغداد بود و طبیعی است که آنها تحت تأثیر باورهای معتزلهی بغداد بودهاند و اساساً مرکز ثقل محنت در بغداد بود. نیز میدانیم که بغداد افزون بر مرکزیت سیاسی، دارای مرکزیت علمی و فرهنگی نیز بوده است. از اینرو باید در دوران طلایی اعتزال، مکتب اعتزال بغداد، مرکز کار واقع شود؛ به ویژه در بحث تفضیل صحابه.
همه معتزلهی بغداد، قائل به افضلیت علی(علیه السلام) بودند. از اهل بصره نیز کسانی بودند که علی(علیه السلام) را افضل صحابه میدانستند، از جمله «ابو علی جبّائیّ». البته او در دوران طلایی معتزله نمیزیست. ابن حجر میگوید:
7779ـ «محمد بن عبدالوهّاب بن سلام… الجبائیّ، أبو علی: رأی المعتزلة «و کبیرهم» و من انتهت إلیه ریاستهم… و کان من رأیه تقدیم أبی بکر و عمر و عثمان، و الوقف علی أبیبکر و علیّ([65]). توفی سنة 330 و له 63 سنة. و ذکر الندیم له سبعین تصنیفا منها «الرّد علی الأشعری فی الروایة»، و هو من العجائب؛ لأن الأشعری کان من تلامذته، ثم خالفه…»([66])
از جمله کسانی که از سران معتزله به شمار میآیند «ابو هذیل علاّف» است. همان گونه که در حکام ابن ابی الحدید گذشت، او هرچند در تفضیل علی(علیه السلام) و ابوبکر و عمر متوقف بود؛ ولی قائل به افضلیت علی(علیه السلام) نسبت به عثمان بود.
ابن حجر دربارهاش میگوید:
8215ـ «محمد بن الهُذیل بن عبدالله بن المکحول البصری، أبو الهذیل العلاف: … شیخ المعتزلة ومصنف الکتب الکثیرة فی مذاهبهم… وقال الخطیب: … وکان خبیث القول، فارق إجماع المسلمین، و ردّ نص الکتاب، وجحد صفات الله، تعالی الله عمّا یقول علوّا کبیرا… وقال ابن قُتیبة فی اختلاف الحدیث: وکان أبو الهذیل کذّابا أفّاکا…»([67])
پی نوشت:
[60]) ج1، ص10.[61]) ابن ابى الحديد نام بسيارى از آنها را آورده؛ نك: ص11.[62]) م 131 هـ.[63]) م 235 يا 236 هـ البته يادآور مىشود كه «عبدالله بن محمد الناشىء» معروف به «الناشيء الاكبر م293 در كتاب مسائل الإمامهًْ، ص52 گفته: «زعم أبو الهذيل و ابراهيم النظام… أنّ ابابكر كان أفضل الناس بعد النّبي…».[64]) همان؛ صص 11ـ 12.[65]) ابن ابىالحديد گفته كه او در اخر به افضليت على(علیه السلام) معقتد شد و مُرد؛ همان.[66]) لسان الميزان؛ ج5، ص271.[67]) لسان الميزان؛ ص407.
منبع : اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد