بسم الله الرحمن الرحیم الحمد الله الذی جعلنا من المتمسکین بولایته مولانا امیرالمؤمنین علی علیه السلام «قیمه کل امری ما یحسنه» رساله ای در موضوع انسان کامل از نظر نهج البلاغه و وجوب وجود چنین فردی به دوام در نشاه عنصری، بمناسبت کنگره هزاره نهج البلاغه تأسیس گردید، تهیه و بساحت مبارک اهل درایت و ولایت آن بنیاد خیرنهاد با هزاران تحیت و سلام اهدا گردید،این مقاله وجیزه ای از آنست . «و انا لامر الکلام و فینا نشبت عروقه و علینا تهدلت غصونه». معجزات سفرای الهی بردو قسم است:قولی و فعلی. معجزات فعلی تصرف در کائنات به قوت ولایت تکوینی باذن الله تعالی است. از آنجمله است واقعه شجره قاصعه نهج البلاغه که درخت به امر رسول الله صلی الله علیه و اله از جای خود کنده شد و مانند مرغی بال زنان به سوی پیغمبراکرم شتافت. قلع درب قلعه خیبر بدست یدالله امیر علیه السلام که خود فرمود: «والله ما قلعت باب خیبر و قدفت به اربعین ذراعاً لم تحس به اعضائی بقوه جسدیه و لا حرکه غذائیه و لکن ایدت بقوه ملکوتیه و نفس بنور ربها مضیئه»در عداد معجزه فعلی است. معجزات قولی، علوم و معارف است که به تعبیر امیر علیه السلام در خطبه اشباح نهج البلاغه از ملائکه اهل امانت وحی از حظائر قدس ملکوت برمرسلین نازل شده است. معجزات فعلی، موقت، و بعد از وقوع، عنوان تاریخی دارند بخلاف قولی که دائمی اند. آن، عوامل را بکار آید که با محسوسات آشنایند، و این خواص را گوهرشناسند. به قول خواجه د ر شرح اشارات: «الخواص للقولیه اطوع و العوام للفعلیه» در سلسله معجزات قولی، قران مجید است که صورت کتبیه خاتم صلی الله علیه و اله است، و معارف صادر از اهل بیت عصمت و وحی چون نهج البلاغه و زبور و انجیل آل محمد صلی الله علیه و اله صحیفه سجادیه و جوامع روایی، تالی آن. آری تنها معجزه فعلی باقی پیغمبر قبله مدینه طیبه است که بدون اعمال قواعد و آلات نجومی آن را در غایت استوار تعیین فرمود و بسوی کعبه ایستاده و فرمود: «محرابی علی المیزاب». اگر کسی با نظر تحقیق و انصاف در معارف اهل بیت وحی تدبر کند اعتراف می کند که این همه معارف از مدرسه و معلم ندیده، جز از نفوس مؤید به روح القدس نتواند بود، و خود آنها بهترین حجت بودن آنان است که :«الدلیل دلیل لنفسه».نهج البلاغه نمونه ای بارز از این کالای پربهای بازار معارف است. ادعیه ماثوره و مناجاتها، هر یک مقامی از مقامات انشائی و علمی آن بزرگان است. لطائف ذوقی و دقائق شهودی که در اینها نهفته است در روایات نیست که در اینها مخاطب مردمند و با آن به فراخور فهمشان سخن می گفتند، و در آنها با جمال و جلال مطلق بخلوت راز و نیاز می نشستند لذا آن را که در گنجینه نگارخانه عشق داشتند به زبان آورد. نهج البلاغه، در جمیع شئون و امور حیات انسانی نهجی قویم است که اگر در آن ترتیب حروف تهجی از الف تا یا، در هر یک از آن شئون بحث گردد اصول و امهاتی را حائز است که هر اصلی خود شجره طیبه فروع و اثمار بسیار است. براثر عظم مقام و منزلت گفتار آنجناب که مسحه ای از علم الهی، و قلبی از نور مشکوه رسالت، و نفخه ای از شمیم ریاض امامت است، از زمانش تا کنون بسیاری از اعاظم علما در جمع آوری کلماتش سعی بلیغ مبذول و اهتمام بسزا اعمال نموده اند و عده ای از آنان را در رساله اصل این وجیزه ذکر کرده ایم. «اللهم بلی لا تخلوا الارض من قائم لله بحجه».عقل و نقل متفق اند براینکه نشأه عنضری هیچگاه خالی از انسان کامل مکمل که واسطه فیض است، نیست. و هر دو ناطقند که: «الامام اصله قائم فعله دائم، کشجره طیبه اصلها ثابت و فرعها فی السماء توتی اکلها کل حین باذن ربها». این سنت الهی در نظام ربانی و عالم کیانی است: «فلن تجد لسنت الله تبدیلاً و لن تجد لسنت الله تحویلاً». در نهج البلاغه حدود یکصد و چهل مورد از بیان ولی الله اعظم وصی علیه السلام در اوصاف اولیاء الله اعم از رسول و نبی و وصی و ولی آمده است که هر یک در موضوع مذکور اصلی پایدار و دستوری استوار، و مشرب آب حیات و منبع شراب طهور است و در رساله نامبرده بیش از هفتاد موضع را به اختصار و فهرست وار نقل و در پیرامون برخی از آنها بحث کرده ایم و در این خلاصه به ایجاز اشارتی می نماییم:
ولی الله
این چنین انسان ولی الله است ،«ولهم خصائص حق الولایه»(1)ولی، از اسماء الله است و«وینشر رحمته و هوالوالی الحمید»(2)و اسماء الله باقی و دائم اند.«فاطر السموات و الارض انت ولیی فی الدنیا و الاخره».(3)مظهر اتم و اکمل این اسم شریف ساحت ولایت کلیه است و آن انسان کامل است که تواند باذن الله در ماده کائنات تصرف کند و قوای ارضیه و سماویه را در تحت تسخیر خویش در آورد بلکه چه جای تصرف که اقتدار برانشای اجرام عظیمه دارد. چه:«العارف بخلق بهمته ما یکون له وجود من خارج محل الهمه». این اذن الله، اذن قولی نیست بلکه اذن تکوینی منشعب از ولایت کلیه مطلقه الهیه است. «و اذیخلق من الطین کهیئه الطیر باذنی».(4) و این ولایت تکوینی است نه تشریعی چه تشریعی خاص واجب الوجود است که شارع و مشرع است و برای عبادش شریعت و آیین قرار می دهد و جز او کسی حق تشریع شریعت ندارد. پیغمبر مأمور بانذار و تبشیر است و مبلغ و مبین احکام، نه مشرع«انما انت منذر و انما انت مبشر». ولایت بحسب رتبب عالی و ارفع از رسالت و نبوت است چون ولایت نبی جنبه حقانی دارد و نبوتش وجهه خلقی، لذا ولایت، باطن نبوت و رسالت است و نیل به این دو مبتنی برآن می باشد. نبی صلی الله علیه و اله به وصی علیه السلام فرمود: «انک تسمع ما اسمع و تری ما اری الا انک لست ببنی».(5) علی علیه السلام را فضل نبوت نیست ولی به نور ولایت می شنود آنچه را رسول می شنود و می بیند آنچه را رسول می بیند. مسعودی در مروج از سبط اکرم رسول الله صلی الله علیه و اله در وصف وصی علیه السلام پس از شهادت و رحلتش، نقل کرده است که : و الله لقد قبض فیکم اللیله رجل ما سبقه الاولون الا بفضل النبوه». و نیز بحرانی در تفسیر برهان از صادق ال محمد نقل می کند که: «ادنی معرفه الامام انه عدل النبی الا درجه النبوه». رسول و نبی، از اسماء الله نیستند ولی «ولی»از اسماء الله است لذا ولایت منقطع نمی گردد، به خلاف رسالت و نبوت. چون ولایت شامل رسالت و نبوت تشریعی و غیر تشریعی که در اصطلاح اهل معرفت نبوت عامه گویند و انباء معارف و اخبار حقایق را از وی دانند، می باشد ، در فص عزیز، عزیزی به فلک محیط عام تعبیر گردید. ولایت تشریعی و تکوینی هر دو در مقام توحید فعل به یک ولایت بازگشت می کنند. لااله الا الله وحده وحده وحده، که توحید ذات و صفات و افعال است نه تاکید .و الیه برجع الامر کله.
خلیفه الله
این چنین انسان خلیفه الله است، «اولئک خلفا الله فی ارضه و الدعاه الی دینه»(6) خلیفه باید به صفات مستخلف عنه و در حکم او باشد و گرنه خلیفه نیست. لذا فرمود«و علّم آدم الاسماء کلها»که جمع محلی به الف و لام مؤکد به کل آورد. «و انی جاعل فی الارض خلیفه»دال است که وصف دائمی حقیقه الحقایق جلت عظمته جاعلی این چنین است، پس همواره مجعولی آن چنان باید زیرا «جاعل»است نه «جعلت و اجعل»و نحوهما. چنانکه کلمه «انی»آیه ناطق است که جز حق تعالی هیچکس حق تعیین خلیفه ندارد، همانند:«انی »و«عهدی»آیه «و اذا بتلی ابراهیم ربه بکلمات»(7)همانطور که جز حق تعالی کسی حق تشریع ندارد و این ولایت خاص واجب الوجود است و متخلف در قرآن و سنت ظالم خوانده شد. اسم بردو قسم است:یکی ذات ماخوذ با صفتی و معنی که اسم تکوینی عینی خارجی است و هر اسمی شأنی از شئون ذات واجب و تجلی ای از تجلیات اوست. پس اسماء ظهورات و بروزات تجلیات هویت مطلقه اند که حقائق عینیه اند،«کل یوم هو فی شأن»(8)«قل ادعوا الله او ادعوا الرحمن ایا ما تدعوا فله الاسماء الحسنی».(9)و دیگر اسم اسم، که الفاظند. آگاهی به لغات اقوام و السنه آنان هر چند فضل است ولی آنچه که موجب تفاخر آدم و تفضل او برملائکه است و منشأ اثار وجودی و سبب قدرت و قوت نفس ناطقه انسانی می گردد این است که نفس دارای حقائق عینیه آنها گردد. یعنی خلافت مرتبه ای است جامع جمیع مراتب عالم. در فص ثمین آدمی چه خوش نقشی نموده از خط یار که گفت: «فسمی هذا المذکور-یعنی الکون الجامع-انسانا و خلیفه استخلفه فی حفظ العالم فلا یزال العالم محفوظاً مادام فیه هذا الانسان الکامل».
قطب زمان
این چنین انسان قطب زمان است.«ان محلی منها محل القطب من الرحی»(نهج البلاغه خطبه شقشقیه)رحی برقطب دور می زند و برآن استوار و بدان پایدار است. مقام قطب همان مرتب امامت و مقام خلافت الهیه است، که نه تعداد در آن راه دارد و نه انقسام به ظاهر و باطن و نه شقوق اعلم و اعقل و غیرها. کلمه خلیفه بلفظ واحد در آیه «انی جاعل فی الارضا خلیفه»و بسط کرمه:«لو کان فیهما الهه الا الله لفسدتا». و فرمود امام صادق علیه السلام:«لا یکون امامان الا واحدهما صامت».و قول صاحب سرالعالمین:«والعجب من حق واحد کیف ینقسم ضربین و الخلافه لیست بجسم ینقسم و لا بعرض یتفرقه و لا بجوهر یحد فکیف توهب اوتباع»هر یک اشارات به این مطلب سامی دارد.
مصلح بریه الله
این چنین انسان مصلح بریه الله است. «انما الائمه قوام الله علی خلقه و عرفائه علی عباده لا یدخل الجنه الا من عرفهم و عرفوه و لا یدخل النار الا من انکرهم و انکروه».(10)چه واسطه در فیض و مکمل نفوس مستعده است و اعظم فوائد سفرای الهی تکمیل قوه علمیه و عملیه خلق است. بریه بمعنی خلق است، «اولئک هم خیرالبریه»چون انسان کامل کون جامع و مظهر اسم جامع است و ازمه تمام اسماء در ید قدرت اوست. صورت جامعه انسانیه غایه الغایات تمام موجودات امکانیه است. بنابراین دوام مبادی غایات دلیل استمرار بقای علت غائیه است، پس به بقای فرد کامل انسان بقای تمام عالم خواهد بود. فی الکافی عن الصادق علیه السلام:«لو بقیت الارض بغیر امام لساخت».
پی نوشت ها :
۱ـ نهج البلاغه، ذیل خطبه دوم. ۲ـ شوری،۲۹٫ ۳ـ یوسف، ۱۰۲٫ ۴ـ مائده،۱۱۱٫ ۵ـ نهج البلاغه، خطبه قاصعه. ۶ـ نهج البلاغه، حکمت۱۴۷٫ ۷ـ بقره،۱۲۰٫ ۸ـ الرحمن، ۳۱٫ ۹ـ اسرا،۱۱۲٫ ۱۰ـ نهج البلاغه، خ۱۵۰٫
منبع: سالنامه النهج شماره ۱۰ – ۹
هیچ نظری وجود ندارد