اهداف قیام امام حسین علیه السلام

دکتر مهدی مهریزی^[۲]

درباره اهداف قیام امام حسین مطالب فراوانی گفته شده و معمولا سه چهار نظریه در زمینه اهداف حادثه عاشورا ذکر شده، یعنی این‌که امام حسین۷ که این حرکت و این نهضت و این قیام را به انجام رساندند، چه هدف اصلی را دنبال می‌کردند؟

نظریههای گوناگون در باب اهداف قیام امام حسین۷

۱. شهادت طلبی

برخی گفتند هدف شهادت بوده، لذا آن را به عنوان نظریه شهادت‌طلبی گذشته تا حال مطرح کرده‌اند. گرچه خود این شهادت را به گونه‌‌های متفاوتی تفسیر کردند: شهادت سیاسی، شهادت اسطوره‌‌ای، شهادت فرقه‌ای. این‌‌ها همه قائل دارد در محققین شیعی حتی شهادت فرقه‌ای قائل دارد. یعنی مشابه آن‌‌چه که مسیحیان درباره حضرت مسیح می‌‌گویند، یک چنین تلقی وجود دارد. خداوند عالم این حادثه و واقعه را به گونه‌‌ای قرار داد که اسطوره‌‌ای باشد پر از رمز و راز و هر کسی بیاید تفسیر و تلقی خودش را از این شهادت داشته باشد لذا خود شهادت یک امر مطلوب و یک هدف بوده همان طور که متون دینی پر از رمز و راز است. همان طور که دین را بعضی‌‌ها می‌‌گویند یک امر رازآلود است، این تلقی هم این‌‌جا گفته شده.

یا شهادت سیاسی. این یک نظریه است که در خودش دسته بندی‌‌هایی دارد که هدف شهادت بوده. مستندانی را می‌‌آورند که آن تعبیرهایی که نقل شده که خداوند چنین دوست داشته: «إن الله شاء ان یَرَاک قَتِیلا» یا اخباری که پیامبر و اهل بیت، امام علی، امام حسن، حضرت فاطمه: به وقوع این شهادت دادند. اخباری که خود امام حسین۷ دادند. این یک نظریه است. و نظریه دامنه‌دار و پر از بحث و مطلب.

۲.حفظ جان

دیدگاه دیگر، دیدگاهی است که خیلی کم مطرح شده تحت عنوان نظریه حفظ جان. این دیدگاه را برخی از عالمان دوره معاصر ما مطرح کرده‌اند با این تلقی که چون امام حسین۷ جان‌‌شان در خطر بود، این حرکت را دنبال کردند. ابتدا در مدینه مورد تهدید قرار گرفتند و به مکه رفتند و در مکه مورد تهدید قرار گرفتند خواستند به طرف کوفه بروند، نگذاشتند، و سرانجام به این‌‌جا منتهی شد. آن‌‌چه که امام حسین۷ دنبال می‌‌کردند، حفظ جان بود. این هم مطلبی است که گفته شده.

۳.تشکیل حکومت

نظریه دیگری که در این سال‌‌ها، شاید چهل پنجاه سال پیش مطرح شده، گرچه در شیعه سابقه دارد، نظریه تشکیل حکومت است. یعنی امام حسین۷ برای براندازی یک حکومت فاسد و برپایی یک حکومت صالح قیام کردند. تعبیرهای امام حسین۷ مبنی بر: اصلاح امت جدم، برپا داشتن حق و اماته باطل، مستندات و شواهدی است که این نظریه به آن استناد می‌‌کند. در کلمات شیخ مفید و در کلمات سید مرتضی به این هدف اشاره شده است. در دوره معاصر هم به لحاظ این‌‌که بحث‌‌های مربوط به حکومت اسلامی و انقلاب مطرح شد، از آن نظریه‌‌های پر‌طرفدار و از یک سو جنجالی شد که امام حسین۷ برای حکومت رفتند. این نظریه حاشیه‌‌هایی هم در پی داشت. این هم یک نظریه. این‌‌ها در واقع سه نظریه اصلی است که مطرح شده: شهادت، حفظ جان و تشکیل حکومت.

۴. نظریه تلفیقی

در کنار این سه نظریه اصلی، به لحاظ این‌‌که نظریه شهادت و نظریه تشکیل حکومت گاهی با شبهاتی مواجه شده، برخی به یک نظریه تلفیقی و ترکیبی رسیدند تا از آن شبهات مصون بمانند. بحث علم غیب مطرح می‌‌شود، برای جمع بین علم غیب از یک طرف و کلمات امام۷ درباره توجیه فعل و کار و رفتار خودشان، نظریه «حکومت و شهادت» شکل گرفت. منتها جمع آن به صور مختلفی: بعضی‌‌ها به صورت ظاهر و باطن، یکی‌‌اش هدف ظاهری و یکی‌‌اش هدف باطنی. برخی به صورت مرحله‌‌ای یعنی تا یک مرحله یک هدف بود و بعد تبدیل به یک هدف دیگر شد. این‌‌ها وجوهی است که نظریه جمع دنبال می‌‌کند. این نظریه شاید از بعضی تعبیرهای شهید مطهری استفاده شده، و کسانی که نقد بر کتاب شهید جاوید نوشتند، بیشتر این حرف‌‌ها را دنبال می‌‌کردند. کتاب شهید جاوید هم یک چنین نظریه تلفیقی را ارائه می‌دهد. نظریه مرحله‌ای به این معنی که امام حسین۷ تا قبل از این‌‌که مسلم به شهادت برسد، دنبال برپایی حکومت بودند. منتها وقتی مسلم به شهادت رسید، دیگر فهمیدند کار را نمی‌شود دنبال کرد، لذا هدف تبدیل شد به شهادت. یا آن‌هایی که تعبیر ظاهری و باطنی را مطرح می‌کنند، هدف باطنی را همان شهادت می‌دانند به لحاظ همان اخبارهای غیبی الهی ولی در ظاهر همان اصلاح امر و اصلاح حکومت و دستگاه یزید و دستگاه یزید است، تعبیرِ ظاهر و باطن را این‌‌طوری ذکر کرده‌‌اند. پس در باب اهداف قیام این نظریه‌های سه‌گانه یا چهارگانه مطرح شده، سه نظریه اصلی و یک نظریه تلفیقی و ترکیبی.

[۱] . این سخنرانی در تاریخ هشتم محرم ۱۴۳۵ (۲۱/۸/۱۳۹۲) در دبیرخانه دین‌پژوهان کشور ایراد شده است.

[۲] . عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.