اهمّ مبانی تفسیر قرآن از منظر مفسران شیعه (۵)
۵٫انسجام و پیوستگی آیات قرآن
قرآن گرچه در طول ۲۳ سال بر پیامبر اسلام(ص)نازل شده و نزول آیات آن در مراحل و شرایط مختلف بوده است، ولی همه آنها در ارتباط با هم و از نظر معنا دارای انسجام واحدی هستند و خداوند، آیات قرآن را به گونهای بیان کرده که همساز و هم جهت با هم و دارای ارتباط معنایی هستند.هر کس همه ی آیات قرآن را در کنار هم مطالعه نماید، تناسب آنها را با یکدیگر و دوری آنها را از هرگونه اختلاف و ناسازگاری درمی یابد؛ و چنین ویژگیای نشانه انسجام آیات است. خداوند حکیم هم در قیآن به این نکته اشاره کرده، فرموده است:”افلا یتدبّرون القرآن و لو کان من عند غیرالله لوجدوا فیه اختلافاً کثیراً”(نسا:۸۲): آیا در قرآن نیک نمی اندیشند که اگر از سوی کسی جز خداوند بود، در آن اختلاف بسیار می یافتند؟ اعتقاد به پیوند آیات با یکدیگر از نظر مفسران شیعه، اهمیت فراوان دارد و مفسر را به هنگام تفسیر ،به همسویی همه ی آیات و انسجام درونی آنها سوق می دهد و هیچ آیه و یا آیاتی را مستقل از دیگر آیات تفسیر نمی کند.در پرتو این دیدگاه، مفسر، کل قرآن را نظاممند و مرتبط با هم می داند و بین هر بخش و بخش های دیگر آیات، ارتباط وثیقی در نظر می گیرد. علامه طباطبایی، از مهم ترین مفسران معاصر شیعه نیز به ارتباط کلی آیات با یکدیگر اهمیت فراوان داده است و عدم پایبندی به چنین مبنایی را سبب فرو غلتیدن در “تفسیربه رای”می داند(طباطبایی، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۸۰)؛ البته اگر مفسری به تناسب آیات و ترتیب توفیقی و یا نزولی کل یا بخشی از آیات قرآن کریم معتقد نباشد، نمی تواند از پیوستگی و انسجام کلی آیات، در جریان تفسیر دیگر آیات بهره ببرد. علامه طباطبایی بر ارتباط معنایی آیات درون یک سوره تاکید فراوان دارد و ازاین رو، هر سوره را دارای “غرض واحد”می داند که از دیگر سورهها متمایز شده است.ایشان می فرمایند:”هر طائفه از آیات قرآن که یک سوره به حساب آمده است،دارای نوعی وحدت تالیف است که در اجزای سورههای دیگر چنین تالیفی نیست…هر سوره برای غرض و بیان معنایی خاصی فرود آمده که بدون آن، تمام نمی شود”(همان، ج۱، ص۱۶). به نظر برخی از مفسران شیعه، از جمله مرحوم طبرسی، علاوه بر ارتباط آیات درون سورهها، پایان هر سوره نیز با آغاز سوره بعدی مرتبط است و نمی توان در تفسیر آیات هر سوره، از این نکته غافل شد.او به مواردی از این ارتباط اشاره می کند(طبرسی،[بی تا]، ج۸، ص۶۴۷و ۶۸۱،”به ترتیب آغاز سورههای فاطر، یس و صافات”)؛ و این بدان سبب است که چون قرآن مجموعه واحدی است، تمامی سورهها، اعم از آغاز و پایان آنها و یا آیات درون هر یک از سورهها، می توانند با هم مرتبط باشند. آیت الله خویی هم بر این باور است که آیات قرآن ارتباط وثیقی با یکدیگر دارند و هر جمله و عبارت از آیات قرآن، گویا به منزله ی دانههای مروارید درکنار هم هستند که موضوع واحدی آنها را به هم مرتبط ساخته است(خویی، ۱۴۰۱ق، ص۹۳). آیات قرآن هم پیوند با یکدیگر، از ساختار منسجمی برخور دارند و با نگاهی جامع نگر به آنها تفسیرشان به شکل کامل تر صورت می گیرد.برای فهم انسجام ساختاری و محتوایی آیات قرآن، لازم است به طبقه بندی “آیات محکم”و “آیات متشابه”و مرجع بودن آیات محکم برای آیات متشابه (مائده:۷)و همچنین “هدایتگری”و”هدف مندی”جامع تمامی آیات (بقره: ۲و ۱۸۵)توجه شود (طباطبایی، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۴۳ و۶۴ وج۲، ص۲۳). اهمیت قاعده ی سیاق در پیوستگی آیات:”سیاق”در آیات که همان قرائن لفظی موجود در کلام است، مبتنی بر ارتباط و پیوستگی بین اجزای یک آیه و یا پیوستگی بین چند آیه است.در همه ی مواردی که بین چند آیه-چه به سبب ترتیب نزول و چه به سبب ترتیب توقیفی موجود و واحد بودن موضوع آنها- ارتباطی وجود دارد، “قاعده سیاق”جاری می شود که نقش مهمی در تفسیر آنها دارد. علامه طباطبایی در بیان اهمیت سیاق در تفسیر-که طبق همان مبنای ارتباط و پیوند بین آیات است-می فرماید:”علم به مکی و مدنی بودن سورهها و ترتیب نزول آیات قرآن که اثر مهمی در تفسیر دارد، با کمک سیاق حاصل می شود” (طباطبایی، ۱۳۹۳ق، ج۱۳، ص۲۳۵).همو در تفسیر آیات گوناگون، از سیاق کمک فراوانی گرفته و بر اساس آن، به تفسیر صدها آیه پرداخته است(همان، ج۱، ص۲۱۸، ۲۴۶، ۲۵۷ و ۳۳۳؛ ج۲، ص۴، ۱۰، ۵۰، ۱۰۶ و۱۵۸ و ج۳، ص۱۱۸، ۱۷۹ و ۱۸۴). مفسران نخستین، از شیعه امامیه نیز همچون شیخ طوسی در مواردی از سیاق آیات بهره بردهاند(طوسی،[بی تا]، ج۲، ص۱۵۹ و۵۷۵و ج۳، ص۷۷، ۲۴۵و ۲۶۶)؛ در هر حال، سیاق گاه به مجموعهای از آیات یک سوره مربوط است که دارای نزول واحد هستند و گاه مربوط به آیاتی است که موضوع واحدی دارند.علامه طباطبایی نیز در نقد برخی از تفاسیر اهل سنت، مثل تفسیر زمخشری پس از بهرهگیری از روش قرآن به قرآن، از شاخصه هایی همچون استفاده از سیاق کمک می گیرد(حجتی، ربیع نتاج، ۱۳۸۷، ش۲۲، ص۹۲). در صورتی که آیات قرآن با یک نگاه جامع تفسیر نگردند و در تفسیر، ارتباط درونی آنها با یکدیگر ملاحظه نشود، ایهام عدم انسجام محتوایی برخی از آیات با یکدیگر وجود نخواهد داشت.آیت الله معرفت به تفصیل به بررسی آیاتی می پردازد که به ظاهر ایهام ناسازگاری محتوایی در مورد آنها وجود دارد، ولی با تدبّر و نگاه جامع به آنها، روشن می شود با هم مرتبط و از نظر معنی با هم منسجم هستند؛ زیرا در تناقض و ناسازگاری چند آیه با یکدیگر، همانند تناقض بین دو قضیه که در منطق یاد شده، لازم است به شروط چندگانه در وحدت بین آنها، مثل وحدت موضوع، محمول، زمان، مکان، و…توجه کرد (مظفر، ۱۳۷۰، ص۱۹۰، الفصل الثانی، احکام القضایا). منابع *قرآن مجید. ۱٫اربلی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، بیروت:دارالکتاب الاسلامی،[بی تا]. ۲٫باربور، ایان؛ علم ودین؛ ترجمه بهاءالدین خرمشاهی؛ تهران:نشر دانشگاهی، ۱۳۶۲ش. ۳٫بحرانی، سید هاشم؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ بیروت:موسسه الوفاء، ۱۴۰۲ق. ۴٫بلاغی، محمدجواد، الآء الرحمن فی تفسیر القرآن؛بیروت:داراحیاء التراث العربی،[بی تا]. ۵٫جنابذی، سلطان محمدبن حیدر؛ بیان السعاده؛ ترجمه رضا خانی و حشمت الله ریاضی؛ تهران:پیام نور، ۱۳۷۲ش. ۶٫جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر تسنیم؛ قم:اسراء، ۱۳۸۳ش. ۷٫حجتی، ربیع نتاج، سید محمد باقر، سیدعلی اکبر؛ مجله شیعه شناسی، (فصلنامه علمی-پژوهشی)ش۲۲، س۶، تابستان ۱۳۸۷ش. ۸٫حرعاملی، محمدبن حسن؛ وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، تهران:مکتبه الاسلامیه، ۱۳۹۱٫ ۹٫خراسانی، محمدکاظم، کفایه الاصول؛ تهران:کتابفروشی اسلامی،[بی تا]. ۱۰٫خمینی، سیدروح الله؛ آداب الصلاه؛ قم:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۲ش. ۱۱٫ـــــ ، تبیان دفتر سیزدهم؛ قرآن کتاب هدایت، تهران:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۷ش. ۱۲٫ـــــ ، تفسیر سوره حمد؛ تهران:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۵ش. ۱۳٫خویی، سیدابوالقاسم؛ البیان فی تفسیر القرآن؛ [بی جا]:انوار الهدی، ۱۴۰۱ق. ۱۴٫راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات الفاظ قرآن، تحقیق ندیم مرعشی؛ قم:اسماعیلیان،[بی تا]. ۱۵٫زحیلی، وهبه؛ بیروت:دارالفکر الاسلامی، ۱۴۱۸ق. ۱۶٫زرفانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن؛قاهره؛ داراحیاء الکتب العربیه، ۱۳۶۲ق. ۱۷٫شیخ صدوق؛ امالی؛ تهران:کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۸۰ق. ۱۸٫شیخ صدوق؛ من لایحضره الفقیه؛ قم:جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه فی قم، ۱۴۰۴ق. ۱۹٫صحیفه سجادیه؛ ترجمه حسین انصاریان؛ تهران:پیام آزادی، ۱۳۸۴ش. ۲۰٫صفار، محمدبن حسن؛ بصائر الدرجات؛ قم:مکتبه المرعشی، ۱۴۰۴ق. ۲۱٫طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: موسسه الاعلمی، ۱۳۹۳ق. ۲۲٫ــــ ، شیعه در اسلام؛ قم:هجرت، [بی تا]. ۲۳٫ـــــ ، قرآن در اسلام، قم:دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۲ش. ۲۴٫ طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان لعلوم القرآن؛ بیروت: دارالمعرفه، [بی تا]. ۲۵٫طبری، محمدبن جریر؛ جامع البیان عن تاویل آی القرآن؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق. ۲۶٫طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت:دار احیا التراث العربی، [بی تا]. ۲۷٫ــــ ؛ العده فی اصول الفقه؛ قم:اسلامی، ۱۴۰۳ق. ۲۸٫ـــــ ؛ تهذیب الاحکام فی شرح المقنعه؛ تصحیح علی اکبر غفاری؛ تهران:مکتبه الصدوق، ۱۳۷۶ش. ۲۹٫عیاشی، محمدبن مسعود؛ تفسیر عیاشی؛ تهران:مکتبه الاسلامیه، [بی تا]. ۳۰٫کلینی، محمدبن یعقوب؛ الکافی؛ تهران:دارالکتب الاسلامیه،[بی تا]. ۳۱٫مجلسی، محمدباقر؛ بحاراالنوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار؛ بیروت:موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق. ۳۲٫مجله معرفت، ش۱۹، ۱۳۷۵ش. ۳۳٫محقق اردبیلی؛ زبده البیان فی براهین احکام القرآن؛ اعداد رضا استادی؛ قم:مومنین، ۱۳۷۸ش. ۳۴٫مرکز الثقافه و المعارف القرآنیه؛ علوم القرآن عند المفسرین؛ قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۷۴ش. ۳۵٫مطهری، مرتضی؛ آشنایی با قرآن؛ تهران:صدرا،[بی تا]. ۳۶٫مظفر، محمدرضا؛ اصول الفقه؛ نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ق. ۳۷٫ـــــ ، المنطق؛ قم:اسماعیلیان، ۱۳۷۰ش. ۳۸٫معرفت، محمدهادی؛ التاویل فی مختلف المذاهب و الآراء:قم:المجمع العالمی للتقریب، ۱۴۲۷ق. ۳۹٫معرفت، محمدهادی، التفسیر الاثری الجامع، قم:موسسه التمهید، ۱۴۲۵ق. ۴۰٫ـــــ ، التمهید فی علوم القرآن؛ قم:موسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق. ۴۱٫ــــ ، شبهات وردود؛ قم:موسسه فرهنگی التمهید، ۱۴۲۳ق. ۴۲٫مکارم شیرازی، ناصر؛ انار الاصول؛ تحقیق احمد قدسی؛ قم:نسل جوان، ۱۴۱۶ق. ۴۳٫ـــــ ؛ تفسیر نمونه؛ تهران:دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۷ش. ۴۴٫ملاصدرا؛ تفسیر سوره واقعه؛ ترجمه و تصحیح جواهری؛ تهران: مولی، ۱۳۶۳ش. ۴۵٫میبدی، ابوالفضل؛ کشف الاسرار و عده الابرار؛ تهران:امیرکبیر، ۱۳۶۱ش. ۴۶٫مودب، سیدرضا؛ مبانی تفسیر قرآن؛ قم:دانشگاه قم، ۱۳۸۶ش. ۴۷٫نوری، میرزا حسین؛ مستدرک الوسائل؛ قم:موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق. منبع:فصلنامه شیعه شناسی شماره ۲۸
هیچ نظری وجود ندارد