اهمّ مبانی تفسیر قرآن از منظر مفسران شیعه (۳)
۳٫ساختار چند معنایی قرآن
درشمار مهم ترین مبانی تفسیر قرآن از منظر مفسران شیعه، اعتقاد به ساختار چندمعنایی برای همه آیات قرآن است که بر این اساس، برای هر آیه پس از گذر از معنای ظاهری، می باید به معنای درونی و لایههای بعدی معانی آیات توجه نمود که از آن به “بطن”و یا “استعمال لفظ در بیش از یک معنی”تعبیر می شود. واژه “بطن”و برخی از مشتقات آن، گرچه در قرآن بکار رفته است(انعام: ۱۵۱/حدید:۳/لقمان:۳۰/نحل:۷۸)، ولی به معنای مصطلح “باطن آیات”نیست.”بطن”در نظر صاحبان لغت، خلاف “ظهر”دانسته شده است.راغب می گوید:”بطن”در برابر”ظهر”و به معنای امر مخفی و غامض است؛ همچنان که “ظهر”برای هر امر آشکاری گفته شده است(راغب اصفهانی،[بی تا]، ص۴۹، ذیل مدخل “بطن”).در اصطلاح مفسران شیعه، غالباً “بطن”همتای “تاویل”و در برابر معنای ظاهر آیات دانسته شده است؛ زیرا غالب مفسران شیعه براساس روایت “ظهره تنزیله و بطنه تاویله”(مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۹۴)تاویل را با باطن آیات یکسان و آ را مرحلهای پس از فهم ظاهری آیات می دانند(ر.ک.به: طوسی،[بی تا]، ج۱، ص۹ و معرفت، ۱۴۲۷ق، ص۱۰). علامه طباطبایی نیز معتقد است:باطن همان معانی نهفته در درون معنای ظاهری است؛ خواه یک معنا باشد یا بیشتر، نزدیک باشد یا دور(طباطبایی، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۷۴).ایشان در جای دیگر می فرمایند:ظاهر و باطن هر دو از کلام اراده شدهاند(طباطبایی، ۱۳۷۲، ص۲۸). برای بطن معنای دیگر همچون”اسرار و اشارات قرآن”، “مصادیق آیات” و یا “فهم مراد الهی”(زرقانی، ۱۳۶۲ق، ج۲، ص۶۸)نیز بیان شده، اما باید گفت بطن همان “معنای درونی هر آیه”است که فراتر از مدلول لفظی و ظاهری آیات می باشد و شامل مدلول درونی کلام، و از نوع مدلول التزامی غیر بیّن است (معرفت، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۱)؛بنابراین هر معنای غیر ظاهری، بطن است و دارای مراتب و سیرصعودی و در برابر تنزیل است که سیر نزولی دارد، و این همان “ساختار چند معنایی”آیات است.
مستندات بطون قرآن
برای اثبات وجود بطن در آیات، می توان از مستنداتی مانند روایات، برخی از آیات و دلایل عقلی کمک گرفت که به شرح ذیل است: الف)روایات معصومان(ع):مهم ترین مستندات وجود بطن در آیات، روایات فراوانی است که در مصادر فریقین، به ویژه مصادر روایی شیعه امامیه آمده است؛ مانند: عن فضیل بن یسار، قال سالت ابا جعفر(ع)عن هذه الرویه:”ما فی القرآن آیه الّا ولها ظهر و بطن”، فقال:”ظهره تنزیله و بطنه تاویله، منه ما مضی و منه ما لم یکن، یجری کما تجری الشمس و القمر”(صفار، ۱۴۰۴ق، ص۱۹۶، ح۷؛ عیاشی،[بی تا]، ج۱، ص۱۱، حر عاملی، ۱۳۹۱ق، ج۲۷، ص۱۹۶؛ مجلسی،۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۹۴و ۹۷ و ج۳۳، ص۱۵۵). فضیل می گوید:از امام باقرباقر(ع)در باره ی این روایت[نبوی]که می فرماید:”هیچ آیه ای نیست مگر آنکه دارای ظاهر و باطن است”، سوال کردم.حضرت باقر(ع)فرمود:”ظاهر آن، همان تنزیل و باطن آن، تاویل است که بخشی از آن گذشته و بخشی از آن نیامده است؛ آیات قرآن جریان دارند، آنچنان که خورشید و ماه جریان دارند. روایات فراوانی در مصادر شیعه درباره ی بطن قرآن وجود دارند که بیانگر وجود بطن برای همه ی آیات و یا برخی از آیات قرآناند که در مواردی از آنها برای بطن، مراحلی تا هفت مرحله پیش بینی شده است و برخی از روایات صادره از پیامبر(ص)حکایت از اهتمام ایشان و امام معصوم(ع)بر وجود بطن برای آیات قرآن دارد علاوه بر احادیث معتبر نقل شده در خصوص بطن، شیوه ی عملی معصومان به هنگام تفسیر آیات نیز توجه به بطن آیات بوده است (ر.ک.به:بحرانی، ۱۴۰۲ق، ج۴، ص۳۳۶/برای آگاهی بیشتر از روایات نقل شده درباره ی بطن قرآن،ر.ک.به:کلینی[بی تا]، ج۲، ص۵۹۸، ح۲ وج۴، ص۵۴۹ وج۱، ص۳۷۴، ح۱۰/مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۸۴، ج۳۰، ص۴۰، ج۲۴، ص۳۰۱ وج۸۹، ص۹۴/شیخ صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۴۵۸؛ حر عاملی، ۱۳۹۱ق، ج۳۵، ص۱۰ و ج۲۷، ص۱۹۲/عیاشی،[بی تا]، ج۱، ص۱۱) ب)آیات قرآن:از برخی آیات قرآن نیز می توان وجود بطن را برای آیات پذیرفت: ۱٫آیاتی که ضرورت تدبر در قرآن را بیان می کنند (نسا:۸۲). ۲٫آیاتی که بر تبیان و نور مبین بودن قرآن دلالت دارند(نحل:۸۹). این آیات اقتضای آن را دارند که علاوه بر ظاهر، محتوای عمیق تری نیز داشته باشند، و فراتر از فهم مخاطبان نخستین عصر نزول و دیگران در دورههای بعد، معانی دیگری را بیان نمایند، از این رو، غالب مفسران به ویژه “مفسران شیعه امامیه”از گذشته تاکنون بر تفسیر باطنی آیات اهتمام داشتهاند (مرکز الثقافه و المعارف القرآنیه، ۱۳۷۴، ج۳، ص۷۷)؛ از آن جمله می توان به:عیاشی در تفسیرش، طبرسی در مجمع البیان، فیض کاشانی در الصافی، علامه طباطبایی در المیزان و آیت الله معرفت در التفسیر الاثری الجامع اشاره کرد.علامه طباطبایی در ذیل آیه۷ سوره ی آل عمران می فرماید:”قرآن دارای مراتبی از معانی است که به حسب مراتب اهل آن، قابل درک است و ظهر و بطن امری نسبی هستند”(طباطبایی، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۷۲).امام خمینی نیز در باب تفسیر بطنی قرآن می فرماید:”قرآن مراتب دارد؛ هفت بطن یا هفتاد بطن برای قرآن وجود دارد.از این بطون تنزل کرده است تا رسیده با جایی که با ما می خواهد صحبت کند”(امام خمینی، ۱۳۷۵، ص۱۳۶). ج)دلیل عقلی:هر صاحب خرد و اندیشمندی می تواند بفهمد که با پذیرش جاودانگی قرآن برای همه ی زمان ها و مکان ها، لازم است به وجود بطون برای آیات باور داشته باشد؛ زیرا از یک سو، وحی آیات قرآن به پایان رسیده و مجموعه ی آنها به نام قرآن جمع آوری شده است و از سوی دیگر، پرسش های فراوانی با گذشت زمان مطرح می گردد که نمی توان از ظاهر آیات، پاسخ آنها را دریافت؛ بنابراین ضروری می نماید با کمک بطن قرآن واز طریقی معصومان(ع)و مفسران ژرف اندیش به بخشی از معارف دین اسلام، دست یافت. قلمرو بطون آیات:غالب مفسران شیعه (مرکز الثقافه و المعارف القرآنیه، ۱۳۷۴، ج۳، ص۷۵-۱۱۱)معتقدند:بطون قرآن به بخشی از قرآن و یا آیات خاصی اختصاص ندارد و شامل همه ی آیات است؛ آنچنان که در بعضی از روایات نیز، بر وجود بطن برای تمامی آیات قرآن تاکید شده است؛ مانند روایت “مافی القرآن آیه الا ولها ظهر و بطن”(صفار، ۱۴۰۴ق، ص۹۶/عیاشی،[بی تا]، ج۱،ص۱۱/مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۹۷)؛ بنابراین طبق عموم ویا اطلاق روایات، بطون برای تمامی آیات متصور است. گذر از مدلول ظاهر آیات و رسیدن به مدلول فراتر از مدلول ظاهر، در مورد هر آیهای قابل تصور است؛ گرچه دریافت مدلول باطنی هر آیه، امر آسانی نباشد.مفسرانی نیز که از بطن قرآن یاد کردهاند و آن را امتیازی خاص برای آیات قرآن کریم دانسته اند، برای هر گروه از این آیات، اعم از آیات قصص، آیات اعتقادی، آیات احکام، آیات آفاقی، آیات انفسی و…معتقد به بطن شده، مواردی از آنها را بیان داشتهاند. در مقابل، برخی از پژوهشگران معاصر، مانند آیت الله معرفت بر این باورند که بطن یعنی داشتن یک مدلول خفی و یک معنای درونی غیر از مدلول ظاهری آشکار، برای”آیات الاحکام”وجود ندارد، زیرا رسالت این آیات بیش از بیان حکمی از احکام نیست و نمی توان با تدّبر و تعمق در درون آنها، معنا و یا معانی دیگری را دریافت(ر.ک.به:معرفت، ۱۴۲۷ق، ص۳۵-۳۶). راههای درستیابی به بطون:برای دستیابی به بطون قرآن از دو راه می توان کمک گرفت: ۱٫نخستین راه برای رسیدن به معارف درونی و باطنی آیات، استمداد از معصومان(ع)است؛ زیرا آنها از معارف ویژهای برخوردارند که دیگران از آن محروم هستند؛ مانند روایاتی که امام معصوم(ع)پس از آنکه از ظهر و بطن قرآن یاد می کند، راسخان در علم و صاحبان تاویل را که همان صاحبان بطون قرآن هستند، معصومان (ع)می داند (ر.ک.به :کلینی،[بی تا]، ج۱، عیاشی،[بی تا]، ج۱، ص۱۱/حرعاملی، ۱۳۹۱ق، ج۱۸، ص۱۳۲/مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۲۳، ص۱۹۹ و ۲۰۸/ طوسی،۱۳۷۶، ج۴، ص۱۳۲). ۲٫راه دوم برای دستیابی به بطون آیات، تدّبر در مفاهیم آیات است، و این به چند شیوه امکان پذیر است: الف)تفسیر قرآن به کمک دیگر آیات و بهرهگیری از سیاق(ر.ک.به: طباطبایی، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۳۴۹، ج۳، ص۳۱،ج۵، ص۳۹۲، ج۶، ص۲۹۶و ج۷، ص۷۷)؛ ب) شهود قلبی و سلوک معنوی(ر.ک.به:امام خمینی، ۱۳۷۵، ص۶۲، ۷۳ و۷۸)؛ ج)تنقیح مناط و تقسیم و سبر منطقی(مظفر، ۱۳۸۶، ج۱،ص۱۸۸”حجیه القیاس”)که در آن، احتمالات ممکن در خصوص صدور حکم و یا کلام بررسی می شود و هر کدام که دخالتی در حکم نداشته باشد، الغاء می گردد تا عاملی که در حکم مورد نظر نقش دارد، شناخته و ملاک آن کشف گردد. منبع:فصلنامه شیعه شناسی شماره ۲۸
هیچ نظری وجود ندارد