بایدها و نبایدهای گفت و گو از فرهنگ مهدوی

اشاره آشنایی با اهل‌بیت و مخصوصا امام عصر علیهم‌السلام حتی در کمترین سطح و پایه هم شور و شوق خاصی را در انسان به وجود می‌آورد تا آنجا که خرد می‌خواهد در هر مجلس و محفلی سخن از او به میان آورد و همگان را با سیره و سنت این خانواده آشنا کند . این شور و شوق یکی از ویژگیهای انس با حضرت مهدی است و جز این هم نمی‌توان انتظار داشت چه، وقتی مهر و عشق کسی بر دل نشست نمی‌شود از او سخن نگفت و وقتی از او گفت‌وگو کردی می‌شوی یک مبلغ موعودی . در این مقاله تلاش شده که ضمن بررسی مهم‌ترین بایسته‌های تبلیغی در حوزه مباحث مهدوی راهکارهایی نیز برای تعمیق و گسترش هر چه بیشتر این فعالیت‌ها ارائه گردد: ۱ . بایسته‌های عملی در فرهنگ اسلامی کسی که نقش دعوت کننده (داعی) مردم را به عهده می‌گیرد، رسالت و مسئولیت سنگینی دارد و لازم است خود بیش از هر کس دیگر به آنچه مردم را به آن فرا می‌خواند پای‌بند باشد; زیرا سخن آنگاه بر دل می‌نشیند که از دل برآمده باشد و تنها سخنی از دل برمی‌آید که از مرحله ادای زبانی فراتر رفته و به عمق جان راه یافته باشد . روشن است که انسان تا چیزی را با همه وجود نپذیرد و در عمل بدان پای‌بند نباشد به عمق جانش راه نمی‌یابد . با توجه به آنچه گفته شد کسی که می‌خواهد جامعه پیرامون خود را به سوی امام زمان (علیه السلام) فراخواند و آن‌ها را دعوت به توجه و انس و التفات بیشتر نسبت‌به آن حضرت کند، قطعا باید خود بیش و پیش از دیگران با امام زمان (علیه السلام) رابطه معنوی برقرار کند و در زندگی فردی و اجتماعی خود یاد و نام آن حضرت را همواره درنظر داشته باشد . افزون بر این، انس و ارتباط معنوی با امام عصر (علیه السلام) از جهت دیگری نیز برای مروجان و مبلغان فرهنگ مهدوی ضروری است و آن به دست آوردن پشتوانه لازم در فعالیت تبلیغی و ترویجی است . توضیح آنکه: به دلیل شرایط فرهنگی خاص حاکم بر برخی از محیط‌ها فعالیت تبلیغی و ترویجی چندان ساده نیست و قطعا مسائل و مشکلاتی را به همراه خواهد داشت; از این رو اگر مروج و مبلغ این فرهنگ از ظرفیت و تحمل بالایی برخوردار نباشد چه بسا که پس از مدتی دچار یاس و دلسردی شود . در این شرایط تنها چیزی که می‌تواند ظرفیت و تحمل لازم را به فعالان در این حوزه ببخشد و پشتوانه لازم را برای آن‌ها فراهم کند ارتباط معنوی با امام عصر (علیه السلام) است . در صورت وجود این ارتباط معنوی، ظرفیت و تحمل محدود ما در پیوند با ظرفیت و تحمل نامحدود آن امام وسعت و گسترش می‌یابد و به ما توان تحمل سختی‌ها و مشکلات این راه را عطا می‌کند . در اینجا ممکن است پرسیده شود: چگونه می‌توان با امام مهدی (علیه السلام) رابطه معنوی برقرار کرد؟ در پاسخ باید گفت: این کار بسیار ساده است . البته به شرط آن‌که از همان ابتدا به دنبال دست‌یافتن به جایگاههای بسیار بالایی چون تشرف خدمت آن حضرت نباشید، بلکه قدم به قدم و به تدریج این رابطه معنوی را گسترش داده و تعمیق بخشید . نخستین قدم‌ها برای ایجاد ارتباط معنوی با امام عصر (علیه السلام) می‌تواند با انجام یک یا چند مورد از کارهای زیر آغاز شود: خواندن دعای عهد در هر صبحگاه; عرض سلام خدمت آن حضرت در آغاز و پایان هر روز; خواندن زیارت آل‌یاسین یا دعای ندبه در هر روز جمعه; دعا برای سلامتی آن حضرت در مواقعی چون قنوت نماز و تعقیب نمازهای روزانه; خواندن نماز امام زمان; توسل به آن حضرت در مواقع سختی و مشکلات و … همانطور که گفته شد لازم نیست همه این کارها را به یکباره و همزمان آغاز کنید، یکی دو مورد از کارهای یاد شده را انتخاب و سعی کنید به طور مرتب و مستمر آن را انجام دهید و به تدریج کارهای دیگر را نیز به برنامه خود اضافه کنید . گفتنی است که شما می‌توانید با بهره‌برداری از کتاب راز و نیاز منتظران، که از سوی انتشارات موعود منتشر شده، بیش از پیش با دعاها، زیارت‌ها، نمازها و صلوات و توسلات مرتبط با امام عصر (علیه السلام) آشنا شوید . این نخستین قدم در راه ایجاد ارتباط معنوی با امام عصر (علیه السلام) است و قطعا با مواظبت‌بر انجام کارهایی که از آن‌ها یاد شد، رفته رفته روح انتظار در شما زنده‌تر شده، پیوند معنوی شما با امام مهدی (علیه السلام) مستحکم‌تر می‌شود و با آن حضرت انس و الفتی بیشتر پیدا می‌کنید . اما پس از این مرحله باید تلاش نمایید که حضور امام عصر (علیه السلام) را بیش از پیش در زندگی فردی و اجتماعی خود احساس کنید . احساس حضور امام به این است که شما آن حضرت را شاهد و ناظر بر رفتار، گفتار و پندار خود بدانید و هر آنچه را که خشنودی امام زمان (علیه السلام) در آن است انجام دهید و از هر آنچه که موجب ناخشنودی آن امام می‌شود دوری گزینید . این حداقل وظیفه‌ای است که ما در برابر حجت‌خدا داریم و آن حضرت نیز به صراحت انجام این وظیفه را به عهده همه ما گذاشته‌اند: هر یک از شما باید آنچه را که موجب دوستی ما می‌شود، پیشه خود سازد و از هر آنچه که موجب خشم و ناخشنودی ما می‌گردد، دوری گزیند; زیرا فرمان ما به یکباره و ناگهانی فرا می‌رسد و در آن زمان توبه و بازگشت‌برای کسی سودی ندارد و پشیمانی از گناه کسی را از کیفر ما نجات نمی‌بخشد . (۱) قطعا اگر این وظیفه را به درستی و به‌طور کامل انجام دهیم می‌توانیم امیدوار باشیم که، براساس وعده امام صادق (علیه السلام)، خداوند ما را به عنوان یکی از یاوران امام مهدی (علیه السلام) بپذیرد: هر کس دوست می‌دارد از یاران [حضرت] قائم باشد، باید منتظر باشد و پرهیزکاری و اخلاق نیکو پیشه کند، در حالی که منتظر است، پس چنانچه بمیرد و پس از مردنش قائم – که بر او درود باد – به‌پا خیزد، پاداش او همچون پاداش کسی خواهد بود که آن حضرت را درک کرده است . پس کوشش کنید و در انتظار بمانید . گوار باد بر شما [این اجر] ای گروه مشمول رحمت‌خداوند! (۲) ۲ . بایسته‌های نظری براساس روایات قطعی و تردیدناپذیری که از طریق شیعه و اهل سنت نقل شده، بر هر مسلمانی واجب است که امام زمان خود را بشناسد . این موضوع از چنان اهمیتی برخوردار است که فرموده‌اند: کسی که بمیرد و امام زمان خود را نشناسد مانند کسی است که در عصر جاهلیت; [عصر گمراهی]، از دنیا رفته است . (۳) با توجه به این موضوع هر یک از ما وظیفه داریم که در حد توان، امام و حجت عصر خود; یعنی امام مهدی (علیه السلام) – که دوازدهمین امام از سلسله امامان شیعه و فرزند امام حسن عسکری (علیه السلام) است – بشناسیم . قطعا به همان میزان که ما امام زمان (علیه السلام) را بشناسیم به همان میزان هم از تیرگی، تباهی و گمراهی عصر جاهلی دور و به روشنایی، سعادت و رستگاری نزدیک می‌شویم . حال این پرسش مطرح می‌شود که امام مهدی (علیه السلام) را به چه روش و از طریق چه منابعی می‌توان شناخت . دو دیدگاه در شناخت امام زمان (علیه السلام) شخصیت و ابعاد وجودی امام مهدی (علیه السلام) را از دیدگاههای مختلف می‌توان مورد مطالعه و بررسی قرار داد که مهم‌ترین آن‌ها «دیدگاه اعتقادی (کلامی) – تاریخی» و «دیدگاه فرهنگی – اجتماعی» است . پیش از آن‌که به بررسی هر یک از دیدگاه‌ها بپردازیم، لازم است‌یادآوری کنیم که این دو دیدگاه، مکمل یکدیگرند و بدون شک نمی‌توان بدون شناخت درست اعتقادی – تاریخی از امام مهدی (علیه السلام) به شناخت فرهنگی – اجتماعی از آن حضرت دست‌یافت . ۱ . دیدگاه اعتقادی – تاریخیدر این دیدگاه به طور عمده دو بعد از ابعاد شخصیت و زندگانی امام مهدی (علیه السلام) مورد توجه قرار می‌گیرد: نخست این که آن حضرت، حجت‌خدا، تداوم بخش سلسله حجتهای الهی و دوازدهمین امام معصوم از تبار امامان معصوم شیعه (علیهم السلام) است که در حال حاضر در غیبت‌به سر می‌برند ; دوم این‌که ایشان شخصیتی است تاریخی که در مقطع زمانی معینی از پدر و مادر مشخصی به دنیا آمده، حوادث متعددی را پشت‌سر گذاشته، با انسانهای مختلفی درارتباط بوده و منشا رویدادها و تحولات مختلفی در عصر غیبت صغری بوده‌اند . براین اساس در بیشتر کتابهایی که با دیدگاه اعتقادی – تاریخی به بررسی شخصیت و ابعاد وجودی امام مهدی (علیه السلام) پرداخته‌اند با سرفصلهای مشابهی روبرو می‌شویم که برخی از مهم‌ترین آنها به قرار زیر است: ۱ . لزوم وجود حجت الهی در هر عصر۲ . اثبات ولادت۳ . دلایل امامت۴ . ویژگیهای شخصی۵ . فلسفه غیبت۶ . نواب خاص۷ . راز طول عمر۸ . معجزات۹ . توقیعات (پیام‌ها)۱۰ . نشانه‌های ظهور آن حضرت و … قطعا پرداختن به همه کتابهایی که از قرن‌ها پیش تاکنون با دیدگاه یادشده به رشته تحریر درآمده‌اند، در گنجایش این مقاله نیست، پس به ناچار به ذکر عناوین و نویسندگان برخی از مهم‌ترین این کتاب‌ها – که در واقع مصادر اصلی فرهنگ مهدوی شیعی به شمار می‌آیند – به ترتیب تاریخ اشاره می‌کنیم . شایان ذکر است که برخی از این کتاب‌ها در زمره مجموعه کتابهای حدیثی یا تاریخی شیعه‌اند که بخشی را به بررسی ابعاد اعتقادی و تاریخی فرهنگ مهدوی اختصاص داده‌اند: ۱ . الکافی، ابی‌جعفر محمد بن یعقوب کلینی (درگذشته به سال ۳۲۸ یا ۳۲۹ ق) ; همانطور که می‌دانید کتاب الکافی جزء کتابهای چهارگانه (کتب اربعه) روایی شیعه است که در ۸ جلد (عربی) به چاپ رسیده است . این مجموعه ۸ جلدی شامل سه بخش کلی اصول (جلد ۱ و ۲)، فروع (جلد ۳ – ۷) و روضه (جلد ۸) می‌باشد که «اصول کافی» دربردارنده روایات اعتقادی، «فروع کافی» در بردارنده روایات فقهی و عبادی و «روضه کافی» شامل، روایات اخلاقی است . شایان ذکر است که جلد اول و دوم کتاب الکافی که مباحث اعتقادی را دربردارد، با عنوان اصول کافی در چهارجلد ترجمه شده و در دسترس همه علاقه‌مندان به معارف شیعی قرار گرفته است . (۴) بخش عمده‌ای از جلد اول (متن عربی) این کتاب (صص ۵۵۴ – ۱۶۸) با عنوان «کتاب الحجه» به بیان دلایل وجود حجت‌خدا در عالم هستی، ویژگیهای امامان معصوم (علیهم السلام)، دلایل امامت هر یک از امامان شیعه و تاریخ زندگانی آن‌ها اختصاص یافته است . عزیزانی که علاقه‌مندند مباحث‌یادشده را از متن ترجمه شده جست‌وجو کنند می‌توانند به جلد اول این کتاب (صص ۳۹۵ – ۲۳۶) و جلد دوم آن مراجعه کنند . ۲ . کمال الدین و تمام النعمه، ابی جعفرمحمد بن علی بن الحسین معروف به «ابن بابویه» و «شیخ صدوق» (در گذشته به سال ۳۸۱ ق): چنانکه مرحوم شیخ صدوق در مقدمه این کتاب آورده است، امام مهدی (علیه السلام) در رؤیایی صادقه دستور تالیف کتاب یادشده را به ایشان داده‌اند . کتاب کمال الدین و تمام النعمه که یکی از مصادر منحصر به فرد موضوع مهدویت‌به شمار می‌آید، مشتمل بر یک مقدمه و ۵۸ باب است . در مقدمه به پاسخ برخی شبهات در مورد امام مهدی (علیه السلام) پرداخته شده و در ابواب کتاب موضوعات متنوعی مورد بررسی قرار گرفته است . برخی از موضوعاتی که در این ابواب بررسی شده به شرح زیر است: احوال کسانی که عمرهای طولانی داشته‌اند; دلایل نیاز مردم به امام; روایاتی که از پیامبر (ص) و امامان معصوم (علیهم السلام) در مورد غیبت امام دوازدهم وارد شده است; میلاد امام مهدی (علیه السلام) ; کسانی که آن حضرت را دیده‌اند; توقیعاتی که از امام مهدی (علیه السلام) رسیده است و … این کتاب نیز ترجمه شده و برای همگان قابل استفاده است . (۵) ۳ . کتاب الغیبه، ابن ابی زینب، محمد بن ابراهیم بن جعفر، معروف به نعمانی (از علمای قرن چهارم هجری قمری) ; این کتاب یاد شده مشتمل بر یک مقدمه و ۲۶ باب است . نویسنده در مقدمه نسبتا طولانی این کتاب، به بیان دلایل و انگیزه تالیف کتاب پرداخته ودر ابواب مختلف آن موضوعاتی چون ضرورت شناخت امام (علیه السلام) ; غیبت امام زمان (علیه السلام) ; ویژگی‌ها و خصائل حضرت صاحب (علیه السلام) ; علائم پیش از ظهور; وضع شیعه هنگام قیام قائم (علیه السلام) و … را بررسی کرده است . کتاب الغیبه نیز ترجمه شده و به همراه متن عربی در اختیار اهل پژوهش قرار گرفته است . (۶) ۴ . الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، محمدبن محمدبن نعمان معروف به «شیخ مفید» (درگذشته به سال ۴۱۳ ق) . این کتاب مجموعه کاملی از تاریخ زندگانی و شرح احوال و اوصاف امامان شیعه است که در یک مقدمه و ۴۰ باب سامان یافته است . باب ۳۵ تا ۴۰ این کتاب به امام مهدی (علیه السلام) اختصاص یافته و در آن‌ها موضوعاتی چون تاریخ ولادت; ادله امامت; معجزات و نشانه‌های ظهور آن امام بررسی شده است . متن اصلی این کتاب نیز چون چند کتابی که پیش از این از آن‌ها یاد شد، به همراه ترجمه فارسی به چاپ رسیده است . (۷) شایان ذکر است که شیخ مفید (رحمه ا…) رساله‌های مستقلی نیز در باب غیبت امام عصر (علیه السلام) و پاسخ به سؤالات و شبهات مطرح در این زمینه دارند که از آن جمله است: الرساله فی‌الغیبه (۸) (چهار رساله مستقل) و الفصول العشره فی‌الغیبه (۹) . ۵ . کتاب الغیبه، ابی‌جعفر محمدبن الحسن الطوسی، معروف به «شیخ طوسی» (درگذشته به سال ۴۶۰ ق). این کتاب که در مجموعه معارف مهدوی شیعه جایگاه خاص و قابل توجهی دارد، از دیرباز مورد توجه علما و اندیشمندان بوده و بسیاری از کسانی که در سده‌های اخیر به تالیف کتاب در این زمینه پرداخته‌اند، از آن بهره‌برداری کرده‌اند . چنانکه شیخ طوسی (ره) در مقدمه کتاب آورده است، ایشان این کتاب را برای بررسی مباحث مختلف مرتبط با غیبت‌حضرت صاحب‌الزمان (علیه السلام)، دلیل آغاز غیبت و علت استمرار آن و همچنین پاسخ به شبهات و سؤالاتی که در این زمینه‌ها از سوی مخالفان مطرح می‌شده، به رشته تحریر درآورده‌اند . این کتاب نیز چون برخی دیگر از کتابهایی که از آن‌ها یاد شد، ابتدا به مسئله امامت امام عصر (علیه السلام) در زمان غیبت و دلایل موجود در این زمینه و همچنین اثبات تولد آن حضرت پرداخته و با ذکر برخی از توقیعاتی که از سوی آن حضرت صادر شده، معرفی برخی از کسانی که در دوران غیبت صغری توفیق وکالت و نمایندگی از سوی امام مهدی (علیه السلام) را داشته‌اند و همچنین بیان برخی نشانه‌های ظهور مباحث‌خود را به پایان برده است . کتاب یاد شده نیز ترجمه شده و برای کسانی که توانایی استفاده از متن عربی را ندارند قابل استفاده است . (۱۰) ۶ . اعلام الوری به اعلام الهدی (۱۱) ، ابی علی‌الفضل‌بن الحسن الطبرسی معروف به «امین‌الاسلام طبرسی» (548 – 468 ق). . این کتاب که در دو جلد به چاپ رسیده دربردارنده تاریخ زندگانی، دلایل و معجزات و فضائل و مناقب پیامبر گرامی اسلام (ص) و اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) است . در بخش پایانی کتاب یادشده مباحث مختلف مرتبط با امام دوازدهم شیعیان در ضمن پنج باب به شرح زیر بررسی شده است: باب اول: نام، کنیه، لقب، محل تولد، نام مادر امام دوازدهم و کسانی که آن حضرت را دیده‌اند; باب دوم: روایاتی که در زمینه امامت امام دوازدهم از پدران آن حضرت(علیه السلام) رسیده است; باب سوم: چگونگی استدلال به روایات برای اثبات امامت آن حضرت، دلایل و نشانه‌هایی که در دوران غیبت صغری از آن حضرت آشکار شده و دلالت‌بر امامت ایشان می‌کنند، برخی از توقیعات (نامه‌ها و پیامهایی) که از آن حضرت رسیده است، کسانی که آن حضرت را دیده‌اند و یا وکیل ایشان بوده‌اند; باب چهارم: نشانه‌های سال و روز قیام قائم (علیه السلام)، سیره آن حضرت در زمان ظهور و خصال ظاهری آن حضرت; باب پنجم: پاسخ به شبهات و پرسشهایی که مخالفان مطرح می‌کنند . ۷ . بحارالانوار الجامعه‌لدرر اخبارالائمه الاطهار(علیهم السلام)، محمدباقر مجلسی معروف به «علامه مجلسی» (1111 – 1037 ق). . این مجموعه: ۱۱۰ جلدی، یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های روایی شیعه به شمار می‌آید و دربردارنده روایات بسیاری در زمینه‌های مختلف اعتقادی، اخلاقی، فقهی، تاریخی و … است . سه جلد از این کتاب; یعنی جلدهای ۵۱ تا ۵۳ با عنوان «تاریخ‌الحجه» به بررسی ابعاد مختلف زندگی امام عصر (علیه السلام)، از تولد تا غیبت و از غیبت تا ظهور اختصاص یافته و در آن بخش عمده‌ای از روایاتی که در هر یک از این زمینه‌ها از پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (علیهم السلام) نقل شده، جمع‌آوری گردیده است . مجلدات یاد شده که دربردارنده مطالب جلد ۱۳ از چاپهای قدیمی بحارالانوار است‌به دفعات ترجمه شده و برای همه علاقه‌مندان قابل استفاده است . (۱۲)پی‌نوشت‌ها: ۱ . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۵۳، ص۱۷۶، ح۷ . ۲ . محمدبن ابراهیم نعمانی، کتاب الغیبه، ص۲۰۰، ح۱۶ . ۳ . محمدباقر مجلسی، همان، ج۸، ص۳۶۸ . ۴ . مترجم این کتاب سیدجواد مصطفوی و ناشر آن دفتر نشر فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام) است . ۵ . متن کامل کتاب کمال‌الدین و تمام‌النعمه توسط منصور پهلوان ترجمه و در سال ۱۳۸۰ از سوی سازمان چاپ و نشر دارالحدیث و در سال ۱۳۸۲ از سوی انتشارات مسجد مقدس جمکران در دو جلد به همراه متن عربی منتشر شده است . ۶ . این کتاب توسط محمدجواد غفاری ترجمه و در سال ۱۳۷۶ از سوی نشر صدوق به همراه متن عربی منتشر شده است . ۷ . این کتاب توسط سیدهاشم رسولی محلاتی و ترجمه از سوی انتشارات علمیه اسلامیه منتشر شده است . ۸ . ر . ک: مصنفات الشیخ المفید، ج ۷ . ۹ . ر . ک: همان، ج ۳ . ۱۰ . این کتاب توسط شیخ محمد رازی ترجمه و با نام تحفه قدسی در علائم ظهور مهدی موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در سال ۱۳۵۰ از سوی انتشارات کتابفروشی اسلامیه منتشر شده است . ۱۱ . ترجمه نام این کتاب این است: «شناساندن پیشوایان هدایت‌به مردمان» 12 . جلد ۱۳ بحارالانوار به دفعات ترجمه و منتشر شده است، که معروف‌ترین آن‌ها ترجمه آقای علی دوانی است که با نام مهدی موعود از سوی انتشارات دارالکتب الاسلامیه منتشر شده است .اخیرا هم این کتاب با ترجمه حسن بن محمد ولی ارومیه‌ای از سوی انتشارات مسجد مقدس جمکران منتشر شده است .