بررسی اصول و مبانی رفتار انسانی در حوزه دین

مقدمهشاید بتوان گفت :ارتباط ،یکی از قدیمی ترین و درعین حال عالی ترین دست آوردهای بشربوده است.ارتباط درگذشته،علاوه برکارکردهایی که در جهت حفظ حیات و یاری گرفتن از دیگران داشته، زمینه ساز فعالیت های اجتماعی بوده است.اما درعصرحاضراهمیت برقراری ارتباط به حدی است که انسان ،پیوسته درجهت ابداع و ساخت وسایل،ابزار و شیوه ها و روش های کارآمد تر ارتباط جمعی و بین فردی می کوشد.با وجود این ابزار و امکانات از اهمیت ارتباطات انسانی بدون وسیله و ابزارکاسته نشده است و همواره به دلیل احساس نیاز انسان به تعاملات اجتماعی،از روش های کلامی و غیرکلامی مانند حالت چهره ،وضعیت اندام ها و حرکات آدمی خواسته است به دیگران اطلاعات و احساسات خود را برساند یا دریافت کند.در این فصل از کتاب برآن شدیم تا با بررسی اصول و مبانی رفتار انسانی درحوزه ی دین ،به بیان روش های مبتنی برآن اصول پرداخته تا نحوه ی صحیح معاشرت با دیگران را به صورت مختصر به تصویر کشیم.
اخلاق ارتباطی (معاشرتی)منظوراز اخلاق ارتباطی مجموعه ی داروهای اخلاقی ،خوبی و بدی هایی است که در حوزه ی روابط انسانی وجود دارد هدف آن ایجاد،تقویت و استمرار روابط مطلوب انسانی است.موضوع اخلاق معاشرتی ارتباطات میان انسان ها است.
انواع روابط۱-رابطه ی انسان با خود۲-رابطه ی انسان با خدا۳-رابطه ی انسان با طبیعت۴-رابطه ی انسان با مردم
رابطه ی انسان با مردمالف)رابطه با اعضای خانواده که خود شامل والدین، خواهر ،برادر،همسر ،فرزندان و خویشان نزدیک می شود.ب)رابطه با افراد اجتماع که خود شامل کوچه و خیابان ،محل کار و تحصیل،مکان های خاص نظیر مسجد،پایانه،فرود گاه و…وسایل حمل ونقل مانند ماشین،قطار،هواپیما و رابطه با فامیل و بستگان و…می شود.
عوامل مؤثر درتنظیم روابط ما با دیگران۱-طرز تفکر و نگرش۲-نوع تربیت۳-نیاز۴-انگیزه۵-عادترابطه ی ما با مردم به طرز تفکر ،نگرش،بینش و باوری که از خود و دیگران داریم،برمی گردد.هرگاه نگاه آدمی به خود یا دیگران تغییر کند،زمینه های گفتاری و رفتاری او نیزتغییرپیدا می کند.روش های ارتباطی تا حدود زیادی به بینش و باورهای ما ارتباط می یابند.نوع تربیت شخصیت درابعاد فکری ،عاطفی ،اجتماعی و رفتاری در تنظیم رابطه ی آدمی با خود و مردم نیزمؤثر است.علاوه برنگرش ها و تربیت ها نوع عادات ،نیازهای جسمی،روحی و اجتماعی آدمی ،انگیزه ها و…جملگی در قبض و بسط روابط ما با خود و دیگران کارگرخواهد بود.۵-۱اصول روابط سالم انسانیایمان عالی ترین صفت نفسانی هدایت گر است.حضرت رسول (ص)در بیان منزلت و جایگاه رفیع ایمان درنصایح خویش به ابوذر می فرماید:ای ابوذر!هیچ چیزدرنزد خداوند،محبوب تر از ایمان به او و خودداری از آنچه نهی می کند،نیست.(۶)
۵-۱-۱اصل ایمان و محبت

روش های ارتباطی ناظربه این اصلالف)روش ابراز محبتحضرت علی(ع)فرموده اند:برادران ایمانی خود را به اندازه ی تقوای آنها دوست بدار.(۲)محبت و عاطفه از ثمرات ایمان است و لازمه ی رشد و توسعه ی ایمان ،تقویت و گسترش جنبه های عاطفی و برقراری پیوند قلبی و عاطفی با اهل ایمان و تقواست.رابطه ی انسانی اهل ایمان بایستی برمبنای محبت قلبی و واقعی باشد ؛هرچقدر محبت و صفای دل بیشترباشد،روابط استوارتر و زیبا تر و مستمرترخواهد بود.خارها و ناهمواری های انسانی از طریق محبت،به گُل و همواری ها تبدیل می شود.دلی به سمت گُل حرکت می کند که دل باشد نه گِل.ابراز محبت که میوه ی نازنین ایمان راستین است،درشکل گیری ،تقویت و ادامه ی روابط مطلوب با دیگران سهم بسیارزیادی را به خود اختصاص می دهد.درجمیع روبط انسانی می توان اثراین شیوه ی ارتباطی را دید :سلام کردن ساده،همیشه زود سلام کردن،محکم دست دادن،آشتی کردن،به دیدار هم رفتن،به استقبال رفتن و بدرقه کردن.حضرت رسول (ص)فرمود:«هدیه»دوستی می آورد و رابطه ی برادری را استوار می کند و کینه را می زداید.هدیه به یکدیگر بدهید تا محبت بیابید.(۳)ابراز دوستی به سه شیوه ی دادن هدیه (کتاب ،گل،لباس،وسیله و….)شنیداری(مثل گفتن جملات و کلمات محبت آمیز و خوب گوش دادن به صحبت های طرف مقابل)پوستی (مثل مصاحفه(دست دادن)و معانقه(درآغوش گرفتن))امکان پذیر است.استفاده از عبارات ،جملات و کلمات اثرگذار و حرکت آفرین و زندگی ساز ،خود جزیی از محبت و ایمان آدمی است.پخش صحبت های مثبت ،دادن امید،روحیه ی توکل به خداوند،توصیه به صبرو ایمان،تلاش و روحیه ی خستگی ناپذیر و…همگی حکایت از غنی بودن سرچشمه ی جوشان عشق و محبت و تقوای الهی است که حرکتش انسان سازو دوستی آفرین است.امام صادق (ع)فرمودند :«إذا أحبَبتَ رجلاً فأخبرهُ بذلک فإنَّهُ أثبتُ للمودَّهِ بینکما»هرگاه کسی را دوست داشتی به او خبربده ،چرا که این کار ،دوستی میان شما رااستوارتر می سازد.(۴)ب)روش صداقت و راست درگفتار و کرداربه راستی چه کسانی صادق اند؟افراد مؤمن و با ایمان .امام حسین (ع)می فرماید:«الصِّدقُ عزُّ»(5)راستگویی عزت است.صداقت به معنای باز و صریح بودن در ابراز احساسات ،نیازها و عقاید خود است.صداقت درتمام روابط انسانی مهم و ضروریست.فرد با صداقت،اگر چه تماماحساسات خود را ابراز نمی کند اما درعین حال خود را به شکل ساختگی نیز معرفی نمی نماید.صداقت شامل سه جزءاست:آگاهی ازخود ،پذیرش خود و بیان خود.حضرت امیر(ع)می فرماید:«النجاه فی الصدق»نجات درصداقت و راستی است.روان شناسان امروز می گویند :ارتباطات هنر است ،و روح این هنرصداقت و راستی است.صداقت پل ارتباطی مؤثرونتیجه بخشی است که باعث رشد شخصیت ،جلب اعتماد،گسترش جو عاطفی و مروج پیام دوستی و رفاقت بین انسان هاست.انسان ها زمانی به کاخ سعادت زندگی متعادل دست می یابند که زیرساخت های آن براساس صداقت و درستی ،پی ریزی شده باشد.برای این کار بایستی بذرصداقت را در دل و فکر بکاریم تا شاخ و برگ آن در گفتار و کردار نمایان شود و بهترین خوراک برای رشد و تقویت ریشه های آن،ایمان به خدا و معنویت است.
پاسخ به نیازهااصولاً نیازها به دو دسته ی مادی و معنوی تقسیم می شوند.انسان ها براساس همین نیاز ها به هم گره خورده اند.تشکیل خانواده،اجتماع،حکومت،قانون،عبادت گاه،تفرج گاه،خانه،شهر و…جهت پاسخ گویی به این نیازهاست.در یک تقسیم بندی دیگر نیازها یا فردی اند یا اجتماعی .نیازهای فردی نیز یا جسمی اند یا روحی و روانی.ارضای نیازها در صورتی به گسترش و توسعه ی شخصیت معنوی آدمی کمک می کند که مبتنی بر نیت الهی ،صداقت و ایمان باشد و روابط و معاشرتانسان ها با همدیگر اگر براساس این سه عنصر باشد اولاً انسان ها از خدا و خود بیگانه نمی شوند،ثانیاً سوء استفاده درروابط انسانی از بین می رود،ثالثاً خود خواهی ها کم رنگ شده،رابعاً دوستی و ارتباط ادامه پیدا می کند.آدمی زمانی دردوستی ها موفق می شود که از دایره ی تنگ خود خواهی ها بیرون آمده و به سوی مردم گام بردارد.هرچقدر به سمت عواطف لطیف انسانی و گره گشایی ازکارهای مردم حرکت کنیم،به تحقق سعادت دنیوی و اخروی خود و دیگران کمک کرده ایم.در واقع،خوش بخت کسی است که درجهت خوش بختی دیگران گام بردارد.نظام کائنات یک نظام داوردار ،هدف مند و با خصوصیت عمل و عکس العمل است.
این جهان کوه است و فعل ما صداسوی ما آید صداها را ندااز مکافات عمل غافل مشوگندم از گندم بروید،جو زجو
مرتفع کردن مشکلات دیگران ،توجه به نیازهای مردم و مهمترین آن نیازها یعنی نیازهای معنوی و روحی،نشان گرعشق و محبت شما به آنان است.محبت به عنوان نیازهای روحی است و ارضای آن یعنی توجه به ویتامین روانی آن.آدمی دارای نیازهای متعدد است که مهمترین آن ها را از زبان آبراهام مزلو،روان شناس شهیرغربی ،مطرح می کنیم.
۵-۱-۲اصل مسؤولیت پذیریسِرمسؤولیت آدمی به چند چیز برمی گردد:روح الهی،عقل آدمی،اراده و اختیار و فطرت پاک انسانی .به قول لسان الغیب،حافظ شیرازی :
 
آسمان بارامانت نتوانست کشیدقرعه ی کاربه نام من دیوانه زدند
مسؤولیت ،بسان درختی است که زمینه اش شناخت،ریشه اش اعتقادها و بهارش بحران ها،حادثه ها و گرفتاری ها و دردهاست.هنگامی که زمینه ها غنی بودند و سرشار،ریشه ها محکم بودند و زنده،درهر بهاری ،این درخت شکوفه می دهد و بار می آورد و حتی هیچ آفتی نمی بیند ،چون آفت ها ازکمبود تغذیه و فقرزمینه ها مایه می گیرند .در زمینه ای که انسان مجهول است و زیستن برای او مجهول،نقش انسان در عرصه های اجتماعی وفردی نیزمجهول است.درچنین بستری ،ریشه ی هیچ عقیده ای نمی روید و دراین «کویرو خشک زار»،«اعتقادی»سبزنخواهد شد و مسؤولیتی نخواهد روئید.کسی که دراین زمینه و با این ریشه ی مرده ،مسؤولیتی را گردن گرفت،با احساسات و عادت هایش زندگی می کند ،نه با انتخاب و سنجش و ارزیابی دقیق و خرد مندانه.مسؤولیت رابطه ی عمیقی با معرفت ،ایمان ،تربیت و خود شناسی دارد.کسانی که دلیلی برای انسان بودن وانسان ماندن ندارند،طبیعتاً دلیل و معیاری برای کارهای انسانی خود ندارند و احساس پوچی به شکل بی تفاوتی ،عصیان،طغیان،غنیمت شمردن دم ،ابتذال،خود باختگی و….جلوه می کند.اما کسی که «إنّا لِلِّه و إنّا إلیه راجعون(۶)»شعاراوست و باورش شده که به سوی خدا بازمی گردد ،نعمت های او را در راه او خرج می کند و ناچار به خلق و نیازهای خلق او می اندیشد،زیرا این ها عیال و خانواده ی اوهستند(۷).برای شناخت وظیفه و مسؤولیت نیازمندیم به:-آزادی از اسارت ها و هواها-میزان،سنجش و ترازو-مشورت-ملاک اهمیت
روش های ارتباطی ناظر براین اصلالف)گره گشایی از امور مردم و تعهد و التزام در قبال آن هاب)تعهد در برابر پیمان هاج)اصلاح و آشتی بین مردمحضرت رسول اکرم (ص)فرمودند:«برترین صدقات، اصلاح میان مردم است(۸).»آری !قلوب را به هم نزدیک کردن ،برقراری پیوند دل ها ،نزدیک کردن مردم به یکدیگر عبادت و پرستشی بزرگ است.پیامبر اکرم(ص)در حدیثی دیگر می فرمایند:«مؤمن سی حق بر برادر خود دارد که مسؤولیتش از بابت این حقوق برطرف نخواهد شد مگر با ادای آن ها یا گذشتصاحب حق.از جمله آنکه:شرط دوستی را نگه دارد،هنگام بیماری به عیادت او رود،به خوبی یاریش کند،نیازش را برآورد،همواره او را خیرخواهی کند،مانع بدگویی درباره ی او شود،عذرش را بپذیرد،لغزش او را ببخشد،او را به راستی دوست بدارد،با او دشمنی نکند و ….(۹)»تمامی این حقوق و موارد حکایت از مسؤولیت پذیری انسان ها در قبال همدیگر دارد که هرکدام به اصول و روش های گذشته بازمی گردد.مسؤولیت پذیری ،درد شناسی و آگاهی و زحمت کشیدن تماماً ازیک خانواده اند.به قول مولانا:
 
پس بشنو این اصل را ای اصل جوهرکه را درد است ،او برده است بوگریه و زاری که دربیماری استوقت بیماری همه بیداری استهر که او آگاه تر پردردترهر که او داناتر،رخ زردتر
۵-۱-۳اصل عزت نفسخداوند برای انسان دراساس انسان بودنش ،بهره وری هایی را فراهم آورده که مایه ی امتیازاو ازغیرانسان است و به سبب آن ،وی را بزرگوار و مکرم داشته است.اصل عزت ناظربه این ویژگی است و مقصود ازاین اصل،آن است که باید انسان مکرم را عزیز داشت و مایه های عزت نفس او را فراهم آورد.خداوند خود صاحب عزت و تدبیر و عزت پرور است و معیارعزت نیز تقواست.(۱۰)
روش های ارتباطی ناظر براین اصلالف)دیدن و ابراز توانایی های دیگرانب)تغافل ازخطاج)تواضع و احترامدر توضیح روش های مذکور باید گفت:انسان ها اگرخود را توانا ببینند یا آنها را توانا بدانند،احساس سربلندی و عزت خواهد کرد و هرگاه خویشتن را ناتوان بیابند و آن ها را ضعیف ببینند،احساس لذت خواهند کرد.برای تقویت روابط انسانی مطلوب و سالم ،توجه به این سه روش حائزکمال اهمیت است.اگر در برقراری روابط و ارتباطات انسانی ،فرد یا افرادی بسان مگس باشند و فقط روی جنبه های ضعیف ،نارسایی ها و کمبودها و عیوب بنشینند،هیچ انسانی خواهان دوستی و ادامه ی رابطه با این چنین افرادی نخواهد بود.در روابط انسانی اگربا زبان و عمل نعمت ها و قوت های دیگران را که عطیه ای الهی است و حامل تلاش خود آن هاست،متذکر شویم،سبب رشد عزت نفس و تقویت روابط و استحکام دوستی ها می شود .۵-۱-۴اصل آراستن شخصیتاین اصل به ما می گوید:در روابط انسانی،آراستن صورت که بعضاً خود حکایت از آراستن باطن می کند و رغبت ها را برمی انگیزد،سبب تحسین و جذب و انجذاب می شود.غرض ازآراستن شخصیت ،بزک کردن خویش نیست که آن خلاف آراستن است.حضرت علی(ع)فرمود:«إن لم تکن حلیماً فتحلَّم،فإنَّهُ قلَّ من تشبَّه بقومٍ إلّا و أوشک أن یکون منهم(۱۱)»اگر حلیم و بردبار نیستی ،خود را به بردباری و حلیمی بزن،چرا که هیچ کس خویش را شبیه قومی نمی سازد،مگراینکه امید است از آنان باشد.
روش های ارتباطی ناظربراین اصلالف)آراستن ظاهراین روش،مترادف اشراف منشی نیست،بلکه مترادف با شرف گزینی است.این روش نفرت ها و گریزها را از بین برده و دوستی ها و رغبت ها را فزونی می بخشد.«یا أیُّها المُدَّثِّرُ قم فأنذر و ربِّکَ فَکَبِّرو ثیابکَ فطَهِّر(۱۲)»«ای به جامه پیچیده !برخیز و به انذار مردم همت گمار و خدایت را به بزرگی یاد کن و جامه ات را از هرعیب و آلایش پاکیزه دار.»شهره بودن پیامبربه نظیف بودن و خوش بویی ناظر برهمین روش است.آراستن غیرازآرایش است،زیرا آرایش پوششی است برزشتی یا مکمل زیبایی ،اما آراستن پوششی است درراستای زیبایی.ب)تزیین کلامکلام آینه ی مفاهیم و معانی است.این آینه هرچه مصفاترباشد،به همان میزان بر شفافیت و نفوذ مفاهیم و معانی خواهد افزود.درروابط انسانی،آن هم رابطه ی کلامی که اساس تمامی روابط بین انسان هاست ،بایستی به عمق معانی و واژه ها اندیشید،ازکژ و کدر سخن گفتن اجتناب کرد،به بلندای قامت کلام فکر کرد و تعبیرهای بلند آفرید.گاه تعبیری به تنهایی به وزن کتابی سخن دارد و اثرش در آدمی پایدار و پردوام است.قرآن در زیباترین هیأت کلامی درکل هستی جلوه گر است.چرا که معجزه ی این دین انسان پرور و اصالت آفرین ،کلام خداوند است که در کتاب بزرگ هدایت گر او یعنی قرآن متجلی است.
 
نردبان آسمان است این کلامهر که از آن ،بر رود آید به بامنی به بام چرخ کان اخضر بودبل به بامی کز فلک برتربود
۵-۱-۵ اصل اصلاح شرایطمبنای این اصل ویژگی تأثیرپذیری انسان از شرایط مختلف محیطی اعم از شرایط زمانی،مکانی و اجتماعی است.طبق این ویژگی ریشه ی برخی از افکار ،نیات و رفتارهای آدمی را باید درشرایط محیطی او جستجو کرد.به عبارت دیگر،انسان هم ازحیث ظاهر و هم ازحیث باطن خویش،تحت تأثیر شرایط قرار دارد ولی محکوم شرایط نیست.اصل حاضر بیان گرآن است که برای زدودن پاره ای از حالات و رفتارهای نا مطلوب و نیزبرای ایجاد حالات و رفتارهای مطلوب درانسان باید به دست کاری شرایط محیطی او برخاست.«تغییر روابط آدمی»با شرایط زمانی و مکانی و خاصه شرایط اجتماعی مبدأ تغییر بسیاری از حالات و رفتارهای اوست.
روش های ارتباطی ناظربراین اصلالف)تغییر زمینه هامنظورازتغییرزمینه ها تغییردرساخت های متعدد شخصیتی یعنی تغییرات جسمانی و روحی درجهت مطلوب است .یک بعد دیگرتغییرکه باعث تغییرات رفتاری و اندیشه ای دردیگران خواهد شد ،تغییر درروابط اجتماعی ماست.هرچقدراین تغییرات نیکوتر باشد،روابط معاشرتی را زیباترخواهد ساخت.ب)جاذبه و دافعه به تناسب روحیات افراد و موقعیت هاج)رعایت زمان و مکان در گفتگو ،خواست ها و خواهش ها۵-۱-۶اصل خرد ورزیاین اصل، بیان گرتأثیر عمیق و جهت آفرین عقل در برابر روابط ما با مردم است.غلبه برمشکلات ارتباطی و توسعه ی متوازن روابط بشری جزبا بهره گیری صحیح ازقدرت تعقل میسرنخواهد بود .بهره برداری مطلوب از این اصل ،ناملایمات و دشواری های به وجود آمده درمسیر ارتباطات آدمیان را حل و فصل کرده و وصل ها و فصل ها را در راستای رضایت خالق عقل هدایت می کند.
روش های ارتباطی ناظربراین اصلالف)پندهای مشفقانه دادنب)توصیه به تفکر،مطالعه و تعلیمبهترین و شرافت مندانه ترین نوع رابطه،آن رابطه ای است که باعث هدایت فکر به سوی خدا و جلوگیری از ضلالت ها و لغزش های خود و دیگران باشد.یکی از طرق رسیدن به این مقصود،ازطریق دعوت به علم و دانش است.«و ما یَعقِلُها إلّا العالِمُون»(13)و جزعالمان،کسی به تعقل در باب آن نخواهد پرداخت.قرآن یاد می دهد که عقل جز دربستر علم و معرفت رشد نمی کند.برای عاقل بودن باید عالم بود،گرچه هرعالمی عاقل نیست.عالم شدن بدون مطالعه و تعلیم،شدنی نیست و کسانی در این وادی موفق اند که ضمن استفاده ی درست از پندها ،علوم،تفکرات،مطالعات و تعالیم انبیاء و اولیاء،خلق خدا را نیز به این امور توصیه و دعوت کنند.قطعاً چنین ارتباطی رضایت خدا ،هدایت خلق،شادی،آرامش،و سرافرازی دنیا و آخرت را تضمین می کند.
پی نوشت:

۱-شیخ طوسی،امالی ،ص۵۳۱٫۲-بحار الانوار،ج۷۲،ص۹۸٫۳-بحارالانوار،ج۷۴،ص۱۶۶«الهدیه تورثُ الموده و تجدر الاخوه و تذهب الضغینه و تهادوا تحابوا».4-کافی،ج۲،ص۶۴۴٫۵-همان،ج۱ص۲۶٫۶-بقره(۲)/۱۵۶٫۷-کافی،ج۲،ص۱۶۴پیامبر اکرم (ص)فرمودند:«الخلق عیال الله فأحب الخلق إلی الله من نفع عیال الله و أدخل علی اهل بیت سروراً».8-مستدرک الوسایل،ج۷،ص۲۶۳٫۹-وسایل الشیعه،ج۱۲،ص۲۱۲٫۱۰-ر.ک:خسرو باقری ،نگاهی دوباره به تربیت اسلامی،ص۱۳۵٫۱۱-نهج البلاغه،حکمت ۲۰۷٫۱۲-مدثر(۷۴)/۴-۱٫۱۳-عنکبوت(۲۹)/۴۳٫منبع:کتاب وصال مهر ورزان