کربلاو حوادث مربوط به آن در اشعار شاعران پارسی، خصوصاً شاعران شیعی نمود بسیاری دارد. مولانا محمد اهلی شیرازی یکی از شاعران شیعی است که در اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم، این موضوع را در اشعار خود پرورانده است. این پژوهش بر مبنای بررسی اشعار کربلایی او شکل گرفته است.از مهم ترین یافته های مقاله ی حاضر می توان به این نکات اشاره نمود: بهره گیری شاعر از تفکرات شیعی، توصیف وقایع کربلا که موضوع اخیر در این مقاله، تحت عناوین زیر بررسی شده است : تأثیرپذیری شاعر از حوادث کربلا، ترسیم گوشه هایی از وقایع کربلا، تأثیر حوادث کربلا بر عالم و توصیف شاعر از آنها و بهره گیری از اجرام آسمانی و طبیعت و … در این توصیف ها به شخصیت های مثبت و منفی واقعه ی کربلا، آرایه های ادبی که با محوریت کربلا در شعر اهلی پدید آمده اند پرداخته شده است.کلید واژه ها : تفکر شیعی، کربلا، امام حسین، اهل بیت، آرایه ها و فنون ادبی ،اهلی.
مقدمه هدف این مقاله، بررسی کیفیت و نحوه ی ترسیم حوادث کربلا در شعر اهلی شیرازی است. متأسفانه هیچ پژوهش جامعی درباره ی این شاعر و سبک و سیاق کلامش انجام نشده و به تبع حوادث کربلا و اوصاف آن نیز در شعر او مورد تحقیق و تفحص قرار نگرفته است؛ به همین دلیل ابتدا و به اختصار به شرح حال، سرگذشت و آثار او پرداخته می شود.مولانا محمد اهلی شیرازی در سال ۸۵۸ ق متولد شد و به سال ۹۴۲ ق وفات یافت. مدفن او در کنار آرامگاه حافظ است.«مولانا اهلی شیرازی نامش محمد، مولدش شیراز و از جمله عرفای صاحب جاه بوده» (فرصت شیرازی ، ۱۳۷۷ ، ج۲ ، ص ۷۸۹) است.جای شبهه نیست که اهلی، مذهب شیعه ی دوازده امامی داشته (۱) و در اشعار او این امر کاملاً هویدا است. اهلی به حوادث کربلا نیز بسیار پرداخته است. در اشعار او همچنین به احمد بن موسی الکاظم (شاه چراغ) اشاره شده و ارادت بسیار شاعر به ایشان نمایان است :
آن که خاک آستانش کعبه ی صدق و صفاستسیّد سادات عالم ، احمد موسی الرضاست
(اهلی ، ۱۳۶۹، ص ۴۴۰)(۲)
احمد بن موسی بن جعفر بن باقریکز علیّ بن حسین بن علیّ مرتضاست
(همان ، ص ۴۴۱)
اهلی در اکثر انواع شعر دستی داشته است.«از اکثر سالکان مسالک سخنوری به وفور مهارت در شعر امتیاز تمام داشت. در علم قافیه و عروض و معما کامل بود و در جمیع اصناف شعر می گفت. مثنوی ذوبحرین و تجنیس که عقل درو متحیر است »(صفوی ، ۱۳۸۴،ص۱۷۷).اشعار او شامل قصاید، غزل ها، ترکیب بند، ترجیع بند، قطعات، رباعی و مثنوی است (صفا ، ۱۳۸۶ ، ج۵ ، صص ۶۰۶-۶۱۱). «مولانا اهلی، سرآمد فصحای زمان و سردفتر بلغای سخندان در فنون شعر [بود که] در کمال مهارت قصاید مصنوع گفته [است]» (آذر بیگدلی ، ۱۳۳۶ ، ص ۲۰۴).او در قصیده ای مصنوع، به شرح آرایه های ادبی و مباحث بلاغی می پردازد که مطلع آن ذکر می شود :
نسیم کاکل مشکین کراست چون تو نگارشمیم سنبل پرچین کجاست مشک تتار
(اهلی ،همان ، ص ۷۷۷)
«به وفور مهارت در فن شعر امتیاز داشت و این قصیده ی مصنوع سلمان ساوجی را تتبع نمود :
صفای صفوت رویت بریخت آب بهار /هوای جنت کویت ببیخت مشک تتار»(حسینی، ۱۳۶۲ ، ص ۱۵۶).از شعر او نغمه ی کلام سعدی به گوش می رسد. «مولانا اهلی شیرازی در سلک شعرای کرام و فضلای عظام انتظام داشته … و در جمیع اصناف شعر می گفت. … دیوان اشعار او مسلم ارباب نظر و چاشنی شعر سعدی در کلام او مضمر است» (شوشتری ، ۱۳۷۶ ق، ص۱۸۹).اهلی به اشعار فنی ودارای صنعت ادبی علاقه ی خاصی داشت.«صاحب دیوان است و مثنوی سحر حلال که ذو بحرین و ذوقافیتین است، از مصنفات اوست» (کوپاموی ، ۱۳۳۶ق، ص۱۳۹).سبک شعری اهلی در واقع ادامه ی سبک عراقی است و از نازک خیالی و معنی سازی سبک هندی در آن اثری نیست. غزل و قصیده های او در عین استواری و استحکام، روان و دلنشین است و یکی از مهم ترین مضامین شعر او، توجه به شیعه و سرگذشت آن است.(۳)
تفکرات شیعی در اشعار اهلی اهلی در قصاید، ترکیب بند، ترجیع بند، قطعات، مثنوی شمع و پروانه و مثنوی سحر حلال به نکات مضامینی اشاره می کند که مؤید تفکرات شیعی اوست. او در اشعارش به توحید و ستایش خداوند می پردازد و به ستایش پیامبر، دوازده امام بزرگوار شیعه، اهل بیت نبوت و سرگذشت آن بزرگان توجه دارد و به توصیف احوال آنان می پردازد که به برخی از این تفکرات اشاره می شود:
مدح و منقبت حضرت علی (علیه السلام) اهلی در دو قصیده ی زیر، به مدح و منقبت امام علی (علیه السلام) اشاره می کند:
ای جان همه جان ها، روح القدسی گویاپنهان ز نظر اما در دیده ی جان پیدا
(اهلی ، همان ، ص ۴۲۰)
شاه نجف که هر دو جهان در پناه اوستهر جا سری که هست همه خاک راه اوست
(اهلی ، همان ، ص ۴۲۵)
او در این قصاید به توصیف مقام آن حضرت می پردازد و از سرگذشت و احوال ایشان سخن می گوید. در اشعار زیر نیز می توان ذکر امام علی (علیه السلام) را دید :
آن شهنشاهی که بحر لافتی را گوهر استشحنه ی دشت نجف، شاه ولایت حیدر است
(همان ، ص ۴۲۷)
شاه نجف که گوهر بحر عنایت استچون بحر بیکران کرمش بی نهایت است
(همان ، ص ۴۴۱)
صبح سعادت دمید حق در دولت گشادپرتو مهر علی بر همه عالم فتاد
(همان ، ص ۴۵۲)
ای با سپهر بوقلمون هیبتت به جنگروز و شب از نهیب تو گردیده رنگ رنگ
(همان ، ص ۴۸۰)
تو شیر خدایی به یقین یا اسداللهسربیشه ی تو عرش برین یا اسدلله
(همان ، ص ۵۰۰)
ما بی کسیم و معرکه خونخوار یا علیما را به لطف خویش نگهدار یا علی
(همان ، ص ۵۰۹)
علاوه بر این موارد، در اشعار دیگر از جمله در آغاز مثنوی شمع و پروانه و سحر حلال به اوصاف ارزشمندی از آن حضرت اشاره می شود که البته خود، مقاله ی دیگری می طلبد.
پی نوشت ها :
* استاد یار دانشگاه قم۱ ـ برای دریافت شرح حال اهلی و مذهب او، ر.ک به : دهخدا ، ۱۳۷۷، ذیل «اهلی شیرازی».نیز : رازی ، ۱۳۷۸؛ علیشیروانی ، ۱۳۶۳و حسینی ، ۱۳۸۲٫۲ ـ دیوان اهلی شیرازی در سال ۱۳۶۹ به چاپ دوم رسید. جهت جلوگیری از تکرار، به ذکر نام اهلی و صفحه بسنده شد.۳ ـ میان شرح حال اهلی شیرازی و اهلی ترشیزی در تذکره ها خلط بحث شده است (ر.ک به : گلچین معانی ، ۱۳۶۳ ، ج۲ ، ص ۷۱۹). منبع:فصلنامه شیعه شناسی شماره ۲۷
هیچ نظری وجود ندارد