بررسی حدیث ردّ الشمس (۶)

۹- اشکال ابن جوزی ؛خلاصه اشکال چنین است گوید : سند این روایت به خاطر وجود اشخاصی مانند احمد بن داوود ، فضیل بن مرزوق ، عبدالرحمن بن شریک و شخص متهم یعنی ابن عقده که رافضی می باشد ، جعلی و روایتی مضطرب است .( انا فلا اتهم بهذا الا ابن عقده فانه کان رافضیا یحدث بمثالب الصحابه )(۳۱).جواب سبط ابن جوزی : «گفته جد من مبنی بر اینکه این حدیث جعلی است ، ادعایی بدون دلیل می باشد ؛ زیرا ما آن حدیث را از عادلانی ثقه که طعنه ای بر ایشان نمی باشد نقل کرده ایم و در سندهای روایت احدی از کسانی که او ضعیف دانسته است نمی باشند . و همچنین ابوهریره این حدیث را نقل کرده است که آن را ابن مردویه نقل کرده است ، پس احتمال دارد کسانی که جدم به آنها اشاره کرده است در طریق ابوهریره باشند .و اتهام جد من به ابن عقده مبنی بر واضع بودن از باب ظن و شک می باشد نه از باب قطع و یقین و ابن عقده مشهور به عدالت می باشد و فضائل اهل البیت را نقل می کرده و بر آن اکتفا می کرده است و متعرض صحابه از جهت مدح و ذم نمی شده است ، پس او را نسبت به رفض داده اند … .و در این مورد حکایت عجیبی است که جماعتی از مشایخ ما در عراق برایم نقل کرده اند . آنها می گفتند : در نزد ابو منصور مظفر بن اردشیر عبادی واعظ بودیم که در مدرسه تاجیه در مدرسه ای در باب ابرز ( محله ای در بغداد ) نشسته بود و حدیث رد الشمس را برای علی علیه السلام نقل می کرد و آن را بسیار زیبا بیان می کرد و سپس فضائل اهل البیت علیهم السلام را ذکر می کردکه ابری جلوی خورشید را پوشانید تا جایی که مردم فکر کردند که خورشید غروب کرده است ، پس ابو منصور بر روی منبر ایستاد و به سوی خورشید اشاره کرد و شعری سرود که :لا تغربی یا شمس حتى ینتهیمدحی لآلِ المصطفى و لنجلِهِ‏و اثنی عِنانَکِ إن أردت ثناﺀهمْأ نسیتِ أن کان الوقوفُ لأجلِهِ‏إن کان للمولى وقوفُکِ فلیکنْهذا الوقوفُ لخیلِهِ و لرجلِه‏ »(32) .( غروب نکن ای خورشید تا مدحم برای آ مصطفی تمام شود و اگر خواهن ثنای ایشانی توقف کن، آیا فراموش کرده ای توقفت را برای او، اگر توقف تو برای مولا بوده است پس این توقف برای سپاهیان او می باشد)جناب علامه رحمه الله می گوید : « همچنین این قضیه را محی الدین بن ابی الوفاﺀ القرشی الحنفی در « جواهر المضیه » (ج ۲ ص ۵۰۲ ح ۹۰۹) در طبقات حنفیه نقل کرده است (۳۳) .نکته : برخی خواسته اند با توجیه کلام ابن تیمیه و ابن جوزی ، مبنی بر ضعف سند ، از آنها دفاع کنند . از جمله ایشان « ابو عبدلله الزرقانی المالکی » در شرح المواهب می گوید : ظاهر این است که آن طریقی که در دست آنها بده است از طریق برخی از کذابین بوده است و از طریق سابقی که ذکر کردیم نبوده است و گرنه با وجود آنها معذور بودند از حکم به ضعف حدیث ، چه رسد به وضع آن و اگر اسانید روایت بر آنها عرضه می گردید اعتراف می کردند که برای حدیث اصلی وجود دارد و جعلی نمی باشد (۳۴).سید احمد زینی دحلان شافعی نیز در « سیره النبویه » (ج ۲ ص ۲۰۱ ) گفته است : اعتباری به قرار دادن ابن جوزی این حدیث را در کتاب موضوعات نمی باشد ؛ زیرا علما اتفاق دارند که او در این کتاب تساهل کرده است ، تا جایی که در آن بسیاری از احادیث صحیح را قرار داده است و سیوطی گفته است (الفیه السیوطی فی علم الحدیث ص ۹۲) :و من غریب ما تراه فاعلمفیه حدیث من صحیح مسلم »(35)( و از غرائب موجود در کتاب موضوعات این است که در آن حدیثی از صحیح مسلم وجود دارد ) .
۱۰- گفته شده است :این حدیث تعارض دارد با حدیث صحیحی که می گوید : « لم تحبس الشمس علی احد الّا لیوشع » (36).(خورشید بازداشته نشد مگر برای یوشع )جواب (که بعضی از حفّاظ و اعلام به این اشکال داده اند) : بین این دو روایت به این صورت جمع می گردد که ؛ توقف نکرد خورشید برای احدی از انبیاﺀ غیر از من مگر برای یوشع (۳۷).همچنین جواب دیگری که می توان به این اشکال داد این است که این روایت مربوط به توقف خورشید است و بحث ما راجع به برگشت خورشید می باشد .
۱۱- اشکال ابن کثیر :در نقل این حدیث زنی از اهل بیت (اسماﺀ) انفراد دارد که حالش مجهول است(۳۸).جواب ( توسط نور الدین حلبی) : شایسته نیست برای کسی که در راه علم است از حفظ این حدیث تخلف کند زیرا آن از برجسته ترین نشانه های نبوت است و حدیثی متصل می باشد و در « امتاع » نقل گردیده است که آن حدیث از طرف اسماﺀ از پنج طریق نقل گردیده است و بواسطه آن اشکال ابن کثیر رد می گردد و همچنین سخن ابن جوزی مبنی بر موضوعه بودن حدیث (۳۹).
۱۲- اشکال ابن جوزی :با وجود قضا نیازی به بازگشت خورشید نیست و فایده ای بر آن مترتب نمی باشد .متن اشکال : « قلت ومن تغفیل واضع هذا الحدیث أنه نظر إلى صوره فضیله ولم یتلمح إلى عدم الفائده، فإن صلاه العصر بغیبوبه الشمس صارت قضاﺀ فرجوع الشمس لا یعیدها أداﺀ » (40).(می گویم و از غفلت جاعل این حدیث اینکه به آن به صورت فضیلت نگاه کرده و توجه نکرده است که فایده ای ندارد؛ زیرا نماز عصر با غایب شدن خورشید قضا می گردد و رجوع خورشید آنرا ادا نمی گرداند )جواب ؛ شهاب الدین الخفاجی ابتدا می گوید : « ان تعدد طرقه شاهد صدق علی صحته » ؛ (تعدد طرق این حدیث شاهد صدقی بر صحت آن می باشد) . و سپس به اشکال ابن جوزی می پردازد و در جواب می گوید : « نماز ایشان بواسطه عذری که مانع از خواندن نماز اداﺀ بود قضا گردید وآن عبارت است از عدم ایجاد مزاحمت برای پیامبر صلی الله علیه و سلم و این فضیلتی بزرگ است پس هنگامی که خورشید برگشت درک کردند فضیلت اداﺀ را » (41).
۱۳- شبهه مطرح شده در سایت کویتی :شیعیان برای اثبات امامت امامانشان به مسائل شاذ و خرافات و سحر پناه آورده اند .« … فرد الشمس لعلی مثل تعیین الائمه بالخرافات … لقد لجأ الرافضه الی اثبات امامه ائمتهم بالشذوذات و فنون السحر و الخرافات . و لو کانت عندهم الوصیه و عندهم النص و الیهم الاشاره لما التجوا للخرافات و السحر و الشعوذه » (42).( … بازگشت خورشید برای علی (علیه السلام)مانند تعیین ائمه با خرافات می باشد … و رافضه شیعه برای اثبات امامت امامانشان دست به دامن موارد نادر و سحر و خدافات شده اند. و اگر در نزد ایشان وصیت و نص بود به آن اشاره می کردند و دست به دامن موارد نادر و سحر و خدافات نمی شدند )در ادامه نویسنده این متن (عبد الرحمن دمشقیه) برای اثبات ادعای خود به نقل معجزه هایی برای امام سجاد علیه السلام ، امام حسین علیه السلام ، امام کاظم علیه السلام و امام رضا علیه السلام از کتاب شریف اصول کافی می پردازد و در پایان می گوید : « … وهکذا عرض القوم اصولهم بان الامامه لا تثبت الا بالنص و الاشاره و لا یکون الامام الا منصوصا علیه مشارا الیه من قبل الذی قبله » .( و اینچنین شیعیان اصول خود را عرضه می کنند که امامت تنها از طریق نص ثابت می گردد و امام تنها باید از طریق نص تعیین گردد و بوسیله امام قبلی به او اشاره شده باشد ) .جواب : اولا ؛ در کتابهای شیعیان و از جمله اصول کافی و … روایات زیادی وجود دارد که بر امامت ائمه معصومین صلوات الله علیهم تصریح گردیده است و در این مقام مجالی برای بیان آنها نمی باشد.ثانیا ؛ مسئله رد الشمس از جمله مسائلی است که در کتب عامه نیز بیان گردیده است و برخی از علمای آنها تصریح به صحت آن کرده اند که در صفحات گذشته بحث آن گذشت .
۱۴- اشکال علمیخورشید از جهت علمی ممکن نمی باشد که برگردد به سوی جایگاه خود بلکه این زمین است که باید برگردد از حرکت دورانی خود تا به جای اول خود برسد ، مانند اینکه خورشید برگشته است به سوی جایگاه خود ، و این مسئله اتفاق نمی افتد مگر یک مرتبه در آخر الزمان ؛ زیرا (حضرت) رسول صلی الله علیه و آله فرمودند : قیامت بر پا نمی گردد تا اینکه خورشید از مغرب طلوع کند . برای همین ممکن نمی باشد که خورشید برای علی کرم الله وجهه برگشته باشد ، پس این افترائی است بر خداوند و تکذیبی است بر رسولش .(متن اشکال : علمیا لا یمکن للشمس ان ترجع الى الواء بل على الارض ان تعکس حرکه دورانها حتى تبدو کأ ن الشمس هی التی عادت الى الوراء.و هذه الظاهره لن تحدث الا مره واحده و هی فی اخر الزمان لقول الرسول صلى الله علیه و اله لن تقوم الساعه حتى تطلع الشمس من مغربها .لهذا لایمکن للشمس ان تکون قد رجعت من مغربها لسیدنا علی کرم الله وجهه. فهدا افتراﺀ على الله و تکدیبا لحدیث رسوله )(۴۳) .جواب : اولا باید گفت این سخن که «خورشید برگشت» می تواند بر اساس کنایه باشد که حتی در زمان کنونی نیز با تمامی پیشرفتهای علمی و اثبات اینکه زمین به دور خورشید می گردد و مسلم بودن آن در نزد همه ، باز هم به صورت کنایه گفته می شود ؛ خورشید غروب کرد ، خورشید طلوع کرد ، خورشید پشت ابرها رفت و …ثانیا : حدیثی که به عنوان شاهد مطرح گردیده است در منابع روایی شیعی چنین مطرح شده است : « لَا تَقُومُ السَّاعَه حَتَّى تَکُونَ عَشْرُ آیَاتٍ الدَّجَّالُ وَ الدُّخَانُ وَ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا و … » (44). و همانطوری که ملاحظه می شود به جای حرف «لن» که دلالت بر نفی ابد می کند حرف «لا» آمده است که برای نفی است و دلالت دارد بر اینکه برای وقوع قیامت حتما باید خورشید از مغرب طلوع کند و دلالتی ندارد بر اینکه نمی تواند قبل از آن اتفاق بیافتد و حتی اگر روایت مطرح شده در اشکال را نیز قبول کنیم باز هم دلالتی بر آن نخواهد داشت ؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله خبر می دهند از اینکه در روز قیامت خورشید از مغرب طلوع خواهد کرد و راجع به اینکه آیا قبل از آن هم ممکن است اتفاق بیافتد سخنی نمی گویند .ثالثا : آنچه در روایت مطرح گردیده است طلوع خورشید از مغرب می باشد و هیچ ربطی به بحث ما که بازگشت خورشید است ندارد .
۱۵- اگر در نزد شما شیعیان خداوند عادل می باشد ، آیا گناهکار و خطاکار را مکافات می کند یا نه ؟!( متن اشکال : … اذا کان الشیعه یؤمنون ان الله عادل ، فلن یکافی المسیﺀ علی خطاه … ) (۴۵).جواب : اولا امیرالمؤمنین علیه السلام نمازشان را فراموش نکرده بودند و بواسطه قرار گرفتن سر مبارک رسول الله صلی الله علیه و آله نتوانستند نماز خود را بخوانند .ثانیا همانطور که در متن بعضی از روایات تصریح شده است ایشان نماز خود را به صورت نشسته و با اشاره می خوانند .ثالثا این اشکال در صورتی وارد است که ما روایاتی را بپذیریم که می گویند خورشید غروب کرده بود ، و الا در سایر روایات می گوید خورشید از وقت فضیلت نماز عصر گذشته بود .
۱۶- اشکال به عصمت اماماگر علی (علیه السلام) معصوم است پس چگونه خطا می کند و نماز عصرش را فراموش می کند؟! و اگر او ولیّ شماست خشوع و عصمتش مفقود می گردد ؛ زیرا کسی که خطا کند معصوم نمی تواند باشد .(متن اشکال : … هذا بحد ذاته خطا جسیم و زلل لا یغتفر لانه علی المعصوم الولی عندکم فان کان ولیکم فقد خشوعه و فقد عصمته لان من یخطی و یغلط لا یکون معصوما … ) (۴۶).جواب : همان پاسخی که برای اشکال قبل مطرح کردیم ما را از پرداختن به این اشکال بی نیاز می کند .
۱۷- اشکال به امام جماعت بودن امامحدیث شما دلیلی است بر اینکه علی (علیه السلام) امام جماعت نیست و مردم نمازشان را بدون امامت علی (علیه السلام) خوانده اند ، پس چگونه او امام ایشان است در حالی که مردم نماز خود را بدون او خوانده اند ؟!( متن اشکال : ان حدیثکم هذا دلیل ان علی لیس اماما للصلوه فصلی الناس بلا امامه علی !! فکیف یکون اماما لهم و هم یصلون بدونه ؟؟؟ ) (۴۷).جواب : پاسخ به این سؤال بر می گردد به اینکه سؤال کننده منظورش رد الشمس در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله است و یا در زمان بعد از ایشان ؛ اگر منظور او در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله است ، با حضور ایشان امامت امیرالمؤمنین علیه السلام معنا ندارد و بر فرض که از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان امام جماعت معین گردیده باشند ، همانطور که در متن بعضی از روایات به آن تصریح گردیده است ایشان در آن روز از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله به مأموریتی رفته بودند. و اگر منظور او در زمان بعد از رسول الله صلی الله علیه و آله است ، همانطوری که در فصل بررسی محتوایی مطرح کردیم ، عدم امام جماعت بودن ایشان در این مورد بنابر روایات به خاطر دو مطلب بوده است ؛ یا اینکه زمین به گونه ای بوده است که ایشان خود از خواندن نماز در آن خودداری می کنند ( شوره زار بودن ، ملعون بودن و …)و یا اینکه به خاطر تأخیر یارانشان در هنگام رد شدن از فرات ایشان خود نمازشان را خوانده اند.
نتیجه گیری ؛با توجه به آنچه بیان گردید به نظر می رسد حدیث ردّ الشمس ، به غیر از مواردی که اشاره شد و دارای مشکل متنی بود ، غیر قابل انکار باشد و همانگونه که گذشت از میان علمای شیعه کسی را پیدا نکردیم که این حدیث را رد کرده باشد و همچنین به غیر از تعداد اندکی از علمای متعصب اهل سنت که به بررسی شخصیت ایشان پرداختیم ، سایر علمای شاخص ایشان این حدیث را تأیید کرده اند .تعداد زیادی از علما (اعم از شیعه و سنی) نیز تصریح به صحت روایت کرده اند و سعی خود را برای دفاع از آن به کار گرفته اند .اشکالات مطرح شده نیز پاسخ داده شده است که در فصل دوازدهم به صورت نسبتا مفصل به آن پرداخته شد .همچنین باید توجه داشت که معجزه موقعی معجزه خواهد بود که از درک و فهم بشر فراتر بوده و با نیروی عادی قابل اجرا نباشد و لازمه آن اتصال به نیرویی ماوراء الطبیعه می باشد ، لذاست که تنها اولیای الهی و خاصان او قدرت بر انجام آن به اذن الهی دارند .آنچه در این مختصر جلب توجه می کند سکوت در برابر نقل ردّ الشمس برای حضرمی از طرف کسانی است که برای انکار این روایت نهایت تلاش خود را کرده اند و نشان از تعصب آنها و قصد آنها برای انکار فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام می باشد . انگیزه آنها نیز از کلام ایشان که می گویند شیعه می خواهد به واسطه این حرفها وصایت علی بن ابیطالب (علیه السلام) را اثبات کند معلوم می گردد ، که چیزی نیست جز جلوگیری از اشاعه هر چیزی که حاکی از برتری مطلق امیرالمؤمنین علیه السلام از خلفای سه گانه می باشد . این در حالی است که این مطلب یکی از کوچکترین فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام می باشد و شیعه را برای اثبات کلام خود ، آیات قرآن و نصوص روایی ، کفایت می کند.و در پایان ؛« اللهم إنی لو وجدت شفعاء أقرب إلیک من محمد و أهل بیته الأخیار الأئمه الأبرار لجعلتهم شفعائی فبحقهم الذی أوجبت لهم علیک أسألک أن تدخلنی فی جمله العارفین بهم و بحقهم و فی زمره المرحومین بشفاعتهم إنک أرحم الراحمین و صلى الله على محمد و آله حسبنا الله و نعم الوکیل » .فهرست منابع ؛۱- قرآن ؛ کلام الله المجید۲- الاحتجاج ؛ احمد بن علی طبرسی ؛ نشر مرتضى ؛ مشهد مقدس‏ ؛ ۱۴۰۳ هجرى‏3- الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد ؛ شیخ مفید رحمه الله ؛ کنگره جهانى هزاره شیخ مفید ؛ قم‏ اول‏ ؛ ۱۴۱۳ هجرى‏4- ارشاد القلوب ؛ حسن بن ابى الحسن دیلمى‏ ؛ انتشارات شریف رضى‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۱۲ هجرى‏5- اعلام الوری ؛ فضل بن حسن طبرسی ؛ انتشارات داراالکتب الاسلامیه ؛ قم‏ ؛ سوم‏6- اعلام النبوه ؛ أبو الحسن علی بن محمد بن حبیب الماوردی ؛ دار الکتاب العربی ؛ بیروت ؛ الأولى ؛ ۱۹۸۷ ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۷- الإقبال بالأعمال الحسنه ؛ سید بن طاووس رحمه الله ؛ دار الکتب الإسلامیه ؛ تهران‏ ؛ دوم‏ ؛ ۱۳۶۷ش۸- الامالی ؛ شیخ صدوق رحمه الله ؛ کتابخانه اسلامیه‏؛ چهارم ؛ ۱۳۶۲ شمسى۹- الامالی ؛ شیخ طوسی رحمه الله ؛ دارالثقافه ؛ قم‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۱۴ هجرى‏10- البدایه و النهایه ؛ ابن کثیر ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۱۱- البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع ؛ محمد بن علی الشوکانی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۱۲- اصول الحدیث و احکامه؛شیخ جعفر سبحانی؛مؤسسه الامام الصادق علیه السلام؛قم؛ الرابعه؛۱۴۲۶ه ق۱۳- بحارالانوار الجامعه لدرر الاخبار ؛ علامه مجلسی رحمه الله ؛ مؤسسه الوفاﺀ بیروت ؛ ۱۴۰۴ قمرى۱۴- تأویل الآیات الظاهره ؛ سید شرف الدین على حسینى استرآبادى ؛ مؤسسه انتشارات اسلامى ؛ قم ؛ اول‏ ؛ ۱۴۰۹ هجرى‏15- ترجمه الغدیر ؛ جمعى از مترجمان‏ ؛ بنیاد بعثت‏ ؛ تهران‏ ؛ اول‏16- تذکره الحفاظ ؛ محمد بن أحمد بن عثمان الذهبى ؛ دار الکتب العلمیه ؛ بیروت ؛ الأولى ۱۴۱۹هـ- ۱۹۹۸م۱۷- تذکره الخواص من الامّه بذکر خصائص الائمه ؛ سبط ابن جوزی ؛ مرکز الطباعه و النشر للجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام ؛ اول ؛ ۱۴۲۶۱۸- التعجب ؛ ابوالفتح کراجکی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۱۹- تفسیر البرهان ؛ سید هاشم بحرانی ؛ مؤسسه دارالمجتبی علیه السلام للمطبوعات ؛ قم ؛ اولی ؛ ۱۴۲۸ه – ۲۰۰۷م۲۰- تفسیر عیاشی ؛ محمد بن مسعود عیاشى‏ ؛ چاپخانه علمیه تهران‏ ؛ ۱۳۸۰ هجرى‏21- تفسیر کبیر ؛ امام فخر رازی ؛ دار احیاﺀ التراث العربی ؛ بیروت ؛ اولی ؛ ۱۴۱۵ه۲۲- تقویم الشیعه ؛ عبد الحسین نیشابوری ؛ دلیل ما ؛ قم ؛ اول ؛ ۱۳۸۵۲۳- جامع احادیث الشیعه ؛ آیت الله بروجردی رحمه الله ؛ المهر ؛ قم ؛ ۱۳۸۰ش ۱۴۲۲ه۲۴- حدیث شناسی ؛ علی نصیری ؛ سنابل ؛ قم ؛ اول ؛ زمستان ۸۳۲۵- خصائص الائمه علیهم السلام ؛ سید رضى‏ رحمه الله ؛ مجمع البحوث الإسلامیه ؛ آستان قدس رضوى علیه‏السلام‏ ؛ ۱۴۰۶ هجرى۲۶- الخصال ؛ انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏ ؛ دوم‏ ؛ ۱۴۰۳ هجرى‏27- درایه الحدیث ؛ کاظم مدیر شانه چی ؛ دفتر انتشارات اسلامی ؛ قم ؛ چهارم ؛ بهار ۸۴۲۸- الدرر المنتثره فی الاحادیث المشتهره ؛ جلال الدین سیوطی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۲۹- الدر المنثور فى تفسیر المأثور ؛ جلال الدین سیوطی؛کتابخانه آیه الله مرعشى نجفى‏ ؛ قم‏ ؛ ۱۴۰۴ ق‏30- دلائل الصدق لنهج الحق ؛ محمد حسن مظفر نجفى‏ ؛ موسسه آل البیت‏ ؛ قم‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۲۲ ه ق‏31- دلائل النبوه ؛ بیهقی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۳۲- دلائل النبوه ؛ إسماعیل بن عبد الرحمن القرشی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۳۳- دیوان سید حمیری ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۳۴- الذریعه الی تصانیف الشیعه ؛ شیخ آقا بزرگ تهرانى‏ ؛ اسماعیلیان ؛ قم ؛ ۱۴۰۸ هجرى قمرى۳۵- الذریه الطاهره ؛ دولابی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۳۶- رجال ابن داوود ؛ ابن داوود حلی ؛ دانشگاه تهران‏ ؛ ۱۳۸۳ هجرى‏37- رجال نجاشی ؛ احمد بن علی نجاشی ؛ مؤسسه انتشارات اسلامى ؛ ۱۴۰۷ هجرى۳۸- روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم‏ ؛ سید محمود آلوسى ؛ دارالکتب العلمیه‏ ؛ بیروت‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۱۵ ق‏39- روضه الواعظین ؛ محمد بن حسن فتال نیشابورى ؛ انتشارات رضى ؛ قم۴۰- سایت www.dd-sunnai.net41- سایت www.kuwaitchat.net42- سیر اعلام النبلاﺀ ؛ ذهبی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۴۳- شذرات الذهب ؛ ابن عماد ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۴۴- الشفاﺀ بتعریف حقوق المصطفی ؛ علامه قاضی ابوالفضل عیاض الیجصی (نرم افزار المکتبه الشامله )۴۵- الصحیح من سیره النبی الاعظم ؛ سید جعفر مرتضی عاملی ؛ دارالحدیث للطباعه ؛ بیروت ؛ الثانیه ؛ ۱۴۲۸ه- ۲۰۰۷م- ۱۳۸۷ش۴۶- الصّواعق المحرقه فی الردّ علی اهل البدع و الزندقه ؛ المؤلف : أبی العباس أحمد بن محمد بن محمد بن علی إبن حجر الهیتمی ؛ مؤسسه الرساله ؛ بیروت ؛ ُ الأولى ؛ ۱۹۹۷ ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۴۷- طبقات الشافعیه ؛ أبو بکر بن أحمد بن محمد بن عمر بن قاضی شهبه ؛ عالم الکتب ؛ بیروت ؛ الأولى ؛ ۱۴۰۷ هـ ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۴۸- طبقات الشافعیه الکبری ؛ تاج الدین بن علی بن عبد الکافی السبکی ؛ هجر ؛ الثانیه ؛ ۱۴۱۳هـ۴۹- الطرائف ؛ سید بن طاووس ؛ خیام ؛ قم‏ ؛ ۱۴۰۰ هجرى۵۰- علل الشرایع ؛ شیخ صدوق رحمه الله ؛ مکتبه الداورى ؛ قم۵۱- عمده القاری فی شرح صحیح البخاری ؛ بدر الدین عینی ؛ نرم افزار مکتبه الشامله۵۲- الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب ؛ علامه امینی رحمه الله ؛ : مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه‏ ؛ قم‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۱۶ ه ق‏53- الفتاوی الحدیثیه ؛ ابن حجر هیتمی ؛ دارالفکر ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۵۴- فتح الباری شرح صیح بخاری ؛ أحمد بن علی بن حجر أبو الفضل العسقلانی الشافعی ؛ دار المعرفه ؛ بیروت ؛ ۱۳۷۹۵۵- الفصل فی الملل و الاهواﺀ و النحل ؛ ابن حزم ؛ مکتبه الخانجی ؛ قاهره (نرم افزار المکتبه الشامله )۵۶- الفضائل ؛ شاذان بن جبرئیل قمى ؛ انتشارات رضى ؛ قم‏ ؛ دوم‏ ؛ ۱۳۶۳ شمسى‏57- فضائل الخمسه من الصحاح السته ؛ سید مرتضی حسینی فیروزآبادی ؛ مؤسسه الاعلمی للمطبوعات ؛ بیروت ؛ رابعه ؛ ۱۴۰۲ه- ۱۹۸۲م۵۸- فیض العلام فی عمل الشهور و وقایع الایام ؛ شیخ عباس قمی رحمه الله ؛ مؤسسه انتشاراتی صبح پیروزی ؛ اول ؛ تابستان ۸۵۵۹- فهرست ؛ شیخ طوسی رحمه الله ؛ مکتبه المرتضویه ؛ نجف اشرف۶۰- قادتنا کیف نعرفهم ؛ سید محمد هادی حسینی میلانی ؛ شریعت ؛ قم ؛ اولی ؛ ۱۴۲۶۶۱- قصص الأنبیاﺀ ؛ قطب الدین راوندی ؛ بنیاد پژوهش‏هاى اسلامى آستان قدس رضوى‏؛ اول‏؛۱۴۰۹ ه۶۲- الکافی ؛ ثقه الاسلام کلینی ؛ دار الکتب الإسلامیه ؛ تهران‏ ؛ چهارم‏ ؛ ۱۳۶۵ شمسى۶۳- الکامل فی التاریخ ؛ ابن اثیر ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۶۴- کشف الرمس عن حدیث رد الشمس ؛ شیخ محمد باقر محمودی ؛ مؤسسه المعارف الاسلامیه ؛ قم اولی ؛ ۱۴۱۹ه۶۵- کشف الغمه ؛ على بن عیسى إربلى ؛ انتشارات مکتبه بنى هاشمى ؛ تبریز ؛ ۱۳۸۱ ه۶۶- کشف الیقین ؛ علامه حلی رحمه الله ؛ مؤسسه چاپ و انتشارات، وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۱۱ هجرى‏67- کفایه الطالب ؛ محمد بن یوسف کنجی شافعی ؛ مطبعه الغری ؛ نجف ؛ ۱۳۵۶ه۶۸- مأه منقبه ؛ ابن شاذان قمى‏ ؛ انتشارات مدرسه امام مهدى (عجل الله تعالی فرجه) ؛ قم‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۰۷ هجرى‏69- مجمع البحرین ؛ مرحوم طریحی ؛ مؤسسه تاریخ العربی ؛ بیروت ؛ الاولی ؛ ۱۴۲۸ه۷۰- مرآه الجنان و عبره الیقظان فی معرفه حوادث الزمان ؛ یافعی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۷۱- مرآه العقول فی شرح اخبار آل رسول ؛ علامه مجلسی رحمه الله ؛ دارالکتب الاسلامیه ؛ تهران ؛ ۱۴۰۴ه-۱۳۶۳ش۷۲- مرزهای اعجاز ؛ آیت الله العظمی خوئی ؛ ترجمه آیت الله سبحانی ؛ مؤسسه امام صادق علیه السلام ؛ قم ؛ اول ؛ ۱۳۸۵-۱۴۲۷۷۳- مشکل الآثار ؛ طحاوی ؛ نرم افزار المکتبه الشامله۷۴- مصباح کفعمی ؛ ابراهیم بن على عاملى کفعمى ؛ انتشارات رضى (زاهدى) ؛ قم‏ ؛ دوم‏ ؛ ۱۴۰۵ ه۷۵- مصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر ؛ رافعی ؛ نرم افزار گنجینه روایات نور۷۶- معجم الگبیر ؛ ابوالقاسم الطبرانی ؛ مکتبه العلوم و الحکم ؛ موصل ؛ طبعه الثانیه ؛ ۱۴۰۴-۱۹۸۳۷۷- معجم الوسیط ؛ جمعی از مؤلفان ؛ مؤسسه الصادق للطباعه و النشر ؛ تهران ؛ الخامسه ؛ ۱۴۲۶ه ق۷۸- معجم المؤلفین ؛ نرم افزار مکتبه الشامله۷۹- مفاتیح الجنان ؛ شیخ عباس قمی ؛ آل محمد علیهم السلام ؛ اول ؛ تابستان ۸۴۸۰- مفاتیح الغیب ؛ امام فخر رازی ؛ دار احیاء التراث العربى‏ ؛ بیروت‏ ؛ سوم‏ ؛ ۱۴۲۰ ق‏81- مفردات الفاظ القرآن ؛ راغب اصفهانی ؛ دار القلم ؛ بیروت ؛ الاولی ؛ ۱۴۱۶ه – ۱۹۹۶م۸۲- المناقب ؛ ابن شهر آشوب ؛ مؤسسه انتشارات علامه ؛ قم‏ ؛ ۱۳۷۹ هجرى‏83- مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه السلام ؛ ابن غزالی ؛ دارالاضواﺀ ؛ بیروت ؛ الثالثه ؛ ۱۴۲۴ه۸۴- من لا یحضره الفقیه ؛ شیخ صدوق رحمه الله ؛ مؤسسه انتشارات اسلامى ؛ سوم‏ ؛ ۱۴۱۳ هجرى۸۵- منهاج السنه النبویه ؛ ابن تیمیه ؛ مؤسسه قرطبه ؛ طبعه الاولی (نرم افزار المکتبه الشامله)۸۶- الموسوعه الرجالیه ؛ شیخ علی اکبر ترابی ؛ مؤسسه الامام صادق علیه السلام ؛ قم ؛ الثانیه ؛ ۱۴۲۴ه۸۷- الموضوعات ؛ ابن جوزی ؛ طبعه الاولی ؛ ۱۳۸۶-۱۹۶۶ (نرم افزار المکتبه الشامله )۸۸- اللآلی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه ؛ حافظ جلال الدین السیوطی ؛ دارالکتب الاسلامیه (نرم افزار المکتبه الشامله )۸۹- لسان العرب ؛ ابن منظور ؛ نرم افزار نور۹۰- لهوف ؛ سید بن طاووس ؛ انتشارات جهان ؛ تهران‏ ؛ ۱۳۴۸ شمسى‏91- نهج الحق ؛ علامه حلی رحمه الله ؛ مؤسسه دار الهجره ؛ قم‏ ؛ اول‏ ؛ ۱۴۰۷ هجرى‏92- وسائل الشیعه ؛ شیخ حر عاملی رحمه الله ؛ مؤسسه آل البیت لإحیاﺀ التراث؛ قم‏ ؛ اول‏؛ ۱۴۰۹ه۹۳- وفیات الاعیان وأنباﺀ أبناﺀ الزمان ؛ شمس الدین احمد بن محمد بن ابی بکر بن خلکان ؛ دار صادر ؛ بیروت ؛ نرم افزار المکتبه الشامله
پی نوشت ها :
۱- بحارالانوار ۴۱/۱۷۵ ( به نقل از مناقب ابن شهر آشوب ۲/۳۱۹)۲- همان ۴۱/۱۸۶ و ۱۸۷۳- بحارالانوار ۴۱/۱۸۴ _ الطرائف ۱/۸۴۴- تذکره الخواص ۳۳۹۵- بحارالانوار ۴۱/۱۷۵۶- همان ۱۷/۳۴۸۷- بحارالانوار ۴۱/ ۱۸۷۸- بحارالانوار ۵۵/۱۶۶۹- الارشاد ۲/ ۳۸۵، روضه الواعظین ۲/۲۶۴، کشف الغمه ۲/۴۶۶ ، بحارالانوار ۵۲/۳۳۹ و ۵۵/۹۱۱۰ – www.kuwaitchat.net11 – در حدیثی به این نکته اشاره شده است : «عن اسماء بنت عمیس قالت لما ردت الشمس علی علۑ بالصهباء قال النبی صلی الله علیه و آله : اما انها سترد لک بعدی حجه علی اهل خلافک » . (قصص الانبیاء راوندی ۲۹۱)۱۲- بحارالانوار ۴۱/۱۸۵ و ۱۸۶۱۳- منهاج السنه النبویه ۸/۱۱۳۱۴- همان ۱۲۶ و ۱۲۷۱۵- دلائل الصدق لنهج الحق ۶/۲۱۴۱۶- منهاج السنه النبویه ۸/۱۲۲۱۷- سوره مبارکه قمر آیه ۱۱۸- دلائل الصدق لنهج الحق ۶/۲۱۵و۲۱۶۱۹- منهاج السنه النبویه ۸/۱۲۶ و ۱۲۷۲۰- دلائل الصدق لنهج الحق ۶/۲۱۷ و ۲۱۸۲۱- منهاج السنه النبویه ۸/۱۲۷۲۲- دلائل الصدق لنهج الحق ۶/۲۱۹۲۳- منهاج السنه النبویه ۸/۱۲۰۲۴- دلائل الصدق لنهج الحق ۶/ ۲۲۱۲۵- الفصل ۴/۱۳۹۲۶- الغدیر ۳ ۱۸۵ و ۱۸۶۲۷ – شایان ذکر است در نسخه بررسی شده حرفی از صحت و یا حسن بودن به میان نیامده است و احتمال دارد علامه امینی از نسخه ای دیگر اشاره به این مطلب کرده اند ویا اینکه در چاپهای جدید کتاب دستکاری شده است . و الله اعلم۲۸ – شایان ذکر است در نسخه بررسی شده معجم الکبیر حرفی از صحت و یا حسن بودن به میان نیامده است و احتمال دارد علامه امینی از نسخه ای دیگر اشاره به این مطلب کرده اند ویا اینکه در چاپهای جدید کتاب دستکاری شده است . و الله اعلم۲۹- ترجمه شعر به نقل از ترجمه الغدیر ج‏5، ص: ۲۳۳۳۰- الغدیر ۳/۱۸۶-۲۰۲۳۱- الموضوعات ۱/۳۵۶۳۲- تذکرهالخواص ۳۳۸و۳۴۲۳۳- الغذیر ۳/۱۹۰۳۴- همان ۳/۱۹۹۳۵- همان ۳/۲۰۱۳۶- الموضوعات ۱/۳۵۷(این حدیث را ابن جوزی به نقل از صحیح بخاری می آورد ) .۳۷- الغدیر ۳/۱۹۶۳۸- البدایه و النهایه ۶/۹۲۳۹- الغدیر ۳/۱۹۶۴۰- الموضوعات ۱/۳۵۷۴۱- همان ۳/۱۹۷۴۲ – www.kuwaitchat.net43 – www.kuwaitchat.net44- بحارالانوار ۶/۳۰۳ – ارشاد القلوب ۱/۶۶ – الخصال ۲/۴۳۱۴۵ – www.kuwaitchat.net46 – www.kuwaitchat.netچنین آمده است : « … یعنی المعصوم ینسی الصلاه ؟» . www.dd-sunnai.netهمچنین در سایت۴۷- همان