بررسی تعارض عقل و نقل در قرآنپرسشی که در بین مفسران معاصر مطرح است آن است که آیا عقل می تواند با نقل معارض باشد؟ به نظر می رسد که پاسخ مثبت باشد؛ اما تعارض عقل و دین سخن ناصوابی است، چنان که تعارض نقل و دین نامعقول است، زیرا عقل در درون هندسه معرفت دینی جای گرفته و منبع معرفتی آن قلمداد شده است. (۳) پرسش دیگری که در پی سخن پیش گفته می آید آن است که چه راهکاری برای حل تعارض عقل و نقل وجود دارد؟ در پاسخ این پرسش، باید گفت در مواردی که عقل و نقل ناسازگار هستند، لازم است به یقین عقلی، اخذ شود؛ مثلاً روایت یا آیه ای را که با مطلب یقینی و برهانی عقل ناسازگار است از ظاهر خویش منصرف شده و آن را به معنایی موافق با دلیل عقلی تأویل می برند.البته قابل ذکر است که موارد تعارض نقل با عقل همیشه از مصادیق روشنی نظیر عصیان آدم در آیه « وَ عَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى »( طه/ ۱۲۱ ) ؛ یا تجسیم خداوند نیست که به سهولت و سرعت با دست برداشتن از ظاهر آیه یا روایت و تأویل آن و حمل آن به معنایی متناسب با حکم عقل به تعارض خاتمه داده شود. بلکه حتی در بسیاری از اوقات، فهم اصل تعارض کار پیچیده ای است که نیازمند تبحر فراوان عقلی است. با استعانت از عقل است که می توان به حل تعارض پرداخت. چرا که یکی از اهداف اولیا و انبیا و ارسال وحی الهی، شوراندن و اثاره عقل است؛ آنچنان که در نهج البلاغه آمده است: « و یثیروا لهم دفائن العقول »(4) و ممکن نیست که عقل بشر به حال دفینه ای خود باقی باشد و ثوره و انقلابی در آن صورت نپذیرد آن گاه توقع داشته باشیم ظرایف حقایق عالم و لطایف قرآنی و حدیثی را ادراک کند. بلکه این مطالب عمیق روایات و آیات است که عقل و فهم بشر را شورانده و شکوفا کرده است.بنابراین می توان گفت که این دلیل نقلی است که در مواردی با دلیل عقلی تعارض دارد نه دین. لذا در موارد فراوانی هم که به حسب ظاهر عقل با نقل معارض به نظر می رسد، تعارض بدوی است و راه جمع عرفی و عقلایی میان آن دو باز است. مانند موارد عام و خاص و مطلق و مقید که عقل در قالب مقید یا مخصص لبی، اطلاقات و عمومات نقلی معارض را تقیید یا تخصیص می زند.از طرفی در مواردی که عقل و نقل متباین اند و تعارض آنها بدوی نیست، چاره ای جز رجوع به قطع و سپس ظن و یا اظهر و اقوی وجود ندارد. بدین سان که هریک از عقل یا نقل قوی تر بود آن را اخذ کرده و دیگری را تأویل می بریم یا به اهلش وامی گذاریم. (۵)
بررسی دلایل نادرستی تفسیر عقلیشهید مطهری و برخی از دیگر محققان، تفسیر عقلی را معتبر و صحیح دانسته اند و دلایل مخالفان را نادرست می دانند (۶) که برخی از دلایل مخالفان به همراه بررسی آنها چنین است:
۱٫ تفسیر عقلی مستلزم اعتماد بر ظنتفسیری که متکی بر عقل و نظر باشد، به یقین منتهی نمی شود لذا مشمول قول به ظن- که آیات قرآن به شدت آن را نکوهش کرده است- می گردد؛ چرا که ظن، قول بلا علم است و در این مورد به آیاتی (۷) استناد می کنند. مرحوم استرآبادی در این مورد می گوید: « تمسک به استنباطهای ظنی در احکام خدای تعالی، جایز نیست و درصورت فقدان قطع به حکم خدا یا حکم ائمه، باید متوقف شود. »(7)لذا باید گفت که عقل و ظن (۹) دو مقوله جدای از یکدیگر هستند. قرآن در عین اینکه اعتماد بر ظن را جایز نمی شمارد بر به کارگیری عقل سخت اصرار می ورزد. یعنی اگر از عقل به طور صحیح استفاده شود هیچ گاه منتهی به ظنیات نمی شود. از طرفی اگر بخواهیم تمام مسائل دینی را از طریق یقین به دست آوریم باید باب فهم بسیاری از معارف را بر خود ببندیم.
۲٫ خطاپذیری عقل در برابر یافته های دینی و تفسیر قرآنمنتقدان تفسیر عقلی با تکیه بر ظاهر برخی از روایات، تفسیر عقلی را غیرقابل قبول دانسته و عقل را در فهم آیات خطاپذیر دانسته اند. روایات یاد شده چنین است:الف ) از امام سجاد علیه السلام: « ان دین الله لا یصاب بالعقول الناقصه و الآراء الباطله و المقائیس الفاسده؛ دین خدا به وسیله عقول ناقصه و آرای باطل و معیار فاسد، به دست نمی آید. »(10)ب ) از امام صادق علیه السلام: « ما من امر یختلف فیه اثنان الا وله اصل فی کتاب الله عزوجل و لکن لا تبلغه عقول الرجال؛ هیچ چیزی نیست که دو نفر درباره آن اختلاف کنند، مگر آنکه در قرآن راجع به آن قاعده و مبنایی وجود دارد، ولی عقل مردم به آن نمی رسد. »(11)ج ) و نیز از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: « یا جابر، ان للقرآن بطنا و للبطن و بطن و له ظهر و للظهر ظهر یا جابر و لیس شیء ابعد من عقول الرجال من تفسیرالقرآن، ان الآیه یکون اولها فی شیء و اوسطها فی شیء، و آخرها فی شیء و هو کلام متصل یتصرف علی وجوه؛ ای جابر! همانا برای قرآن بطنی و برای آن بطن، ظاهری است و از عقل مردم چیزی دورتر از آن( قرآن ) نیست، زیرا آغاز یک آیه درباره چیزی نازل می شود، بخش میانی آن درباره چیزی و پایان آن درباره چیز دیگری است و حال آنکه کلامی چند وجهی است. (۱۲)د ) از امام باقر علیه السلام روایت شده است که فرمود: « لیس شیء ابعد من عقول الرجال من تفسیرالقرآن، ان الآیه ینزل اولها فی شیء و اوسطها فی شیء و آخرها فی شیء؛ از عقول مردم چیزی دورتر از تفسیر قرآن نیست، زیرا آغاز یک آیه در مورد چیزی نازل می شود، بخش میانی آن درباره چیزی و پایان آن درباره چیز دیگری است. »(13)ه ) عبدالرحمن بن الحجاج می گوید: « سمعت اباعبدالله علیه السلام یقول: لیس شیء ابعد من عقول الرجال من القرآن؛ از امام صادق شنیدم که فرمود: از عقل مردم چیزی دورتر از قرآن نیست. »(14)ولی با تأمل در روایات یاد شده نمی توان هیچ یک از آنها را دال بر خطاپذیری عقل در یافته های دین و تفسیر دانست؛ زیرا در مورد روایت اول باید گفت: « عقول ناقصه » به دلیل توصیف عقول به ناقصه، همان ظنیات است و هرگز شامل برهانها و قراین قطعی عقلی نمی شود. ادامه حدیث به خصوص جمله « من دان بالقیاس و الرای هلک » نیز به ممنوعیت اعمال رأی و قیاس دلالت دارد.روایت دوم نیز علاوه بر اینکه روایتی مرفوعه و ضعف سندی دارد اما ناظر به جامعیت قرآن است و اینکه هیچ امر مورد اختلافی نیست مگر آنکه حقیقت و اصل آن به نحوی در قرآن آمده است و قرآن در امور موردنیاز مردم برای هدایت و سعادت از چیزی فروگذار نکرده است. ولی فهم همه این امور برای همگان میسر نیست و روایت در مقام آن نیست که فهم آیات و یا مفاد ظاهری آیات را از دیگران نفی کند.روایت سوم نیز علاوه بر مرفوع بودن، ناظر به بطن قرآن است که در آغاز روایت آمده است. و شاهدی است بر اینکه مقصود، فهم ظاهری آیات نیست و دور بودن قرآن از عقل بشر، به جنبه بطنی قرآن ( برخی بطون ) اشاره دارد، نه غیر آن.روایت چهارم و پنجم علاوه بر اینکه حدیثی مرفوع است، به دلیل همسانی آن با ذیل روایت سوم علاوه بر آنکه روایت جدیدی نیست مربوط به تفاسیر فقهی و یا به بطن قرآن ارتباط دارد؛ از طرفی در آیات فراوانی اعتبار و حجت عقل مورد تأکید واقع شده است که به شرح ذیل است: اول ) دعوت قرآن به تعقل ( انفال/۲۲؛ یونس/۱۰۰؛ بقره/۱۱۱؛ انبیاء/۲۲ ) ؛ دوم ) استفاده قرآن از نظام علی و معلولی ( رعد/۱۱؛ حج/۴۵ و ۴۶ ) ؛ سوم ) بیان فلسفه احکام در قرآن ( عنکبوت/ ۴۵؛ بقره/ ۱۸۳ ) ؛ چهارم ) مبارزه با لغزشهای عقل در پیروی از ظن و تقلید از نیاکان ( انعام/۱۱۶؛ اسراء/۳۶؛ بقره/۱۷۰ ) (۱۵) .
پینوشتها:
۱٫ برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به خطبه ۱۵۲ و ۱۵۸ نهج البلاغه یا توحید صدوق ص ۷۱ و خطبه های ۱۸۶ و ۱۷۹ و نیز نورالثقلین حویزی، ج۴، ص ۴۷۲ یا ج۱، ص ۶۵۰ و ۷۰۶ یا ج۳، ص ۳۸۳٫۲٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۵۰، ج۱، ص ۴۳۵٫۳٫ جوادی، منزلت عقل، ص ۷۴٫۴٫ نهج البلاغه، خطبه ۱٫۵٫ جوادی، منزلت عقل، ص ۷۳-۷۹٫۶٫ مطهری، آشنایی با قرآن، ص ۳۷-۳۲٫۷٫ « قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ »( اعراف/ ۳۳ ) ؛ « وَ لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ »( اسراء/ ۳۶ ) ؛ « وَ إِنَّ الظَّنَّ لاَ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً »( نجم/ ۲۸ ) .۸٫ استرآبادی، الفوائد المدنیه، ص ۱۲۹٫۹٫ استاد مطهری، ظن را نه فقط مساوی با عقل نمی داند، بلکه آن را یکی از مزاحمهای آن دانسته و معتقد است که با آن باید به مبارزه برخاست. آشنایی با قرآن، ج۱ و ۲، ص ۵۲٫۱۰٫ مجلسی، بحارالانوار، ج۲، ص ۳۰۳، ح۴۱٫۱۱٫ کلینی، اصول کافی، ج۱، ص ۶۰، کتاب فضل العلم « باب الرد الی الکتاب و السنه »، ح۶؛ برقی، المحاسن، ج۱، ص ۲۶۸، ح۳۵۵٫۱۲٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص ۱۵۰، ح۷۴؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، ج۱، ص ۲۲، ح۲٫۱۳٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص ۱۵۰، ح۷۳، باب۱۳ از ابواب صفات قاضی، عیاشی، تفسیر عیاشی، ج۱، ص ۲۳، متن حدیث در دو کتاب با هم متفاوت است و اینجا مطابق وسائل الشیعه، آورده شده است.۱۴٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص ۱۴۹، ح۶۹؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، ج۱، ص ۲۹، ح۵٫ اینجا هم متن دو کتاب با هم متفاوت است.۱۵٫ مطهری، آشنایی با قرآن، ص ۵۰-۶۳٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول
هیچ نظری وجود ندارد