تحریف شأن نزول آیه
۱- ابوبکر
در بیش از ۸۰ تفسیر، از کتب تفسیرى و علوم قرآنى اهل سنت – که ما در این بحث مورد بررسى قرار دادهایم – تنها «عکرمه» مدعى است که این آیه در شأن ابوبکر نازل شده است.
نقد
۱- این قول از طرف مفسران مورد بىتوجهى قرار گرفته است، به طورى که از این تعداد کتب تفسیرى و علوم قرآنى تنها یکى دو اثر این قول را نقل کردهاند، آن هم به دلیل آن که قائل به وحدت سیاق بودهاند، که در آینده مورد بحث قرار مىگیرد.
۲- از عکرمه در آیه تطهیر نیز مشابه این قول نقل شده است که براى طولانى نشدن بحث، آن را در همان جا مطرح خواهیم کرد.
۲- عباده بن صامت
یکی از مفسران متعصب سنی و بعدها وهابیان این چنین وانمود میکنند که این آیه تنها درباره عباده بن صامت نازل شده است. این قول از نظر تاریخى تا پیش از ابن کثیر قائل ندارد و پس از این که او تحت تأثیر سخنان استادش ابن تیمیه انبوه روایات درباره شأن نزول آیه در خصوص امیرالمومینن × را جعلى مىداند، به ناچار برای جایگزینی قائل شده است که این آیه با توجه به سیاق آن درباره عباده بن صامت نازل شده است.
بعدها مفسران وهابی و سعودی با خشنودی از قول او استقبال کرده و در تفاسیر خود آن را آوردهاند که به برخی از آنها اشاره میشود:
۱- ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم، ج ۲، ص ۶۷.
۲- عبدالمنعم در فتح الرحمن فى تفسیر القرآن، ج ۲، ص ۷۷۳ (معاصر).
۳- عبدالله آل الشیخ در لباب التفسیر من ابن کثیر، ج ۱، ص ۳۴۲ (معاصر).
۴- شیخ عبدالغنى در مختصر تفسیر الخازن، ج ۱، ص ۴۵۸ (معاصر).
۵- عبدالفتاح قاضى در اسباب النزول من الصحابه و المفسرین، ص ۹۳ (معاصر).
نقد
۱- پیش از ابن کثیر کسى قائل به این قول نشده است.
۲- پس از ابن کثیر نیز تا این تاریخ کسى چنین دیدگاهى نداشته است، ولى اکنون به دلیل تلاش گسترده وهابیون نقل این نظریه در تفاسیر و کتب علوم قرآنى متعصبات سنی و وهابی رو به افزایش است.
۳- عبدالله بن سلام
عدهاى معتقدند که این آیه تنها در شأن عبدالله بن سلام نازل شده است. این عده عبارتند از:
۱- هود بن محکم در تفسیر کتاب اللّه العزیز، ج ۱، ص ۴۸۱.
۲- خالد عبدالرحمان العک در تسهیل الوصول الى معرفه اسباب النزول، ص ۱۲۳ (معاصر).
۳- عبدالله اسماعیل در المصنف الحدیث فى اسباب النزول، ص ۱۴۳ (معاصر).
۴- دکتر غازى عنایه در اسباب النزول القرآنى، ص ۱۹۱.
نقد
۱- درباره «هود بن محکم» در بحث تحریف شأن نزول آیات سخنانى یاد شد که تکرار نمىکنیم.
۲- نسبت به سه نفر بعد نیز – که از معاصران هستند – چنان که در بحث عباده بن صامت گفتیم، رد پاى وهابیت و تلاش آنان برای محو مناقب امیرالمومنین × مشهود است.
نقد
با توجه به شواهدى که در بحث تایید متن ارائه گردید، براى هیچ انسان منصفى جاى شبههاى باقى نمىماند که این آیه در شأن امامعلى × نازل شده است و گذشته از نقدى که بر هر یک از اقوال وارد بود، نقد جامعى که بر همه آنها وارد است، روایات رسولاکرم| است که آن را تقطیع کردهاند؛ در نتیجه بخشى از روایت را که جریان آمدن «عبدالله بن سلام» خدمت رسولخدا| را نقل کرده و همین جا به آن پایان داده و پشت سر آن گفته شده است که فنزل الآیه.
در بعضى از متون دیگر جریان کلى اسلام آوردن «عبدالله بن سلام» را آورده است و سپس مىگوید: فنزل الآیه.
در برخى از متون همین جریان تا هنگامى که «بلال حبشى» اذان مىگوید آمده است و سپس مىگوید: فنزل الآیه.
در بعضى از متون دیگر جریان را نقل کرده و آمدن رسول خدا | به مسجد و دیدن مسکین و پرسش و پاسخ آن دو را آورده و سپس مىگوید: فنزل الآیه.
در برخى از متون تقاضاى رسول خدا | از خداوند را – که در روایت ابوذر وجود دارد – حذف کردهاند.
نقل این گونه حادثه، حکایت از آن دارد که آنان جریان را به طور کامل نیاوردهاند، بلکه تا آن جا که متناسب ذوق و موافق با عقاید آنان بوده است نقل کردهاند؛
۱- بسیارى از متون تفسیرى روایت ابوذر – که شیعه به محتواى آن باور دارد – را به طور کامل نقل مىکنند و در کنار آن بقیه اقوال را نقل مىکنند.([۱])
۲- شمارى از متون تفسیرى ابتدا جریان عبدالله بن سلام را آورده، سپس محتواى روایت ابوذر را، بدون تقاضاى رسول خدا | نقل مىکنند.([۲])
۳- تعدادى از متون تفسیرى ابتدا به جریان عبدالله بن سلام اشاره نموده، سپس محتواى روایت ابوذر را به طور کامل مىآورند و سپس این سخن را از عبدالله بن سلام نقل مىکنند:
«ان عبدالله بن سلام قال لمّا نزلت هذه الآیه قلت یا رسولانا رایت علیّا تصدّق بخاتمه على محتاج و هو راکع فنحن نتولاّه.»([۳])
«عبدالله بن سلام گفت: وقتى این آیه نازل شد، به رسول خدا | عرض کردم: اى رسولخدا | من دیدم که على در حال رکوع انگشترى خود را به نیازمندى صدقه داد؛ پس ما او را به عنوان ولى برمىگزینیم».
از این جمله پایانى – که در تفاسیر کهن وجود دارد – چند نکته زیر را مىتوان به دست آورد:
۱- مفسران همه جریان را نقل نکردهاند، بلکه – همان طور که گفته شد – بخشى از آن را انتخاب و بقیه را حذف کردهاند.
۲- به تصریح خود «عبدالله بن سلام» آیه درباره او نازل نشده است، بلکه آیه در شأن على × نازل شده است.
۳- میان نزول آیه و آمدن «عبدالله بن سلام» به خدمت رسول خدا | فاصله زمانى وجود دارد که این خود حکایت از آن دارد که آیه در شأن او نازل نشده است.
([۱]) التفسیر الحدیث، ج ۱۱، ص ۱۳۳ و … .
([۲]) تفسیر، سمرقندى، ج ۱، ص ۴۴۴؛ زاد المسیر فى علم التفسیر، ج ۲، ص ۲۹۲.
هیچ نظری وجود ندارد