تحریف شأن نزول آیه
1- ابوبكر
در بيش از 80 تفسير، از كتب تفسيرى و علوم قرآنى اهل سنت – كه ما در اين بحث مورد بررسى قرار دادهايم – تنها «عكرمه» مدعى است كه اين آيه در شأن ابوبكر نازل شده است.
نقد
1- اين قول از طرف مفسران مورد بىتوجهى قرار گرفته است، به طورى كه از اين تعداد كتب تفسيرى و علوم قرآنى تنها يكى دو اثر اين قول را نقل كردهاند، آن هم به دليل آن كه قائل به وحدت سياق بودهاند، كه در آينده مورد بحث قرار مىگيرد.
2- از عكرمه در آيه تطهير نيز مشابه اين قول نقل شده است كه براى طولانى نشدن بحث، آن را در همان جا مطرح خواهيم كرد.
2- عبادة بن صامت
یکی از مفسران متعصب سنی و بعدها وهابیان این چنین وانمود میکنند كه اين آيه تنها درباره عبادة بن صامت نازل شده است. اين قول از نظر تاريخى تا پيش از ابن كثير قائل ندارد و پس از اين كه او تحت تأثير سخنان استادش ابن تيميه انبوه روايات درباره شأن نزول آیه در خصوص امیرالمومینن × را جعلى مىداند، به ناچار برای جایگزینی قائل شده است كه اين آيه با توجه به سياق آن درباره عبادة بن صامت نازل شده است.
بعدها مفسران وهابی و سعودی با خشنودی از قول او استقبال کرده و در تفاسیر خود آن را آوردهاند که به برخی از آنها اشاره میشود:
1- ابن كثير در تفسير القرآن العظيم، ج 2، ص 67.
2- عبدالمنعم در فتح الرحمن فى تفسير القرآن، ج 2، ص 773 (معاصر).
3- عبدالله آل الشيخ در لباب التفسير من ابن كثير، ج 1، ص 342 (معاصر).
4- شيخ عبدالغنى در مختصر تفسير الخازن، ج 1، ص 458 (معاصر).
5- عبدالفتاح قاضى در اسباب النزول من الصحابة و المفسرين، ص 93 (معاصر).
نقد
1- پيش از ابن كثير كسى قائل به اين قول نشده است.
2- پس از ابن كثير نيز تا اين تاريخ كسى چنين ديدگاهى نداشته است، ولى اكنون به دليل تلاش گسترده وهابيون نقل اين نظريه در تفاسير و كتب علوم قرآنى متعصبات سنی و وهابی رو به افزايش است.
3- عبدالله بن سلام
عدهاى معتقدند كه اين آيه تنها در شأن عبدالله بن سلام نازل شده است. اين عده عبارتند از:
1- هود بن محكم در تفسير كتاب اللّه العزيز، ج 1، ص 481.
2- خالد عبدالرحمان العك در تسهيل الوصول الى معرفة اسباب النزول، ص 123 (معاصر).
3- عبدالله اسماعيل در المصنف الحديث فى اسباب النزول، ص 143 (معاصر).
4- دكتر غازى عنايه در اسباب النزول القرآنى، ص 191.
نقد
1- درباره «هود بن محكم» در بحث تحريف شأن نزول آيات سخنانى ياد شد كه تكرار نمىكنيم.
2- نسبت به سه نفر بعد نيز – كه از معاصران هستند – چنان كه در بحث عبادة بن صامت گفتيم، رد پاى وهابيت و تلاش آنان برای محو مناقب امیرالمومنین × مشهود است.
نقد
با توجه به شواهدى كه در بحث تاييد متن ارائه گرديد، براى هيچ انسان منصفى جاى شبههاى باقى نمىماند كه اين آيه در شأن امامعلى × نازل شده است و گذشته از نقدى كه بر هر يك از اقوال وارد بود، نقد جامعى كه بر همه آنها وارد است، روایات رسولاکرم| است که آن را تقطيع كردهاند؛ در نتيجه بخشى از روايت را كه جريان آمدن «عبدالله بن سلام» خدمت رسولخدا| را نقل كرده و همين جا به آن پايان داده و پشت سر آن گفته شده است كه فنزل الآيه.
در بعضى از متون ديگر جريان كلى اسلام آوردن «عبدالله بن سلام» را آورده است و سپس مىگويد: فنزل الآيه.
در برخى از متون همين جريان تا هنگامى كه «بلال حبشى» اذان مىگويد آمده است و سپس مىگويد: فنزل الآيه.
در بعضى از متون ديگر جريان را نقل كرده و آمدن رسول خدا | به مسجد و ديدن مسكين و پرسش و پاسخ آن دو را آورده و سپس مىگويد: فنزل الآيه.
در برخى از متون تقاضاى رسول خدا | از خداوند را – كه در روايت ابوذر وجود دارد – حذف كردهاند.
نقل اين گونه حادثه، حكايت از آن دارد كه آنان جريان را به طور كامل نياوردهاند، بلكه تا آن جا كه متناسب ذوق و موافق با عقايد آنان بوده است نقل كردهاند؛
1- بسيارى از متون تفسيرى روايت ابوذر – كه شيعه به محتواى آن باور دارد – را به طور كامل نقل مىكنند و در كنار آن بقيه اقوال را نقل مىكنند.([1])
2- شمارى از متون تفسيرى ابتدا جريان عبدالله بن سلام را آورده، سپس محتواى روايت ابوذر را، بدون تقاضاى رسول خدا | نقل مىكنند.([2])
3- تعدادى از متون تفسيرى ابتدا به جريان عبدالله بن سلام اشاره نموده، سپس محتواى روايت ابوذر را به طور كامل مىآورند و سپس اين سخن را از عبدالله بن سلام نقل مىكنند:
«ان عبدالله بن سلام قال لمّا نزلت هذه الآيه قلت يا رسولانا رايت عليّا تصدّق بخاتمه على محتاج و هو راكع فنحن نتولاّه.»([3])
«عبدالله بن سلام گفت: وقتى اين آيه نازل شد، به رسول خدا | عرض كردم: اى رسولخدا | من ديدم كه على در حال ركوع انگشترى خود را به نيازمندى صدقه داد؛ پس ما او را به عنوان ولى برمىگزينيم».
از اين جمله پايانى – كه در تفاسير كهن وجود دارد – چند نكته زیر را مىتوان به دست آورد:
1- مفسران همه جريان را نقل نكردهاند، بلكه – همان طور كه گفته شد – بخشى از آن را انتخاب و بقيه را حذف كردهاند.
2- به تصريح خود «عبدالله بن سلام» آيه درباره او نازل نشده است، بلكه آيه در شأن على × نازل شده است.
3- ميان نزول آيه و آمدن «عبدالله بن سلام» به خدمت رسول خدا | فاصله زمانى وجود دارد كه اين خود حكايت از آن دارد كه آيه در شأن او نازل نشده است.
([1]) التفسير الحديث، ج 11، ص 133 و … .
([2]) تفسير، سمرقندى، ج 1، ص 444؛ زاد المسير فى علم التفسير، ج 2، ص 292.
هیچ نظری وجود ندارد