تعزیه و تعزیت،هم به معناى تسلیت گفتن به یک داغدار از مصیبت است،هم بهمعناى اجراى نوعى نمایش مذهبى به یاد حادثه عاشورا که«شبیهخوانى»هم گفتهمىشود.اما توضیح هر یکتسلیتگویىاصل تسلیتگویى به خاطر مصیبتى که بر کسى وارد شده،در اسلام مستحب است.رسول خدا«ص»فرمود«من عزى مصابا فله مثل اجره» (1) هر کس مصیبت دیدهاى راتسلیت گوید،پاداشى همانند او دارد.و نیز طبق حدیثى از امام صادق«ع»،خداوند بهحضرت فاطمه«ع»در سوگ شهادت حسین«ع»تعزیت گفت. (۲) از مستحبات روز عاشورااست که افراد وقتى به هم مىرسند،نسبتبه این مصیبتبزرگ به یکدیگر تعزیت وتسلیت گویند.این نشانه داغدارى در این فاجعه عظیم و همبستگى با جبهه شهداىکربلاست.عبارتى که مستحب است در این تسلیتگویى گفته شود چنین است«اعظمالله اجورنا بمصابنا بالحسین علیه السلام و جعلنا و ایاکم من الطالبین بثاره مع ولیه الامامالمهدى من آل محمد علیهم السلام». (3) در این متن تعزیت،ضمن داغدارى در سوگسید الشهداء،مساله خونخواهى آن امام شهید در رکاب حضرت مهدى«ع»از خداوندخواسته شده است.سنت تسلیتگویى در میان شیعه،نسبتبه مناسبتهاى دیگرى که وفات معصومین«ع»پیش مىآید رایج است و هنگام دیدار،جمله«اعظم الله اجورکم»را مىگویند.شبیهخوانى تعزیهخوانى و شبیهخوانى،نمایشى است که در یک محوطه،با حضور مردم توسطچند نفر انجام مىگیرد که در نقش قهرمانان کربلا و با لباسهاى مخصوص و ابزار جنگى وهمراه با دهل و شیپور،نیزه،شمشیر،سپر،سنج،کرنا،سرنا، خنجر،زره،مشک آب واسب،ایفاى نقش مىکنند.صحنه و نمایش،بر مبناى حوادث کربلا و مقتلها تنظیممىشود. (۴) تعزیه، اگر بصورت صحیح و با حفظ موازین و شئون معصومین انجام شود،تاثیر مهم مىگذارد و وسیله انتقال فرهنگ شهادت به نسلهاى آینده است.«در فرهنگ شیعه،به معناى نوحه بر امامان شهید،نزدیک قبورشان یا در خانهسوگواران است که براى امام حسین«ع»نوحه مىخوانند.در فرهنگ مردم،نمونههایى ازتابوتهاى سمبلیک براى کشتههاى کربلاست.در شهرهاى مختلف شیعهنشین،روزعاشورا مراسم خاصى بر پا مىکنند و هودجها و اسبهایى را راه مىاندازند.برپایى اینگونهمراسم که در اماکن عمومى و مساجد و…به صورت تحریککننده حزن مردم است،«تعزیه»نام دارد و با لباسها و…برخى حوادث کربلا را به صورت نمایش ارائه مىکنند.دراین مراسم،روضهخوانى و نوحهخوانى هم انجام مىگیرد و کودکانى هم بعنوان«پیشخوان»برنامه اجرا مىکنند و متنهاى اجرایى اغلب به صورت شعر است.شکل تکاملیافته تعزیه،جدید است.» (5) در باره این نمایش مذهبى نوشتهاند«شبیهخوانى یا به اصطلاح عامه«تعزیهخوانى»،عبارت از مجسم کردن و نمایش دادن شهادت جانسوز حضرت حسین«ع»سید الشهدا ویاران آن بزرگوار یا یکى از حوادث مربوط به واقعه کربلا بود… شبیهخوانى ناطق،ظاهرادر دوره ناصر الدین شاه در ایران معمول شد،یا اگر قبلا چیز از آن قبیل بود،در دورهسلطنت ناصر الدین شاه رونقى بسزا یافت و شبیهخوانهاى زبردستى پیدا شدند.ظاهر آنکه مشاهدات شاه در سفرهاى خود از تآترهاى اروپا در پیشرفت کار تعزیه و شبیهخوانىبىتاثیر نبوده است». (6) «شبیهخوانى و تعزیهخوانى»سنت هنرى و نمایشى اهل تشیع استکه سیماى وجیه و معصوم قدیسین را از روزگار کهن تا به امروز در برابر دیدگان اهل معنىعیان داشته است.» (7) در باره کیفیت اجراى آن و سنتها و آداب مربوط به تعزیه،تحقیقات ارزشمندى انجامگرفته و آثارى تالیف شده است.در یکى از منابع آمده است«تعزیه به احتمال قوىبصورت هیئت فعلى خویش در پایان عصر صفوى پدید آمد و از همه سنتهاى کهن نقالىو روضهخوانى و فضائل و مناقبخوانى و موسیقى مدد گرفت و تشکیلاتى محکم براىخود ترتیب داد و کارگردانان ورزیده اداره آن را در دست گرفتند…تعداد تعزیههاى اصلىکه کمى از صد مىگذرد،کیفیت تعزیهنامهها که غالبا منظوم و در هر حال آهنگین یعنىمرکب از بحر طویل و شعر است،دستگاههایى که هر یک از خوانندگان باید شعر خود رادر آن بخوانند،آهنگ مخالفخوانان که داراى هیمنه و شکوه حماسى است…» (8) بهاقتضاى نقشى که افراد مختلف در اجراى تعزیه و شبیهخوانى داشتند و حال و هواىشعرها و نحوه خواندن،اصطلاحات خاصى هم رایجبود،مثلرجزخوانى،شبیهخوانى،نوحهخوانى،بحر طویلخوانى،مقتلخوانى،شهادتخوانى،هجرانخوانى(از زباناسرا)،اشقیاخوانى و شمرخوانى(از زبان سران سپاه عمر سعد).آنچه نقل شد،گوشهاىاز کیفیت اجراى آن را نشان مىدهد.به نقل دیگرى توجه کنید«شبیهخوانى و تعزیه درعصر صفویه هنوز در ایران مرسوم نشده بود…برپایى نمایش مذهبى یا تعزیه ظاهرا اززمان پادشاهى کریمخان زند در ایران معمول شده است…این نوع عزادارى که بیشترجنبه عامیانه داشته و رواج آن در شهرهاى کوچک و قراء و قصبات ایران بیشتر ازشهرهاى بزرگ بوده است…صورت ساده آن(شبیهسازى)که عنوانى نداشته در عهدصفویه معمول بوده و بعد از سلسله صفویه بصورت نمایش مذهبى روى صحنه آمدهاست…از خصوصیات تعزیه این بود که هر یک نقش خود را با خواندن اشعار مذهبى دریکى از دستگاهها و آوازها… اجرا مىکردند و…مخالفین در جواب و سؤال با موافقین نیزرعایتبحر و قافیه را در اشعار مىکردند.همچنین شمایل آنها با اصل نیز تناسب داشت.مثلا شبیه على اکبر،جوان هیجده یا نوزده و بیستساله،خوش قیافه و نیکو اندام و…» (9) مساله شبیهخوانى از دیدگاه فقهى و اعتقادى نیز مورد بحث و بررسى عالمان شیعهقرار گرفته است.برخى آن را تحریم و بعضى تجویز کردهاند. (۱۰) تاثیرگذارى عاطفى و نیزروحیه ضد ظلم که در پى دیدن نمایشهاى تعزیه در افراد ایجاد مىشود،از نقاط قوت ومثبت این نمایش مذهبى است.به همین جهت در ایران پس از انقلاب اسلامى،رواج وتوسعه بیشترى یافته و همراه این توسعه، تحولاتى هم در سبک اجرا،هم در محتواىاشعار و جهتگیرى سیاسى اجتماعى پدید آمده است.در واقع،انقلاب اسلامى به تعزیهروح جدیدى بخشید و این هنر جان گرفت.صاحبنظران این فن،خود به تاثیر آن درروحیه سربازان و افسران در طول سالهاى دفاع مقدس اعتراف کردهاند. (۱۱) اجراى تعزیه مخصوص ایران نیست،در کشورهاى اسلامى و شیعى دیگرى نیز اینسنت مورد توجه است و با سبکهاى گوناگون و اعتقادات و مراسم مختلف و ابزار وادوات دیگرى اجرا مىشود،از جمله در هند و پاکستان،که رواج بیشترى دارد. (۱۲)
پىنوشتها۱-سفینه البحار،ج ۲،ص ۱۸۸٫در این زمینه ر.ک«باب التعزیه و المآتم»در بحار الانوار،ج ۷۹،ص ۷۱ تا ۱۱۳٫۲-همان.۳-مفاتیح الجنان،اعمال روز عاشورا.۴-در باره تاریخچه آن در کشورمان ایران ر.ک«تعزیه،هنر بومى پیشرو ایران»گردآورندهپنز چلکووسکى.ترجمه داود حاتمى.نیز«دایره المعارف تشیع»،ج ۴٫۵-دائره المعارف الاسلامیه،ج ۵،ص ۳۱۳(با تلخیص).۶-از صبا تا نیما،یحیى آرینپور،ج ۱،ص ۳۲۲٫۷-درآمدى بر نمایش و نیایش در ایران،جابر عناصرى،ص ۸۶٫۸-فصلنامه هنر،شماره ۲،ص ۱۶۲،مقاله«پژوهشى در تعزیه و تعزیهخوانى».9-موسیقى مذهبى ایران،ص ۳۳ تا ۳۵(تلخیص شده)نیز ر.کفصلنامه هنر،شماره ۲(زمستان ۶۱)ص ۱۵۶ مقاله«پژوهشى در تعزیه و تعزیهخوانى».10-از جمله در باره نظریه علما در باره جواز تعزیه و شبیهخوانى و سینهزنى و دسته راه انداختن…ر.ک«فصلنامه هنر» شماره ۴(پائیز ۱۳۶۲)مقاله«فتاواى علماى سلف در باره عزادارى و شبیهخوانى»ص ۲۹۰٫همچنین کتاب«اسرارالشهاده»فاضل دربندى،بحث مبسوطى در این بارهها دارد،ص ۶۱ تا ۶۶٫۱۱-از جمله ر.ک«کیهان فرهنگى»،مهر ۶۳،ص ۲۷،مقاله«نشستى در ارزیابى تعزیه».12-همان،ص ۳۱٫
منبع: فرهنگ عاشورا صفحه ۱۱۴ جواد محدثى
هیچ نظری وجود ندارد