ترکیه (۳)موقعیت جغرافیایی جمهوری ترکیه:ترکیه در جنوب شرقی اروپا و غرب آسیا واقع شده است. سرزمین ترکیه به شکل مستطیلی قابل تصور است که طول آن از شرق به غرب ۱۶۶۰ کیلومتر، و عرض متوسط آن ۵۵۰ کیلومتر می باشد. از نظر مساحت ۸۱۴/۵۷۸ کیلومتر مربع وسعت دادر و سی و پنجمین کشور جهان از لحاظ وسعت محسوب می گردد.این کشور ۲۷۵۳ کیلومتر مرز خشکی با کشورهای همجوار، و ۶۳۳۳ کیلومتر مرز آبی با دریاهای پیرامون خود دارد.ترکیه کشوری است آسیایی – اروپایی که حدود ۹۷% از خاک این کشور در آسیا و ۳% خاک آن در اروپا قرار دارد. حدود ۶۵ دریاچه ی کوچک و بزرگ که جمعا ۹۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارند، در خاک این کشور پراکنده اند. این کشور از دو شبه جزیره تشکیل گردیده است؛ شبه جزیره ی آناتولی در آسیا و شبه جزیره ی تراس در اروپا، و این دو پدیده به وسیله ی دریای مرمره از یکدیگر جدا می شوند. جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خود مختار نخجوان در شرق، گرجستان و ارمنستان در شمال شرق، بلغارستان و یونان در غرب و عراق و سوریه در جنوب این کشور قرار دارند. این کشور کوتاه ترین طول مرز را، با جمهوری خود مختار نخجوان دارد، حدود ۱۱ کیلومتر است.
تحلیل ژئوپولیتیکی (۱)موقعیت این کشور موجب شده است تا در مسایل بالکان، خاورمیانه،آسیای مرکزی، قفقاز و دیگر کشورهای اروپایی نقش حساسی داشته باشد. بویژه بعد از فروپاشی شوروی که نقش تازه ای بر اهمیت ژئوپولیتیکی این کشور افزوده شده است. شکل هندسی این کشور موجب گردیده است تا در کلیه ی مناطق مورد بحث به نوعی خود را در مسائل ملی و منطقه ای و جهانی درگیر نماید. این شرایط ممتاز در صحنه ی بین المللی امکانات زیادی را برای آن فراهم کرده است.همچنین وضعیت توپوگرافی این کشور به نحوی است که یک محیط جغرافیایی متنوع برای آن ایجاد کرده است. ترکیه کشوری است کوهستانی که بخش آسیایی آن شامل یک رشته ارتفاعات جوان بوده و ارتفاع متوسط آنها به ۱۱۰۰ متر می رسد. این ارتفاعات در مجموع بر کلیه ی سرزمینهای داخلی فلات آناطولی مشرف می باشند، و معروفترین آنها آلپهای پونتیک و آق داغ در شمال و توروس در جنوب است، که قسمت بزرگی از این کشور را می پوشاند. دنباله ی کوههای توروس به نام آنتی توروس می باشد که به سمت شمال شرقی پیش رفته، و به فلات مرتفع ارمنستان متصل می گردد. در یک بررسی امنیتی، مشخص می گردد که ترکیه از پنج منطقه ی مشخص تشکیل یافته است، و عبارتند از:۱٫ ارتفاعات شمال بخش توروس و آنتی توروس.۲٫ ارتفاعاتی که بین ارمنستان و ترکیه واقع شده است.۳٫ ارتفاعات منطقه ی کردستان ترکیه.۴٫ منطقه سیلیسی.۵٫ منطقه ی تنگه ها و جزایر، که شامل شبه جزیره ی تبنی، شبه جزیره ی تراس و تنگه های بسفر و داردانل می باشد.وضعیت این ارتفاعات به نحوی است که بر سایر همسایگان خود به نحوی برتری دارند.وضعیت شبه جزیره ای ترکیه این امکان را برایش فراهم ساخته است که به دریاهای سیاه، اژه و مدیترانه مستقیما ارتباط پیدا کند. هر یک از این آبها به نحوی برای ترکیه پیامدهای سیاسی و امنیتی به دنبال داشته و ترکیه تا امروز به بهترین نحوی از این پیامدها در جهت نیل به اهداف ملی استفاده نموده است. شبکه ی آبهای داخلی این کشور علاوه بر آنکه در پیشبرد اهداف اقتصادی آن نقش بسیار داشته اند، از لحاظ ژئوپولیتیکی نیز مسیر سرچشمه و مصب آنها به نحوی قرار دارد، که امکانات بسیار زیادی را برای اعمال نفوذ سیاسی، اقتصادی و نظامی در اختیار ترکیه قرار می دهد. ما در آینده ی نه چندان دور، شاهد مانورهای ژئوپولیتیکی این کشور با ابزار آب در رابطه با همسایگان عرب آن خواهیم بود. اهم شبکه های آبی که می توانند چنین نقشی را ایفا کنند عبارتند از:دجله، فرات، ذهاب کوچک و بزرگ، ارس، قره سو و تا حدی قزل ایرماق و یشیل ایرماق. وسعت ایده آل این کشور و هماهنگی مطلوبی که با شکل جغرافیایی دارد موجب گردیده است تا ساختارهای سیاسی، نظامی و اقتصادی خود را به بهترین شکلی پیاده نماید.
بررسی جغرافیای انسانی و اقتصادی (۲)مردم ترکیه از نظر نژادی وابسته به نژاد سفید آناتولی بوده و به زبان ترکی استانبولی سخن می گویند. از لحاظ ترکیب جمعیتی، این کشور جزء کشورهای جوان محسوب می گردد. دلیل این جوانی یکی ضعف کنترل جمعیت، و دیگری جریانهای سیاسی بعد از استقلال سال ۱۹۲۳ م می باشد، که مقامات وقت در آن زمان، به دنبال روشهایی برای افزایش جمعیت و تأمین نیروی دفاعی کشور بوده اند. امروزه نرخ رشد جمعیت در ترکیه حدود ۲/۱۷ درصد می باشد، که در مقایسه با سایر کشورهای مسلمان از رشد کمتری برخوردار است، ولی اقداماتی در جریان است که این میزان را نیز کاهش دهند.تمرکز جمعیت در مناطق جنوب آناطولی درمقایسه با شمال و غرب کشور کمتر است، و بالاترین تمرکز جمعیت به مناطق ساحلی دریای سیاه مربوط می شود. از کل جمعیت ترکیه در سال ۱۹۹۰ م، ۴۱ درصد در روستاها و ۵۹ درصد در شهرها ساکن بوده اند.ترکیه از لحاظ منابع معدنی غنی می باشد، اما قبل از اعلام جمهوری، معادن این کشور در اختیار شرکتها و سرمایه داران خارجی قرار داشت. ترکیه از جمله کشورهایی است که نیازهای غذایی خود را در داخل تأمین کرده، و در برخی از تولیدات نیز، مازاد بر مصرف خود را صادر می کند.با این همه، به دلیل آن که ۹۸ درصد مردم ترکیه مسلمان و با روح این فرهنگ آشنا هستند و ریشه های گسترده ای از ارزش های الهی در این کشور وجود دارد، و نیز جنبش های اسلامی و حرکت های مذهبی نیز در اعتراض به نظام لاییک وارد عمل شده اند، حیات نوین اسلامی و گرایش های مذهبی در ترکیه شدت بیشتری به خود گرفته است. از این رو، اگرچه رژیم های حاکم بر ترکیه کوشیده تا مردمان این سرزمین، نوگرایی های تقلیدی را پیش گیرند، اما مسلمانان تمایل دارند به سنت های دینی، باورها و هویت اصیل پایبند باشند. وقوع انقلاب اسلامی در ایران نیز این روند را سرعت بخشید. در بیشتر شهرهای ترکیه، مغازه ها و ادارات دولتی هنگام نماز تعطیل اند، زنان اکثرا مایل اند حجاب کامل اسلامی را رعایت کنند، مشروبات الکلی خیلی کم در رستوران ها یافت می شود و در تصور مردم تفکیک دین از سیاست،تخیلی بیهوده است. آنها خواستار آن هستند که اسلام در زندگی شخصی، اجتماعی و سیاسی شان حضوری فعال و تأثیرگذار داشته باشد و بدین جهت معتقدند جمهوری ترکیه به سبک غربی و با فراموش کردن دیانت و واقعیت جامعه ای مسلمان، نمی تواند آنان را به ساحل نجات برساند.پیروزی مسلمانان در انتخابات شهرداری ها، واکنش منفی لاییک ها را برانگیخت. تعطیل کردن حزب اسلام گرای رفاه و مبارزه با حزب فضیلت، نشان دهنده خواست واقعی آنان برای محو ارزش های اسلامی است. البته با کسب اکثریت مطلق آرا از سوی حزب توسعه و عدالت در انتخابات عمومی، حرکت های لاییک ها به حاشیه کشانیده شد و بدین گونه، ترکیه گام مهمی به سوی شعور اسلامی و بیداری دینی برداشت. این پیروزی و به دست گرفتن نظام سیاسی ترکیه از سوی عده ای که گرایش های اسلامی دارند، بیانگر آن است که مردم ترکیه، تحت تأثیر تبلیغات رژیم های پیشین برای دست برداشتن از سنت ها و باورها قرار نگرفته اند.ترکیه کنونی که در جهت طول جغرافیایی گسترش یافته و حدود ۸۱۴ هزار کیلومتر
ترکیه (۴)ترکیه در هنگام فرمانروایی دولت عثمانی، مرکز این امپراتوری قدرتمند بود. با تجزیه این ابرقدرت اسلامی، کمال آتاتورک که وی را بنیان گذار جمهوری نوین ترکیه می خوانند، این سرزمین اسلامی را در مسیری قرار داد که هر چه پیش رفت، از هویت اصیل خویش فاصله گرفت. او در راه پیوستن به غرب، نه تنها تاریخ، بلکه دین و فرهنگ و حتی زبان و گویش کشور را به مذبح تمدن و مسلخ تجدد کشانید.وی سرمایه های غنی فرهنگی و معنوی مسلمانان ترکیه را به بهای ناچیزی نثار نوگرایی وارداتی کرد. در واقع دوران اقتدار آتاتورک را می توان سرآغاز استیلای جدید سیاسی – فرهنگی استکبار بر کشور ترکیه پنداشت. وی در قالب مبارزه با اصول و قوانین اسلامی،کشف حجاب، تغییر الفبای عربی، جایگزین ساختن الفبای لاتین و نیز متداول کردن تقویم یونانی به جای تقویم اسلامی، نظام فرهنگی و ارزشی ترکیه را آماج حملات خویش قرار داد. او همچنین برای ترمیم خلاء فرهنگی و مسموم ساختن ذهن حاکم بر طبقات عمومی کشور، به جدایی دین از سیاست، پان ترکیسم و مجزا ساختن ترکیه از دیگر کشورهای اسلامی مشروعیت بخشید. در سال های بعد با وجود آن که ترکیه نام جمهوری داشت، ژنرال ها که بر اثر کودتاهای نظامی بر سر کار آمده بودند، حرف اول را در این کشور می زدند و نخست وزیران، دولتمردان و دیگر سیاستمداران، در واقع مجریان بدون چون و چرای آنان بودند.مربع وسعت دارد، دارای دو شبه جزیره است: یکی آناتولی که ۹۷ درصد مساحت آن را تشکیل می دهد و در آسیا است، و دیگری تراس شرقی که سه درصد بخش اروپایی آن را به وجود می آورد. این دو شبه جزیره از طریق دریای مرمره از هم جدا شده اند.ترکیه، سرزمینی است کوهستانی که افزون بر دریای داخلی مرمره، از سه طرف توسط دریای سیاه در شمال، دریای مدیترانه در جنوب و دریای اژه در غرب احاطه شده است. این کشور با وجود نزدیکی به دریا و ارتفاعات فراوان، آب و هوای متنوعی دارد. آب و هوای جنوب آن نسبتا گرم و خشک است، در مغرب آن آب و هوا معتدل می باشد، و شمال شرقی هم آب و هوایی کوهستانی دارد.مرکز حکومت آن آنکارا است و از شهرهای مهم آن استانبول، ازمیر، آدانا، بورسا، ارزنه الروم، قونیه و آنتالیا را می توان نام برد. ترکیه ۷۱/۲۵۵/۰۰۰ نفر سکنه دارد که بیشتر آن ها را ترک ها تشکیل می دهند. بزرگ ترین اقلیت آن کردها هستند و دیگر گروه های قومی آن ارمنی ها، گرجی ها، یونانی ها و عرب ها می باشند. ترکیه زبان رسمی ترکی دارد. ۹۸ درصد جمعیت ترکیه را مسلمانان و دو درصد دیگر را مسیحیان، کلیمیان و پیروان ادیان دیگر تشکیل می دهند.علویان ترکیه به بیست میلیون نفر بالغ می گردند. شمار شیعیان یک میلیون نفر است که غالبا در حوالی مرز ایران و ترکیه سکونت دارند و استان قارص، یکی از مهم ترین مراکز استقرار آنان است.بزرگترین بخش اقتصادی ترکیه کشاورزی است و غلات، پنبه، حبوبات، دانه های روغنی و میوه، مهم ترین فرآورده های زراعی آن هستند. پرورش بز، گاو، گوسفند و صید ماهی نیز در این کشور رایج است. صنایع ذوب آهن، ماشین سازی، شیمیایی، سیمان، بافندگی، غذایی و دستی در ترکیه سیر توسعه و ترقی را می پیماید. (۲)
انقلاب اسلامی و ترکیه (۵)
عوامل اثرگذاربررسی تأثیر انقلاب اسلامی در ترکیه، ضروری، ظریف و دشوار است. توجه به عوامل زیر شناخت این رابطه را آسان می کند:
ابعاد جغرافیاییاین دو کشور همسایه هستند و به طور طبیعی، تحولاتشان سریع تر و شدیدتر به هم منتقل می شود. ترکیه دروازه اسلام و اروپا و تنها کشور مسلمان همسایه اروپا است. به همین سبب چالش دین و مدرنیسم در آن کشور محسوس تر است. این کشور از مهم ترین راه های ترانزیت زمینی ایران به اروپا است. بنابراین با توجه به خطرات و تهدیداتی که متوجه راه های دریایی ایران می باشد، آن کشور برای ما ارزش استراتژیک دارد و این امر صدور انقلاب را به صورتی آشکار و دولتی مانع می شود.
ابعاد تاریخیدر طول تاریخ، همواره بین دولت های فلات ایران و آناتولی، مخاصمه و تهدید جریان داشته است. لذا توازن قوا و خویشتن داری و عدم تمسک به عکس العمل های حاد و نظامی، مورد توجه دو کشور است. زیرا جنگ های دیرپای دوران ها عملا دستاوردی جز آسیب و خسارت برای طرفین نداشته است. درتاریخ سده های اخیر، دولت های طرفین دو الگوی اصلی جهان اسلام بوده اند. امپراطوری عثمانی خود را خلف صالح خلافت؛ و دولت های ایران از صفویه به بعد به نوعی خود را وارث تشیع و امامت می دانستند. این امر ضمن ایجاد برخی درگیری ها، مبنای نوعی رقابت دینی و سیاسی دو کشور بوده است. با فروپاشی امپراطوری عثمانی و الغای خلافت در ۱۹۲۵، دولت نوین ترکیه اولین کشور اسلامی است که ایده ی لائیسم – یعنی جدایی دین و سیاست – را رسمیت بخشید. دولت پهلوی نیز عملا دین را حاشیه ای کرد. بعد از جنگ دوم و با تبدیل شوروی به یک ابرقدرت، دولت های ایران، ترکیه و پاکستان به عنوان حلقه ی مرکزی سد نفوذ کمونیسم اهمیت فوق العاده ای برای آمریکا و بلوک غرب پیدا کردند. پس این دو عامل، یعنی تشابهات حکومت پهلوی با کمالیسم ترکیه و اهمیت یافتن دو کشور در استراتژی دفاعی و امنیتی غرب، زمینه را برای همگرایی هرچه بیشتر دو کشور فراهم کرد و روابط آنها در همه ی زمینه های اقتصادی، نظامی و فرهنگی، تحکیم و تقویت شد. بنابراین وقوع یک تحول بسیار سریع و شدید سیاسی و دینی در ایران، معادلات فوق را به سرعت در هم ریخت و انقلاب اسلامی ایران به یکی از بزرگ ترین فرصت ها و تهدیدها برای ترکیه مبدل گردید.
پی نوشت ها:
۱٫افشار، ایرج: سیمای ایران، خلاصه از فصل اول تا پنجم، آشنایی اجمالی با کشورهای جهان (ایران)، سعید بختیاری، رشد جغرافیا، شماره ۲۹٫۲٫ قاسمی، صابر: مباحث کشورها (ترکیه)، ج ۴۳، صفحات ۴ و ۹ و ۱۲ و ۱۹ و ۲۰ – جنبش اسلامی ترکیه، روزنامه کیهان، شماره ۱۴۵۶۶ – حاکمیت سیاسی غرب در ترکیه، روزنامه جمهوری اسلامی، شماره ۲۸۷۲٫۳٫ این بخش از مطالب از کتاب جغرافیای جهان اسلام، دکتر عزت الله عزتی، واحد کتب درسی، چاپ اول، ۱۳۷۸، صفحات ۶۲ – ۶۵، اقتباس شده است.۴٫ این بخس از مطالب از کتاب جغرافیای جهان اسلام، غلامرضا گلی زواره، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۵، از صفحات ۲۱۲ تا ۲۱۴ اقتباس شده است.۵٫ این بخش از مطالب ازکتاب تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر کشورهای اسلامی، از دکتر محمد باقر حشمت زاده، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۵، صفحات ۲۰۵ و ۲۰۶ اقتباس شده است.
فهرست منابع:۱) حشمت زاده، دکتر محمدباقر: تأثیر انقلاب اسلامی بر کشورهای اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۵٫۲) عزتی، دکتر عزت الله: جغرافیای جهان اسلام، واحد کتب درسی، چاپ اول، ۱۳۷۸٫۳) گلی زواره، غلامرضا: جغرافیای جهان اسلام، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۵
هیچ نظری وجود ندارد