۱) سوریهسوریه کنونی، بخشی از سوریه بزرگ یا بلاد شام است که منطقه ای حساس میان صحرا و دریایی مدیترانه بوده است. سرزمین های یاد شده، شامل چهار کشور سوریه، لبنان، اردن و فلسطین بود که با ضعف امپراتوری روم و به دنبال فتوحات مسلمانان، در قرن هفتم میلادی به تصرف مسلمین درآمد. هنگامی که بنی امیه روی کار آمدند، شام را که شامل حمص، دمشق، اردن و فلسطین بود، مرکز حکومت خود قرار دادند. از سال ۹۲۴ ق تا آغاز جنگ جهانی اول (۱۳۳۳ ق) سرزمین شام تحت قلمرو دولت عثمانی بود. بعد از این جنگ با تصرف دمشق به دست ژنرال گوروی فرانسوی، قیمومیت این کشور بر سوریه جنبه عملی و رسمی یافت. مردم این سامان پس از مبارزات طولانی، موفق شدند در ۱۷ آوریل ۱۹۴۶ استقلال کشور خود را به دست آوردند. در اول فوریه سال ۱۹۵۸ با اعلام اتحاد رسمی مصر و سوریه، یک کشور واحد به نام جمهوری متحده عربی شکل گرفت، اما این وحدت دوام نیافت و این دو کشور در سال ۱۹۶۲ از هم جدا شدند. سوریه از زمان استقلال تاکنون، نبردهای مهمی را در برخورد با رژیم غاصب صهیونیستی تجربه کرده است.سوریه ۱۸۵/۵۱۸ کیلومتر مربع مساحت دارد که از این میزان شصت هزار کیلومتر به صورت اراضی حاصل خیز، و بقیه شامل کوهستان و صحرا است. بخشی از جلگه جولان، واقع در جنوب غربی سوریه و در ۶۵ کیلومتری دمشق در اشغال نیروهای صهیونیستی است. مرکز حکومت سوریه، دمشق است و این سرزمین به چهارده استان و هر استان به مناطق و هر منطقه به نواحی گوناگون تقسیم شده است.بر اساس آمار سال ۲۰۰۲ م، سوریه ۱۸/۸۶۶/۰۰۰ نفر جمعیت دارد که ۹۰ درصد آنها عرب هستند. ۷۵ درصد مردم را پیروان مذهب تسنن، یازده درصد را شیعیان، و چهارده درصد را مسیحیان تشکیل می دهند. اقلیت های کرد، دروزی، ارامنه، یهود و اسماعیلی نیز در این کشور ساکن اند. زبان رسمی آن عربی است. بر پایه قانون اساسی جمهوری عربی سوریه، این کشور نظامی دموکراتیک دارد و بالاترین مرجع تصمیم گیری در آن، جبهه ملی ترقی خواه سوریه است. سوریه که پیش تر اقتصادی پر رونق و متکی بر کشاورزی داشت، اکنون بخش خدمات، عمده ی فعالیت های آن به حساب می آید.بارگاه مقدس حضرت زینب کبری علیها السلام، حضرت سکینه علیها السلام، ام کلثوم، مقام رأس الحسین علیه السلام، رأس الشهدای کربلا، رأس حضرت یحیی، بلال حبشی، مقام زین العابدین علیه السلام، و مقام حضرت هود و خضر، سوریه را به ویژه برای شیعیان، به صورت کشوری زیارتی با جاذبه های معنوی و مقدس درآورده است. دمشق را شهر مساجد می خوانند؛ مساجدی با تک مأذنه های بلند و معماری زیبا که جلوه ای از هنر اسلامی را به نمایش گذاشته اند. بندر لاذقیه به عنوان اصلی ترین بندر سوریه و بر کنار دریای مدیترانه، شهر حلب، شهر کهن حماه در بیست کیلومتری شمال دمشق و شهر تدمر در ۲۷۰ کیلومتری دمشق که از دل بیابان برآمده است، از جلوه های مهم گردشگری سوریه به شمار می آید. (۱)
۲)سوریه
کلیات جغرافیای طبیعیسوریه در بخش جنوب غربی آسیا و حاشیه ی دریای مدیترانه قرار دارد. وضع ناهمواریها در این کشور، به نحوی است که زمین از یک تنوع محیط طبیعی برخوردار است. ارتفاعات بلندی در غرب و جنوب آن قرار دارد، در فواصل این ارتفاعات و سرزمینهای دیگر دشتهای پست و تپه ماهورهایی نیز مشاهده می گردد. وجود ارتفاعات عمده در ناحیه ی غربی یعنی حاشیه ی دریای مدیترانه، آسیب پذیری سوریه را از قدرت دریایی به طور بارزی کاهش داده است، و معابر موجود در این ارتفاعات، تنها راه ورود واحدهای مهاجم است.ارتفاعات جولان در همسایگی لبنان و فلسطین، یک موقعیت حساس نظامی برای سوریه به وجود آورده است. البته در حال حاضر، اسرائیل با آگاهی از این امر و غصب این فلات مرتفع، علاوه بر کوتاه کردن دست سوریه از این مکان، بر شهر دمشق تسلط دارد، و سوریها همیشه خواهان برگرداندن این سرزمین به خاک خود بوده اند. نکته ی مهمی که بعد از فروپاشی در این منطقه تأثیر گذاشته این است که چون امکان جنگهای جهانی در مقیاس بسیار وسیع و جنگهای منطقه ای در مقیاس کمتری، دیگر وجود ندارد، لذا این ارتفاعات نیز آن ارزش استراتژیکی سابق خود را از دست داده است. ولی این مسلم است که نقش آن تغییر کرده و یک منبع دائمی تأمین آب برای کشورهای مجاور خود می باشد. از آنجایی که اسرائیل بیش از دیگران در کمبود منابع آبی به سر می برد، لذا با توجه به این تحولات ژئوپولیتیکی، اسرائیل ارتفاعات جولان را به منظور تأمین آب حفظ کرده است، و اگر ترتیبی داده شود که اسرائیل از این احساس کم آبی خارج شود، احتمال تخلیه ی جولان بسیار خواهد بود. اگر تحولات خاورمیانه به همین شکل ادامه یابد تحویل جولان به سوریه حتمی است.در قسمتهای شمالی، مخصوصاً شمال غرب، وجود ارتفاعات و استفاده از آنها به عنوان پایگاه های اطلاعاتی و نظامی، همواره بر اختلافهای ترکیه و سوریه دامن زده است. در حال حاضر نیز، دولت ترکیه با تقویت پایگاه آمریکایی خود در این منطقه، در تحریک احساس سوریه، همگام با اسرائیل دست به آرایش نظامی زده است. لازم به ذکر است که در حال حاضر قرار داشتن یکی از پایگاه های ناتو در منطقه ی اسکندرون، موجب پشتیبانی اروپا از ترکیه در مقابل ادعای ارضی سوریه بر خلیج اسکندرون شده است.نبودن ارتفاعات در ناحیه ی شرقی، اگر چه منطقه را خالی از سکنه و به ظاهر نفوذپذیر نموده است، لیکن وجود بیابانهای گرم و سوزان، یک عامل طبیعی در کاهش رغبت همسایگان در تعرض به این منطقه ی پست گردیده است. در یک جمع بندی کلی از این بحث، می توان گفت: مسئله ی عمده ی امنیتی سوریه که از ناهمواریها نشأت می گیرد، در مرزهای مشترک با لبنان، اسرائیل و ترکیه نهفته است، و تنها راه خنثی کردن این تهدیدهای امنیتی، استفاده ی مناسب و قدرتمندانه از این ارتفاعات، و تقویت نیروهای نظامی در آنجا است. شاید تلاش دیپلماتیک و نظامی در زمان مناسب، برای باز پس گیری ارتفاعات جولان، اولین و اصلی ترین گام در این زمینه باشد، ولی به طور مسلم تا زمانی که اسرائیل یک منبع آب مطمئن برای خود پیدا نکند، جولان را ترک نخواهد کرد.
کلیات جغرافیای انسانی سوریهالف- جمعیت این کشور برابر آمار سال ۱۹۹۲ م، سیزده میلیون نفر می باشد، که از لحاظ مذهبی به گروه های زیر تقسیم شده اند:- مسلمانان اهل سنت (بیش از ۷۰ درصد کل جمعیت).- مسلمانان شیعه (۲ تا ۳ درصد که بیشتر در دمشق و بصری و روستاهای حمص و حلب ساکنند).- مسیحیان (که حدود ۱۰ درصد جمعیت را تشکیل می دهند).- علویها (بیش از ۱۲ درصد که در استانهای لاذقیه، طرطوس، حمص و اطراف مصیاف پراکنده اند).- دروزیها (۳ درصد جمعیت را شامل می شوند که مرکز تجمع آنها استان سویدا در جنوب سوریه است).- اسماعیلیه (یک درصد که در دو گروه آغاخانی و مومنه، به ترتیب در شهرهای سلیمه و مصیاف ساکنند).این کشور از لحاظ نژادی از سه گروه نژادی عمده تشکیل یافته است، که عربها ۸۹ درصد از جمعیت آن را شکل داده، و به طور عمده در غرب، مرکز و جنوب ساکنند. کردها ۶ درصد از جمعیت آن را تشکیل می دهند و در نواحی شمالی زندگی می کنند ۵ درصد باقیمانده نیز به گروه های مسیحی تعلق دارد.توزیع جمعیت سوریه شکل منظمی نداشته و بالاترین تراکم جمعیت مربوط به مناطق و دشتهای ساحلی و ارتفاعات غربی است که از تراکمی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ نفر در هر کیلومتر مربع برخوردار است. دومین منطقه از تراکم، منطقه ی فلات و دشتهای داخلی و مرکزی است، که تراکم جمعیتش ۵۵ نفر تا ۱۰۰ نفر در هر کیلومتر مربع می باشد. بر اساس آمار موجود، ۵۰ درصد جمعیت سوریه در روستاها زندگی می کنند و توزیع سرانه ی جمعیت در کل کشور ۶۷/۸ نفر در هر کیلومتر مربع است.اگر نسبت سالمندان بالای ۶۵ سال و زنان خانه دار و شاغلین بخش آموزش را نظر بگیریم، درصد کسانی که به طور مستقیم با فعالیتهای اقتصادی سر و کار ندارند، به بالای ۶۵ درصد کل جمعیت سوریه می رسد، و با اضافه کردن درصد بیکاران و ناتوانان، این رقم به ۷۵ دصد می رسد، یعنی هر فرد شاغل، علاوه بر خود، مسئولیت تکفل ۳ نفر را نیز عهده دار است. نسبت بی سوادی از ۵۳ درصد در سال ۱۹۷۰ م به ۳۲ درصد در سال ۱۹۸۴ م کاهش یافته است؛ و آمار، نشانگر بهبود وضع آموزش در گروه سنی بین ۱۴ تا ۴۵ سال می باشد، به گونه ای که نسبت آن به ۲۴ درصد کاهش یافته است.ب- منابع طبیعی: یکی از عوامل مؤثر در قدرت کشورها و همچنین ثبات میان آنها، داشتن منابع متنوع و نحوه ی بهره برداری از آنها است. منابع به دو گروه اساسی تقسیم می شوند:۱٫ منابع سطحی که اساس سیاست اقتصاد کشاورزی است و از میان آنها منابع سطحی غذایی پر اهمیت تراند.۲٫ منابع عمقی که اساس سیاست اقتصاد صنعتی است، و خود به چند گروه تقسیم می شود و از همه مهمتر، منابع انرژی است.در حال حاضر، اگر کشوری بخواهد کمتر تحت سلطه و نفوذ قرار گیرد، باید قبل از هر فعالیتی متوجه آن بخش از منابع طبیعی گردد که نیازهای اولیه ی غذایی مردمش را تأمین کرده، و احتیاج به خارج از مرزهای کشور را مرتفع سازد.مواد معدنی و فرآورده های آن، برای کشورهای بزرگ به قدری لازم است که تصرف و به دست آوردن آن، یکی از راه های احراز و تثبیت قدرت جهانی است.سوریه به طور سنتی یک کشور کشاورزی است، اما به علت شرایط طبیعی و داخلی، یعنی مهاجرت و مصرفی شدن جامعه، اتکای اقتصاد آن بر پایه ی استخراج و صدور نفت تا اندازه ای تشدید یافته است. طبق آخرین گزارشهای اقتصادی، نفت برای سوریه به عنوان ستون فقرات اقتصادی این کشور در آمده است. درآمد فروش نفت در سال ۱۹۹۲ حدود دو میلیارد دلار بود، و سوریه در تلاش است، امتیازات بیشتری به شرکتهای فرانسوی، هلندی، آمریکایی و آلمانی بدهد، تا تولید و صدور آن را گسترش دهند. ناظران اقتصادی می گویند که اکثر درآمد نفتی این کشور جهت خرید گندم و دارو و هزینه ی حضور ارتش سوریه در لبنان و همچنین برای توسعه ی تولیدات نفتی و خرید تجهیزات لازم برای تولید برق و آبیاری مصرف می شود.گاز نیز آینده ی امیدوار کننده ای دارد و در حال حاضر بیشتر این ماده در نیروگاه های داخلی مورد استفاده قرار می گیرد.اتکای فعلی سوریه به درآمدهای نفتی همانند سایر کشورهای جنوب غرب آسیا، برای این کشور نیز به صورت اهرم فشار درآمده است، و اقتصاد آن شدیدا متأثر از قیمت نفت و عرضه ی آن به بازارهای جهانی است و این امر خود به خود بر ثبات و امنیت اقتصادی به عنوان بخشی از امنیت ملی سوریه مؤثر واقع می شود. راهکار اصلی این مشکل در سوریه و سایر کشورها، علاوه بر توسعه ی سایر ارکان اقتصادی مثل کشاورزی و صنعت پالایش، بهره برداری صحیح تر از این سوخت حیات بخش و اقتصادی است.
پی نوشت:
۱٫ «در سرزمین هابیل و قابیل»، روزنامه همشهری، ۱۲ آذر ۱۳۸۲، شماره ۳۵۷۲؛ «دمشق شهری با گلدسته های سبز»، روزنامه انتخاب، ۲ شهریور ۱۳۸۲، شماره ۱۲۵۲؛ «سوریه از نمای نزدیک»، روزنامه اطلاعات، شماره های ۲۲۰۷۲ و ۲۲۰۷۷٫
فهرست منابع:۱) عزتی، دکتر عزت الله: جغرافیای سیاسی جهان اسلام، واحد تدوین کتب درسی، قم، ۱۳۷۸، صفحات ۷۷ – ۸۱ .۲) گلی زواره، غلامرضا: جغرافیای جهان اسلام، انتشارات مؤسسه آموزش و پژوهش امام خمینی، چ اول، ۱۳۸۵؛ صفحات ۲۰۰ – ۲۰۲٫
هیچ نظری وجود ندارد