از دیدگاه یان ریشارد، از میان یک میلیارد مسلمان، حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد شیعه هستند، یعنی جمعیت شیعه در جهان به حدود ۱۴۰ میلیون نفر میرسد.[۱]به باور فرانسوا توال، در سال ۱۹۹۵ شیعه نزدیک به ۱۳۵ میلیون پیرو داشت.[۲]
به نوشته گراهام فولر و خانم فرانکه، شیعیان دوازده امامی، ۱۰ تا ۱۵ درصد مسلمانان جهان را تشکیل میدهند.[۳] ولی نصر نیز جمعیت شیعیان را در حدود ۱۳۰ میلیون نفر برآورد کرده است که ۱۰ درصد جمعیت ۳/۱ میلیارد نفری مسلمانان جهان را تشکیل میدهند.[۴]
بیشترینه شیعیان (کمابیش ۱۲۰ میلیون) در منطقه میان لبنان و پاکستان زندگی میکنند. بیشترینه جمعیت کشورهای ایران، بحرین، عراق و آذربایجان از آن شیعیان است. در لبنان، بزرگترین گروه را شیعیان تشکیل میدهند و در عربستان، پاکستان، افغانستان، کشورهای حوزه خلیج فارس، (و نیز هند، تاجیکستان و خاور آفریقا) شیعیان بزرگترین کمترینه را دارا هستند. بنابراین، میتوان گفت شیعیان، خلیج فارس را در بر گرفتهاند و بزرگترین جمعیت شیعیان در سرزمینهای حوزه خلیج فارس (ایران، بحرین، عراق و کشورهای عربی کناره خلیج فارس) واقع شدهاند و این یکی از اصلیترین دلایل نگرانی سنیها و رهبران سنی از قدرت گرفتن شیعیان است.[۵]
بیرون از ایران، شیعیان همواره زیر سلطه سنیها زندگی کردهاند و تنها با وقوع انقلاب اسلامی ایران بود که شیعیان دوباره قدرت گرفتند و به بازیگران مهمی در عرصه سیاسی- اجتماعی تبدیل شدند. روابط راهبردی ایران – سوریه در اصل یکپارچگی راهبردی شیعیان علیه سنیها بود. با این حال، انقلاب ایران به دلیلهای گوناگون نتوانست سلطه سنیها را در منطقه به چالش بکشد و میان شیعیان و سنیها موازنه برقرار کند. سلطه سنیها بر منطقه یکی از دلیلهای بنیادی کنترل جنبشهای شیعی در کشورهای عربی بوده و هست. به همین دلیل، یکی از ستونهای بنیادی سیاستهای منطقهای کشورهایی همچون مصر و به ویژه عربستان، جلوگیری از نیرومند تر شدن شیعیان در منطقه است که میتواند زمینه سلطه شیعیان بر خلیج فارس را فراهم کند.[۶]
رخدادهای چند دهه گذشته همچون انقلاب ایران و جنگ داخلی لبنان، مسئله شیعه را به عنوان یک عامل ژیوپلیتیکی مطرح کرده است.به باور ژان پی یر شوونمان، منطقه خلیج فارس – جایی که سه چهارم ذخایر نفتی جهان با بهترین کیفیت در آن انباشته شده است – نزدیک به ۷۰ درصد آن شیعه مذهب هستند.[۷] اگر دایرهای که گرداگرد کمربند شیعیان خلیج فارس کشیده شده، گستردهتر دیده شود، خواهیم دید که بیشترینه جمعیتهای شیعه در کانون و مراکز حساس واقع شدهاند. بنابر این، شیعه در متن و قلب بسیاری از مشاجرات منطقهای و بین المللی قرار دارد. این آیین از نخستین صده پیدایش، به سه فرقه نابرابر و با سرنوشت گوناگون تقسیم شده است: زیدی (پنج امامی) که امروزه در یمن ساکناند، اسماعیلی (هفت امامی) که خود نیز به یک سری جنبشها تقسیم شده است، و سرانجام شیعه دوازده امامی که هم اکنون در ایران، لبنان و عراق وجود دارد.[۸]
به نوشته فؤاد خوری، در صدههای گذشته، شیعیان برای گریز از حملات سنیها، به مناطق کوهستانی پناه بردند. چیزی که امروزه، برای نمونه با نام کوه دروز، کوه علوی، کوه زیدی و غیره وجود دارد، از آن زمان شکل گرفته است.[۹]
تنها تغییر مهم از دورنمای شیعه در عصر نوین، پذیرش شیعه دوازده امامی به عنوان مذهب ملی از سوی دودمان صفوی در صده شانزدهم بود. پذیرش شیعه از سوی صفویان پیامدهای بسیاری در پی داشت. از دیدگاه فرانسوا توال، در واقع ایرانی بودن به آرامی بخش جدایی ناپذیر آیین شیعه شد. تا صده بیستم، به جز فضای سیاسی ایران، اسلام سنی در همه جا پیروز بوده است. ویژگی عمده تاریخ اسلام، در زمینه ژیوپلیتیک، از هزار سال پیش به این سوی، سرکوبی شیعه به دست سنیان – به جز یک استثنا و آن هم فتح ایران به دست آیین شیعه در عصر نوین – بوده است. ویژگی مهم دیگر از نگاه اولیویه روی، تقسیم بندی دو گروه از شیعه دوازده امامی است؛ شیعیان دوازده امامی که دارای روحانیتی سازمان یافته و شکل گرفتهاند، مانند ایران، آذربایجان و عراق، و شیعه دوازده امامی که در آن روحانیت نقش چندانی ندارد.[۱۰]
پی نوشت ها:
[۱]- به نقل از: فرانسوا توال، “ژپوپلیتیک شیعه”، برگردان علی رضا قاسم آقا، تهران: نشر آمن، موسسه مطالعات و تحقیقات اندیشه سازان نور، ۱۳۷۹، ص ۹.[۲]- همان، ص ۱۴۶.[۳]- گراهام فولر، رند رحیم فرانکه، “شیعیان عرب مسلمانان فراموش شده”، برگردان خدیجه تبریزی؛ قم: انتشارات شیعه شناسی، ۱۳۸۴، ص ۴۲.[۴] – Vali Nasr,”Regional Implications of Shi`a Revival in Iraq,” The Washington Quarterly, Summer ۲۰۰۴.[۵] – Ibid.[۶] – Ibid.[۷]- به نقل از: فرانسوا توال، پیشین، ص ۱۰.[۸]- همان، ص ۱۱.[۹]- همان، ص ۲۵.[۱۰]- همان، صص ۲۵ و ۲۶.
برگرفته از کتاب “شیعیان عراق” نوشته ی علی نادری دوست
اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد