تمدن اسلامی در قرن چهارم و پنجم ، در واقع ، عصر طلایی و شکوفایی تمدن اسلامی ( Renaissance) است که همزمان با تجربه ی بزرگ ترین امپراتوری قرون وسطا ، یعنی خلافت عباسی بود . این امر که باعث بروز و ظهور استعدادهای بالقوه ی ملل و اقوام دیگر در گستره ی نظام سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی شد ، شکوفایی و مجد و عظمت مسلمانان را به همراه داشت که مایه ی سرافرازی و مباهات بوده است .این شکوفایی ، از متن تعالیم و اسلام جوشیده بود ؛ اما نقش برخی از حکومتها را در این باره نباید نادیده گرفت . توجه سامانیان و آل بویه به فرهنگ و دانش در دستیابی به چنین پیشرفتی سهم شایانی داشته است . مقدسی در وصف سامانیان می گوید : خدا ، ایشان را پیروزی بخشید که خوش رفتارترین شاهان و فرهنگ پرورترین ایشانند . »(1) همچنین سجستانی در ستایش فضای ایجاد شده در دوران حکومت عضد الدوله می گوید :این پادشاه ، سزاوار آن است که تمام خلق و خاصه اهل دانش و فرهنگ ، او را تمجید و برای بقای ملکش دعا کنند . (۲)این پیشرفتها بیشتر در عرصه ی فرهنگی بود و متأسفانه در عرصه های دیگر ، به خصوص در بخش اقتصادی ، توفیق چندانی حاصل نشد و در برخی از برهه ها حتی شاهد بحران اقتصادی نیز هستیم . این ، همان تعارضی است که آدام متز در تحقیقات خود نتوانسته است در رفع آن توفیق یابد ؛(۳) هر چند جوئل ، متوجه این نکته بوده و تلاش کرده است تا به آن پاسخ دهد .(۴ )در ادامه به بررسی عملکردهای فرهنگی و اجتماعی آل بویه می پردازیم .
۱-۶ . خدمات فرهنگیاوضاع و شرایط سیاسی به وجود آمده در جهان اسلام ، بستر مناسبی برای رشد و توسعه ی فرهنگ و دانش در این عصر پدید آورده بود که آل بویه در آن ، نقش چشمگیری داشته اند .در این زمینه لازم است نخست ، سهم دانشمندان ، و آنگاه نقش کتاب و کتابخانه ها در این دوره ، مورد بررسی قرار گیرد .دوران آل بویه ، دوران سر برآوردن دانشمندان در علوم مختلف و نیز توسعه ی کتابخانه ها و تألیف کتاب است .این موضوع در وهله ی اول ، ارتباط مستقیم با حاکمان آل بویه داشت ، زیرا برخی از آنان ، خود از اهل دانش و یا دوستدار آن بودند و(۵) از این رو، بسیاری از دانشمندان را در وزارت و یا امور دیگر به خدمت می گرفتند .از جمله حکمرانان دانشمند آل بویه ، عضد الدوله بوده که از اسا تید بزرگی چون : ابوعلی فارسی ، ابوالفضل بن عمید ، ابوسلیمان سجستانی ، ابوالحسین صوفی و ابن علم بهره برد(۶ )و در علوم مختلف از جمله ریاضیات و هندسه ، هیأت و نجوم ، سیاست و مملکتداری متبحر شد و در نحو و ادبیات عرب ، ید طولانی داشت و خود را شاگرد کوچک سرآمد نحویان ، ابوعلی فارسی می دانست و بدان افتخار می کرد .(۷ )عضد الدوله ، در ادامه ی سیاست توجه به علما ، حقوقی برای فقها ، محد ثان و پزشکان، مهندسان ، ریاضیدانان و … مقرر کرده بود و قسمتی از قصر خود را به حکما و فلاسفه اختصاص داده بود . (۸)همچنین در قصر بزرگ خود در شیراز ، کتابخانه ای دایر کرد که مقدسی از آن به عظمت یاد کرده است( ۹ )و زمانی که به بغداد رفت ، آن کتابخانه را نیز با خود ، بدان جا منتقل کرد و گفته شده هر کتابی که تا آن زمان نوشته شده بود ، در کتابخانه ی وی یافت می شد .(۱۰ )از دیگر امرای فرهنگ دوست آل بویه می توان از شرف الدوله ، بهاء الدوله و تاج الدوله پسران عضد الدوله و نیز مجدالدوله نام برد .شرف الدوله به علم هیأت و نجوم ، علاقه ی زیادی داشت و به همین سبب ، رصد خانه ی معروف بغداد را با همکاری ویجن ( ربیژن ) بن رستم که در هندسه و هیأت ، سرآمد بود ، بنا کرد .(۱۱ )مجد الدوله نیز آنقدر به مطالعه ی کتاب اشتغال داشت که از تدبیر امور مملکت ، باز ماند و این موضوع ، باعث آشفتگی اوضاع و سقوط حکومت او شد .(۱۲ )حضور فعال و گسترده ی دانشمندان بزرگ قرن چهارم و پنجم هجری در دربار آل بویه و فراهم نمودن امکانات علمی و رفاهی برای آنان ، گواه راستینی بر نقش مؤثر این خاندان شیعی در به ثمر رساندن رنسانس اسلامی است .قفطی ، شمار زیادی از این دانشمندان را نام برده(۱۳ )که تعدادی از آنان ، مناصب وزارت ، قضاوت ، دبیری و منصبهای دیگری داشته اند ؛ مانند ابوالفضل بن عمید ، وزیر رکن الدوله ، که مسکویه از مراتب فضل و دانش او بسیار سخن گفته است ،(۱۴ )صاحب بن عباد ، وزیر مؤید الدوله و فخر الدوله ،(۱۵ )ابوالسحاق ابراهیم بن هلال صابی ، دبیر عضد الدوله ، قاضی تنوخی ، سیدمرتضی ، نقیب طالبیان ، و ابو علی مسکویه ی رازی ، خازن عضد الدوله و ابن ماکولا ( ملقب به یمین الدوله وزیرجلال الدوله ) . افزون بر این ، عصر آل بویه ، عصر کتاب و کتابخانه بود . حجم عظیمی از کتابهایی که در علوم و فنون مختلف ( اعم از : فقه ، تفسیر ، حدیث ، تاریخ ،جغرافی ، ریاضی ، نجوم ، طب ، فلسفه ، کلام و شعر ، لغت و …. ) به رشته ی تحریر درآمده . گواه درخشش و بسط و گسترش فرهنگ و علوم و توجه به آن در این برهه از تاریخ است . فهرستی از این مکتب با نام مؤلفان آنها را می توان در الفهرست ابن ندیم ملاحظه کرد .(۱۶)کافی است بدانیم که تعدادی از کتابهای مهم شیعه در همین دوران ، تألیف شده اند مانند کتاب من لایحضره الفقیه ، تألیف ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه ، معروف به شیخ صدوق ، و الاستبصار و تهذیب الأحکام تألیف ابوجعفر محمد بن حسن ، معروف به شیخ طوسی ، که هر سه از کتب اصول چهارگانه شیعه به شمار می روند . همچنین کتاب الشفاء ، القانون و الاشارات شیخ الرئیس ابو علی بن سینا .برخی از این کتب برای عضد الدوله نوشته و به او هدیه شده اند، مانند کتاب الایضاح و التکمله در نحو ، تألیف ابو علی فارسی ،(۱۷ )و التاجی در تاریخ خاندان بویه ، تألیف ابواسحاق صابی ،(۱۸ )و کتاب ملکی در طب ، تألیف علی بن عباس اهوازی ، که پیش از تألیف کتاب قانون ، مهم ترین مرجع و کتاب درسی در علم پزشکی بوده است.(۱۹ )نقش امرا و وزرای آل بویه در تأسیس کتابخانه ها قابل توجه است . علاوه بر کتابخانه ی عضدی ، کتا بخانه ی حبشی ، فرزند معز الدوله در بصره ، از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است . که علاوه بر جزوات غیر مجلد ، دارای پانزده هزار جلد کتاب بوده است.(۲۰ )کتابخانه ی ابوالفضل بن عمید ، وزیر دانشمند رکن الدوله در ری نیز از چنان اهمیتی برخوردار بود که ابوعلی مسکویه ، از دانشمندان برجسته ی قرن چهارم ، ریاست آن را بر عهده داشت.(۲۱ )تعداد کتابهای این کتابخانه ، بیش از صد بار شتر بود که در علوم و فنون مختلف ، نوشته شده بود .(۲۲ )از دیگر کتابخانه های مهم ، کتابخانه ی صاحب بن عباد بود که کتا بها یش به صد بار شتر می رسید.(۲۳ )بیشتر این کتابها از آثار فلسفی و کلامی بود که سلطان محمود غزنوی پس از تصرف ری ، تمام آنها را آتش زد .(۲۴ )همچنین ابومنصوربن مافنه ، وزیر ابوکالیجار ، کتابخانه ای در فیروزآباد دایر کرد که هفت هزار جلد کتاب داشت.(۲۵)درسال ۳۸۳ ، در اولین « دارالعلم »که مشابه مدارس نظامیه بغداد بود ، به همت شاپور فرزند اردشیر ، وزیر بهاء الدوله ، تأسیس شد و آن را با کتابخانه ی بزرگی که داشت ، وقف علاقمندان کسب دانش کرد.(۲۶ )این دارالعلم ، دارای صد نسخه ی قرآن خوش خط و ده هزار و چهارصد مجلد کتاب بود که غالبا به خط مؤلف ، نوشته شده بود .این فعالیتها و خدمات فرهنگی که در سایه ی سیاستها و حمایتهای امرای آل بویه به انجام رسید ، سبب رونق دانش شد ، آنچنان که مسکویه در این زمینه می گوید : دانشهای مرده ، زنده شد ، مردان آن – که پراکنده بودند – گرد آمدند ،جوانان به آموختن ، و پیران به آموزش دادن پرداختند ، ذوقها به جوش آمد ، بازار کساد دا نش ، رونق گرفت و هزینه ی سنگین این کارها ، همه از بیت المال پرداخت می شد .(۲۷)
۲-۶ . خدمات اجتماعیآل بویه در کنار خدمات فرهنگی ، اقداماتی نیز برای آبادانی قلمرو خود انجام دادند . هر چند این خدمات به گستردگی تلاشهای فرهنگی آنان نبود ؛ اما همان مقدار نیز قابل توجه است . بیشتر این اقدامات ، مرهون توجه و تلاشهای عضد الدوله بوده است که از این جهت ، حکومت او را نسبت به دیگر امرای آل بویه ممتاز کرده ا ست . خلاصه ای از این اقدامات از این قرار است :
الف ) امنیت .پایه و اساس آبادانی هر جامعه ای به وجود بستر امنیتی آن بستگی دارد . مهم ترین موضوعی که در قرن چهارم و پنجم هجری امنیت اجتماعی را از بین برده بود، اختلافات فرقه ای و جنگهای امرای محلی بود ، به طوری که وقتی معز الدوله و عضد الدوله وارد بغداد شدند، با شهری نیم سوخته و ویران روبه رو شدند .(۲۸ )تعصبات شدید فرقه ای و مذهبی میان اهل تسنن و تشیع از یک سو ، و حنبلیان و حنفیان از دیگر سو ، نقش مهمی در برهم زدن امنیت داشت ، به طوری که گاه ، مساجد و محله های بغداد به آتش کشیده می شد و حتی عده ای کشته می شدند .(۲۹)در این آشوبها ، « عیاران بغداد » – که گروهی هتاک بودند – با سوء استفاده از اوضاع ، به اموال و خانه های مردم دستبرد می زدند و گاه محله ها و بازار را آتش می زدند و این ، سبب تورم می شد.(۳۰)وقتی عضد الدوله وارد بغداد شد ، یکی از سیاستهای مهمی که در پیش گرفت ، سیاست ایمن سازی محیط بغداد بود . وی در این زمینه تلاش فراوا نی کرد ، از جمله قصد خوانان و به تعبیر ابن کثیر ، نابخردان از اهل تسنن(۳۱) را که با طرح مباحث اختلاف برانگیز در تحریک و دامن زدن و به اختلافات فرقه ای نقش مهمی ایفا می کردند . ، از این گونه کارها باز داشت .عضد الدوله ، گرچه خود به شیعه معتقد بود ؛ اما به خوبی می دانست این ا ختلافات، علاوه بر اینکه مشکلی از جامعه را حل نمی کند ، بلکه امنیت آن را نیز به خطر خواهد انداخت . از این رو ، با اینکه به علمای شیعه ، از جمله شیخ مفید ، احترام می گذاشت ، ولی برخی از علمای امامیه ، زیدی و نیز اهل سنت را به شهرهای دیگر تبعید نمود و یا آنان را از مقام خود ، عزل کرد..(۳۲ )نمونه ی آن ، تبعید پدر سید مرتضی به شیراز است و یا عزل قاضی تنوخی که حنفی متعصبی بود و بر شافعیان بسیار سخت می گرفت . (۳۳)از اقدامات عضد الدوله برمی آید که برای او میان کسانی که اقدام به برهم زدن امنیت می کردند . ، فرقی قائل نبود آن فرد و یا گروه را از هر فرقه و مذهبی که می بود ، تأدیب می کرد . از همین رو ، در ماجرای درگیری مسلمانان با مجوسیان شیراز – که اموال مجوسیان به غارت رفت – عضد الدوله ، گروهی را برای آرام کردن اوضاع و تأدیب مسلمانان و بازگرداندن اموال غارت شده ، به شیراز فرستاد.(۳۴ )نتیجه ی این تلاشهای او و برخی دیگر از امرای آل بویه از جمله معز الدوله ، رکن الدوله و بهاء الدوله ، بازگرداندن آرامش به قلمروشان بود .(۳۵)
ب ) آبادانیپیش از این گفتیم که بیشتر خدمات آل بویه به دوران حکومت عضد الدوله باز می گردد . این خدمات ، از آنچنان اهمیتی برخوردار بوده که مورد ستایش مورخان و جغرافی دانان قرار گرفته ا ست .با اینکه تعصب مقدسی در جای جای کتابش أحسن التقاسیم مشهود است و هر جاتوانسته از آل بویه ، به خصوص عضد الدوله به بدی یاد کرده ؛( ۳۶ )اما خدمات ارزنده و قابل توجه او را ستوده است .(۳۷)بیشتر گزارشها حکایت از آبادانی بغداد و شیراز دارد. مسکویه رازی که خود از نزدیک ، شاهد این تلاشها بوده ، گزارش نسبتا مفصلی از آ بادانی این شهر ها ارائه داده است .(۳۸ )با توجه به مجموعه گزارشها ، خلاصه ای از این تلاشها و خدمات که در شهرهای مختلف انجام گرفته ، ارائه می شود .خدمات عضد الدوله در بغداد ، مرکز خلافت ، بسیار بود . مسکویه ، شهر بغداد را پیش از اقدامات عضد الدوله به شهر نیم سوخته و نیمه ویران که به صورت تپه ای در آمده بود ، توصیف کرده است .( ۳۹ )او در سال ۳۶۹ ق ، تصمیم به آباد سازی بغداد گرفت . وی ابتدا به تعمیر و بازسازی مساجد جامع و سپس دیگر مساجد ، همت گماشت و هزینه ی سنگینی برای این کار صرف کرد .(۴۰)از مهم ترین خدمات اجتماعی عام المنفعه ای که عضد الدوله به سال ۳۷۱ و یا ۳۷۲ در بغداد انجام داد ،ساختن بیمارستان بزرگ عضدی است (۴۱ )که وی برای تجهیز آن ، ۲۴ پزشک ماهر که در دوران خود ، سرآمد پزشکان به شمار می رفتند ، بدان جا آورد ؛ کسانی چون جبرئیل بن عبدالله بن بختیشوع ، ابو یعقوب اهوازی و هارون بن صاعد صابئی .(۴۲ )همچنین ، مقدار زیادی دارو و سایل و تجهیزات برای آن بیمارستان فراهم نمود .(۴۳ )عضد الدوله برای زیبا سازی شهر ، دستور داد خانه های مخروبه ی بازمانده از جنگها بازسازی شود و به کسانی که توانایی مالی نداشتند ، وام داد و زمینهای زیادی را به بوستانهای تفریحی تبدیل کرد و باغهای رها شده ای را که ویرانه و لانه ی سگان و جایگاه خاکروبه و مردار شده بود ، با سبزه و گل ، آباد کرد . به گفته ی مسکویه ، این گلها از فارس و دیگر شهرها به بغداد آورده می شد . همچنین نهرهای زیادی که خشک شده و به زیر خاک رفته بود ، لایروبی کرد و آب در آنها جاری شد . نیز راه ها و پلهای زیادی ساخت .(۴۴ )افزودن بر بغداد ، آل بویه اقدامات عمرانی مهمی در شهرهای دیگر انجام دادند . سد عظیم « بند امیر » و یا « بند عضدی » بر رودخانه ی کر ( واقع درحد فاصل شیراز و اصطخر ) که سبب رونق کشاورزی آن منطقه شد(۴۵ )و نیز سدی در اصطخر(۴۶) و سرایی برای سمساران در کازرون(۴۷) و ارتباط نهر اهواز و نهر دجله ( رود کارون و اروند رود ) با ایجاد نهری به طول ۲۴ کیلومتر ( چهار فرسنگ )(۴۸ )و ساختن بازاری در رامهرمز (۴۹ )و بازسازی و تجدید پلها و مساجد و دیگر امور عام المنفعه ، از جمله خدمات اجتماعی آنان بوده است .(۵۰)عضد الدوله ، کاروانهای حاجیان را از پرداخت مالیات ، معا ف کرد و در هر منزلگاهی برای آنان آبشخور ساخت . چاه های زیادی را حفر کرد و چشمه های خشک را به آب رسانید ، پرده ی کعبه را تهیه می کرد ، برای حفاظت شهر مدینه ، بارویی دور آن ساخت و به مجاوران شهر و بینوایان آن رسیدگی کرد ، خواربار ایشان را از راه دریا و خشکی تأمین نمود و همین خدمات اجتماعی را برای زیارتگاه های نجف، کربلا و کاظمین نیز انجام داد . (۵۱)عضد الدوله ، در اوج قدرت ، در کنار خدمات رفاهی در شهرها ، به وضعیت روستائیان نیز توجه می کرد ، بدین سان که روستاها را به نمایندگانی امین سپرد تا به وضع آنها ، رسیدگی کنند و بازرسانی بر آنان گماشت تا بر کارهایشان نظارت کنند . وی فرمان داد زمان گرفتن خراج را از هنگام پیش از درو غله به نوروز معتضدی ( خرداد ماه ) (۵۲ )به تأخیر اندازند . این موضوع برای کشاورزان ، بسیار مهم بود ؛ زیرا تا پیش از این ، دولت ، خراج را در ایام نوروز ایرانی می ستاند، در حالی که محصول نرسیده بود و مردم ، مجبور بودند از دیگران وام بگیرند و یا محصول خود را پیش فروش کنند .(۵۳)متأسفانه ، پس از عضد الدوله ، آبادانی جز در موارد اندک ، متوقف شد . در سال ۳۸۳ ق ، بهاء الدوله پلی در سوق الثلاثاء(۵۴ )ساخت( ۵۵ )و در سال ۴۱۳ ق ، مؤید الملک ابو علی رخجی ، وزیر مشرف الدوله ، بیمارستانی در واسط تأسیس کرد .(۵۶) درباره ی شرف الدوله نیز گفته اند به انجام دادن کارهای خیر ، رغبت داشت و سنت مصادره ی اموال را برداشت . (۵۷)پیش از این نیز معز الدوله ، نهرهای رفیل و بادوریا(۵۸ )را مرمت و باز سازی کرد و حتی خود در این کار ، مردم را همراهی کرد و با این اقدام زندگی آنها را بهبود بخشید .(۵۹) وی در بغداد نیز می خواست بیمارستانی بسازد ؛ ولی پیش از آن درگذشت.(۶۰ )همچنین با فرستادن وزیر خود مهلبی به اهواز و بصره و اقدامات مهمی که در آنجا انجام داد ، موجب آبادانی این دو شهر شد .(۶۱) به سبب این تلاشها ، مردم معز الدوله را دوست می داشتند .(۶۲) صمصام الدوله نیز برای دفع دشمنان دور شیراز ، بارویی ساخت .(۶۳)
خلاصهآل بویه ، از جمله ی نخستین دولت قدرتمند شیعه است که از سال ۳۲۸ تا ۴۴۶ ق ، به مدت نزدیک به یک قرن و نیم توانست در حوزه ی جغرافیایی ایران و عراق بر خلافت عباسی تسلط کامل داشته باشد . مؤسسان این دولت ، سه برادر بویهی : یعنی علی عماد الدوله ، حسن رکن الدوله و احمد معز الدوله بودند که از خطه ی شمال ایران برخاسته بودند. آنان ، ابتدا از فرماندهان ماکان بن کاکی بودند که با مرداویج بن زیار می جنگیدند ؛ ولی پس از شکست خوردن ماکان به مرداویج پیوستند . آنان با وحدت و همکاری بسیار زیاد و نیز با توجه به گرایش به تشیع ،توا نستند مرداویج را کنار گذاشته ، ابتدا به فارس و جنوب ایران ، و سپس بر ری ، قم، ا صفهان ،کرمان و از شمال تا مرزهای قلمرو سامانیان تسلط پیدا کنند و پس از آن ،دامنه ی حکمرانی خود را به عراق توسعه دهند و خلافت عباسی را چنان در ید قدرت خود بگیرند و که تنها اسم و رسمی از آن باقی بگذارند . آل بویه ، خلیفه را بر اساس مصالح خود از خلافت عزل می کردند و حتی او را کور کرده یا می کشتند و خلیفه ی دیگری نصب می کردند . ؛ امری که در حکومتهای نیمه مستقل ایرانی پیش از آنان ، هیچ سابقه نداشت . در نتیجه ی با قدرتی که داشتند، توانستند . نقش مهمی درتوسعه و گسترش تشیع در قرن چهارم و پنجم در این مناطق داشته باشند . قدرتمندترین حکمران آل بویه ، عضد الدوله بود .متأسفانه ، پس از او به علت اختلافات و جنگهای داخلی میان امرای آل بویه ، زمینه های سقوط دولت آنان فراهم شد تا اینکه سلطان محمود غزنوی توانست طومار این دولت بزرگ شیعی را در هم پیچیده ، وبه عمر آنان پایان دهد .به یقین ، دولت آل بویه در عرصه های فرهنگی ، سیاسی و اجتماعی در ایران و عراق توانست خدمات بسیار قابل توجهی انجام دهد . از نظر سیاسی ، هر چند این دولت به مذهب تشیع گرامی داشت و حتی می خواست خلافت عباسی را بر چیده ، دولتی علوی بر روی کار آورده ؛ اما ظهور این دولت قدرتمند در ایران و عراق ، در کنار دو دولت بزرگ و قدرتمند دیگر شیعه ، یعنی حمدانیان و فاطمیان ، سبب شکوه و عظمت جهان اسلام در برابر خطرهای خارجی شد . از نظر فرهنگ به دلیل اینکه بیشتر حاکمان آل بویه ، خود از اهل علم ودوستدار آن بودند ، نه تنها به علمای شیعه که با توجه به سیاست کل نگرشان بلکه به همه ی علمای اسلام از فرق و مذاهب مختلف و حتی غیر مسلمان ،توجه خاص نموده ، زمینه های رشد و توسعه و بالندگی آنان را فراهم کردند ؛ به طوری که مسکویه از اوضاع و شرایط به وجود آمده ، به « زنده شدن علم » تعبیر کرده و سجستانی ، آزادی عقیده را آن اندازه بیان می کند که علمای هر فرقه بدون نتقیه می توانستند به بیان عقاید خود بپردازند و رشد کتاب و کتابخانه و تأسیس رصدخانه ها ، از جمله ی این خدمات علمی و فرهنگی است و به یقین می توان گفت که حکومت آل بویه ، نقش مهمی در به ثمر رسیدن تمدن شکوهمند جهان اسلام در قرن چهارم و پنجم داشته است .از نظر اجتماعی نیز نقش این خاندان حکومتگر شیعی بسیار مهم است . ایجاد امنیت داخلی و نیز راه ها و آبادانی در شهرها و حتی شهرکها و روستاها ، ایجاد بیمارستان ، سد سازی ، پل سازی ، حفر چاه در راه ها ، مرمت نهرها ، فراهم نمودن اسباب آسایش و راحتی کاروانهای حج ، تعمیرات اساسی در حرمین شریفین و شهرهای مقدس کاظمین ، کربلا و نجف ، از فعالیتهای اجتماعی آنان بوده است .
پی نوشت:
۱-أحسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم ، ج ۲ ، ص ۴۹۴ .۲-سجستانی ، عبدالله بن سلیمان ، صوان الحکمه ، ص ۳۸۶ .۳-تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری … ، ج ۱ ، ص ۶ .۴-احیای فرهنگی در عهد آل بویه ، ص ۶۳ . رابرت س . لوپز مدلل ساخته است که رنسانس اروپا با وجود عظمت فرهنگی خود ، دوره ی مضیقه ی اقتصادی بود ( همان ، ص ۶۲ ) .۵-مسلم است حاکمی که تمام همتش صرف خوشگذرانی و عیاشی است و بویی از علم نبرده ، نه ارزش علم و عالم را می فهمد و نه بدان توجهی خواهد داشت . تاریخ دولتها نشان می دهد که هر اندازه حاکمان و سیاستمداران به علم و عالمان توجه نشان داده اند . جوامع آنان نیز با پیشرفت و شکوفایی قرین بوده است .۶-قفطی علی بن یوسف ، تاریخ الحکماء ، ص ۳۱۵ و ۳۸۶ ؛ تجارب الأمم ، ج ۶ ، ص ۳۴۱ .۷-همان ؛ فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم ، ص ۱۴۵ ؛ تاریخ بغداد ، ج ۷ ، ص ۲۷۵ – ۲۷۶ .۸-تجارب الأمم ، ج ۶ ص ۴۸۱ .۹-أحسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم ؛ ج ۲ ، ص ۶۶۸ – ۶۶۹ .۱۰-همان .۱۱- تاریخ الحکماء ، ص ۱۰۷ و ۴۷۹ .۱۲- الکامل فی التاریخ ، ج ۸ ، ص ۱۷۰ .۱۳- تاریخ حکماء ، ص ۱۰۷ ، ۲۰۵ ، ۲۰۷، ۲۵۱،۳۱۹،۳۵۳ ، ۵۶۱ ، ۴۷۹ ، ۵۳۴ ، ۵۴۱، ۴۵۲ ،۵۴۸ ،۵۴۹،۵۵۳، ۵۶۲ و ۵۸۹ .۱۴- تجارب الأمم ، ج ۶ ، ص ۳۳۸ – ۳۴۱ .۱۵- وی هجده سال و یک ما ه ، وزارت آن دو را بر عهده داشت ( ر . ک : معجم الأدباء ، ج ۶ ص ۱۷۱ ) .۱۶- وی به سبب رونق کتا ب به شغل وراقی – که چیزی شبیه کتابفروشی و نسخه برداری از کتابها بوده – مشغول بودو این کتاب ارزشمند را نگاشت که علاوه بر ذکر نام کتابهایی که تا آن زمان تألیف شده بود ، به شرح حال کوتاهی از نویسندگان آنها نیز پرداخته است .۱۷- معجم الأدباء ، ج ۷ ص ۲۳۸ ؛ وفیات الأعیان …. ، ج ۴ ص ۵۱ .۱۸-تاریخ الحکماء ، ص ۱۰۸ ؛ الکامل فی التاریخ ، ج ۷ ، ص ۴۰۱ ؛ وفیات الأعیان ….. ، ج ۴ ، ص ۵۱ .۱۹- همان ، ص ۲۳۱ .۲۰- همان .۲۱- تجارب الأمم ، ج ۶ ص ۳۰۱ ؛ الکا مل فی التاریخ ، ج ۸ ، ص ۳۰۴ ق . در سال ۳۵۵ جنگجویان خراسانی سنی مذهبی که به بهانه ی جهاد با روم ، وارد ری شده بودند ، آشوب به پا کردند ، و خانه ی ابن عمید به غارت رفت . وی از میان اموالش تنها سراغ کتابخانه اش را از مسکویه گرفت و از سلامت آنا شادمان شد ۰ تجارب الأمم ، ج ۶ ص ۲۷۸ . )۲۲-همان ، ص ۲۷۸ .۲۳- مرآه الجنان و عبره الیقظان ، ج ۲ ص ۳۱۸ ؛ همچنین ، ر .ک أحسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم ، ج ۲ ص ۵۸۳ .۲۴-المنتظم … ، ج ۱۵ ؛ ص ۱۹۶ . ابن جوزی می گوید : وقتی کسی را می خواستند به دار آویزند ، کتابها را به زیر پای او می گذاشتند و به آتش می کشیدند .۲۵- همان ، ج ۱۵ ، ص ۲۸۲ ؛ الکامل فی التاریخ ، ج ۸ ص ۲۵۳ .۲۶- المنتظم … ، ج ۱۴ ، ص ۳۶۶ ؛ همان ، ج ۷ ، ص ۴۶۴ ؛ البدایه و النهایه ، ج ۱۱ ، ص ۳۳۳ .۲۷- تجارب الأمم ، ج ۶ ، ص ۴۸۱ – ۴۸۲ .۲۸- تجارب الأمم ، ج ۶ ، ص ۴۷۷ .۲۹-الکامل فی التاریخ ، ج ۷ ، ص ۳۳۰ . منازعات برخی از مذاهب اهل تسنن با هم ، کمتر از نزاع میا ن اهل سنت و شیعیان نبود . به طوری که درگیری شدید میان حنفیان و شافعیان ، سبب شده بود تا این دو فرقه ، در دو منطقه ی جدا از هم در ری زندگی کنند . همین موضوع ، یکی از دلایل پیشرفت در این شهر بوده است . ( ر . ک : تاریخ تشیع در ایران ، ج ۲ ص ۴۹۹ ) .۳۰- تاریخ بغداد ، ص ۳۲ . عبدالعزیز دوری بر این باور است که نهضت عیاران در نتیجه ی وضع زندگی دشوار آنها و هرج و مرج سیاسی بود و قیام آنان بر ضد توانگران و فرمانروایان صورت می گرفت . به همین دلیل ، فعالیتهای آنان بیش از همه متوجه توانگران ، بازاریان ، دستگاه انتظامی اشراف بود ( همان ، ص ۳۱ – ۳۲ ) .۳۱- البدایه و النهایه ؛ ج ۱۱ ، ص ۳۴۸ .۳۲ – احیای و فرهنگی در عهد آل بویه ، ص ۸۱ .۳۳- الکامل فی التاریخ ، ج ۷ ، ص ۳۹۱ – ۴۰۰ . البته این بدان معنا نیست که عضد الدوله ، سیاست سرکوب رهبران فرقه های مذهبی را در پیش گرفته بود ؛ چرا که این ، خود موجبات تنش درجامعه را فراهم می ساخت ؛ بلکه او از طرح مباحث بیهوده از طرف بی خردان و نیز از اقدامات خشونت آمیزافراطیان جلوگیری نمود ؛ و گرنه دوران عضدالدوله در مباحثه و مناظره ی مسائل کلامی ، فلسفی و دیگر علوم ، یکی از دورانهای در خشان تمدن اسلامی است و سیاست تسامح و تساهل وی در این جهت بوده است . سجستانی به فضای بسیار مطلوب علمی که در آن ، هر فرقه ای بدون تقیه می توانست عقاید خود را مطرح کند . اشاره کرده و از عضد الدوله ، ستایش و تمجید نموده است . ( صوان الحکمه، ص ۳۸۶ ) . در ادامه ی این سیاست ، بر خی از علمای ادیان دیگر از نزدیکان او بودند و نصر بن هارون نصرانی یکی از وزرای او بود که عضد الدوله و به او مبلغ زیادی داد تا با آن به فقرا و کلیساهای مسیحیان رسیدگی کند ؛ ( تجارب الأمم ، ج ۶ ، ص ۴۸۲ )۳۴- الکامل فی التاریخ ، ج ۷ ، ص ۳۹۰ .۳۵- تجارب الأمم ، ج ۶ ص ۳۴۱ ؛ المنتظم … ، ج ۱۵ ، ص ۳۳ و ۳۷ ؛ احیای فرهنگی در عهد آل بویه ، ص ۷۶ و ۸۱ .۳۶- أحسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم ، ج ۱ ، ص ۳۳۸ و ج ۲ ، ص ۶۶۹ .۳۷- همان ، ج ۲ ، ص ۶۰۵ .۳۸- تجارب الأمم ، ج ۶ ص ۴۷۷ – ۴۸۲ .۳۹-همان ، ص ۴۷۷ .۴۰-همان، ص ۴۷۷- ۴۷۸٫۴۱-المنتظم ….. ، ج ۱۴ ، ص ۲۸۹ ؛ الکامل فی التاریخ ، ج ۷ ص ۴۰۱ ؛ تاریخ الحکما ء ، ص ۲۰۵ ؛ النجوم الزاهره ، ج ۴ ، ص ۱۴۱ .۴۲- تاریخ الحکما ء ، ص ۲۰۵ ، ۳۲۶ ، ۴۵۹،۴۶۱،۵۴۱،۵۴۳،۵۴۴،۵۴۸،۵۸۴و ۵۸۷٫۴۳- المنتظم …..، ج ۱۴ ، ص ۲۸۹ ؛ الکامل فی التاریخ ج ۷ ، ص ۴۰۱ .۴۴- تجارب الأمم ، ج ۶ ، ص ۴۷۷ – ۴۷۹ .۴۵- مستوفی ، حمد الله ، نزهه القلوب ، ص ۱۰۹ ، ۱۱۵ ، ۱۲۴ ، ۲۱۹ ؛ أحسن التقاسیم …. ، ج ۲ ، ص ۶۶۱ . اصطخری می گوید از سد عظیمی که قیصر روم به دستور شاپور ذو الأکتاف بر روی آب شوشتر ساخته بود ، محکم تر نبود ؛ اما مستوفی می گوید بند امیر عضد الدوله از سد شوشتر محکم تر بوده است ( نزهه القلوب ، ص ۱۰۹ ) .۴۶- نزهه القلوب ،ص ۱۳۲٫۴۷-أحسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم ، ج ۲ ، ص ۶۴۶ .۴۸-همان ، ص ۶۲۶ .۴۹- همان ص ۶۱۷ .۵۰- تجارب الأمم، ج ۶ ص ۳۳۸ و ۴۷۷ – ۴۷۹ ؛ أحسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم ، ج ۲ ، ص ۶۱۳ – ۶۱۴ ، ۶۶۱ و ۶۶۳ – ۶۶۶ .۵۱- نزهه القلوب ، ص ۱۲ و ۳۲ ؛ تجارب الأمم ، ج ۶ ،ص ۴۸۱ . ابن زهره می گوید : « عضد الدوله ، بارگاه علی ( ع ) را ساخت که تا سال ۷۵۳ ق برپا بوده است ( ر . ک : غایه الاختصار فی بیوتات العلویه المحفوظه من الغبار ، ص ۱۶۱ ) .۵۲-درباره ی نوروز معتضدی و تاریخچه ی آن . ر . ک : تجارب الأمم ، ج ۶ ص ۴۸۰ . با توضیحات عیلنقی منزوی .۵۳- تجارب الأمم ، ج ۶ ، ص ۴۸۰ .۵۴- مکانی است در بغداد و پیش از آنکه منصور عباسی بغداد را بنا کند ، مردم کلو اذی و این منطقه ، ما هانه، سه شنبه ای را در اینجا بازار راه می انداختند ؛ بدین مناسبت ، این منطقه « سوق الثلاثاء » نامیده شد ( معجم البدان ، ج ۳ ، ص ۲۸۳ . )۵۵-المنتظم ، ج ۱۴ ، ص ۳۶۵ – ۳۶۶ ؛ البدایه و النهایه ، ج ۱۷ ، ص ۳۵۶ .۵۶- همان ، ج ۱۵ ، ص ۱۵۳ .۵۷- همان ، ج ۱۴ ، ص ۳۴۰ .۵۸- دهستانی است از شهرها و بخشهای واقع در غرب بغداد . به این دهستانها « طسوج » می گفتند . یاقوت میگوید : در روزگار ما ، بادوریا از شهرکهای نهر عیسی بن علی است ( معجم البلدان ، ج ۲ ، ص ۳۱۷ ) برای اطلاع بیشتر از کیفیت تقسیمات شهری و استانی در قدیم ، ر. ک : الأنساب ، ماده « طسوج » .59- تجارب الأمم ، ج ۶ ص ۲۱۰ – ۲۱۱ .۶۰-المنتظم …. ، ج ۱۴ ، ص ۱۷۵ .۶۱ – همان ، ج ۶ ، ص ۱۶۳ – ۱۶۴ و ۱۶۷ – ۱۶۸ .۶۲- همان ، ص ۲۱۰ .۶۳-نزهه القلوب ، ص ۱۱۴ .
منبع: دولتها و خاندانها و آثار علمی و فرهنگی شیعه تاریخ تشیع ۲
هیچ نظری وجود ندارد