حضرت علىبن موسىالرضا(ع) هشتمين امام شيعيان جهان قبله صاحبدلان و حقباوران، آئينه تمام نماى والاترين کمالات و کرامات است. مرتبه الهى و فضايل بىشمار آن حضرت از ديرباز تاکنون موجب شده است تا وجود مقدس ايشان همواره شمع محفل اصحاب انديشه و ادب و هنر باشد و در پرتو اين مهر آسماني، چه بسيار قلمها و قدمها که از سر عشق و ارادت برداشته شده است تا روايتگر اين حس شورانگيز و پايان ناپذير باشد. از هنگام سفر تاريخى آن حضرت از مدينه طيبه به سرزمين خراسان در سال 200 هجرى و شهادت آن حضرت در سناباد که پس از اين واقعه “مشهد” نام گرفت، تا امروز صفحات صحيفه اين مرز و بوم سرشار از عرض ارادت به پيشگاه آن پيشواى راستين است.يکى از جلوههاى زيبا و شگفت ابراز عشق و ارادت ايرانيان، خلق آثار ماندگار در قلمرو سحرانگيز ادب و هنر به مدد بيان فرازهايى از زندگى پربار حضرت ثامنالائمه(ع) است. آنچه در پى مىآيد مرورى است بر سيماى تابناک هشتمين کوکب فروزنده آسمان امامت و ولايت در عرصه هنر نمايش اين ديار به روايت آثار و نسخى که از دسترس تطاول روزگار مصون مانده است.
سيماى امام رضا(ع) در هنر تعزيه
هنر والاى تعزيه يکى از جلوههاى شگفت و ارزنده فرهنگ ايران است که با الهام از آئين اسلام و مکتب تشيع شکل گرفته است. تعزيه به واقع هنرى ديرپاست، هنرى که ريشه در تاريخ دارد و به مرور زمان شکل گرفته و به تکامل رسيده است. از اين رو برخى از مستشرقين تعزيه را هنر خاص يا تراژدى ايرانى مىدانند. تعزيه در لغت به معناى سوگوارى و عزادارى و به پاداشتن يادبود عزيزان از دست رفته است. ليکن اين واژه در فرهنگ ايرانى بيشتر به اصطلاحى براى يک سبک نمايش مذهبى شناخته شده است. بىترديد نخستين تعزيهها با الهام از واقعه جانگداز کربلا خلق شده است و به مرور زمان به تدريج موضوعات ديگرى به اين مجموعه افزوده گرديده.
تعزيههاى مربوط به حضرت امام رضا(ع) را مىتوان شامل 3 گروه به شمار آورد:- تعزيه شهادت امام رضا(ع)- تعزيه زوار امام رضا(ع)- تعزيه نزديکان امام رضا(ع) مانند مجالس تعزيه حضرت موسى بنجعفر(ع)، حضرت شاهچراغ(ع)، حضرت شاهزاده ابراهيم(ع)، حضرت فاطمه معصومه(س) و …
اجراى اين مجالس معمولا با عنايت به مناسبتها صورت مىپذيرفته است، يعنى گاه در ايام شهادت و گاه در ديگر ايام و به سبب اداى “نذر” تعزيه متناسب با درخواست مخاطب اجرا مىشده است. در واقع غالبا برگزارى مجالس تعزيه مربوط به امام رضا(ع) توسط يک “باني” انجام مىپذيرفته است. بانى معمولا يا به جهت بهرهمندى از ثواب عمل خير و يا به لحاظ برآورده شدن نذر خويش هزينه برگزارى مجلس را متقبل مىشده و در اينجا نيز ذکر اين نکته ضرورى به نظر مىرسد که شبيهخوانان کمتر به سوداى رسيدن به مال و شهرتى به اين کار مىپرداختهاند و ايمان مذهبى و عشق به ساحت مقدس اهلبيت(ع) در آنان موجب مىشد تا بدون چشمداشت مادى و فزونطلبى قدم در اين راه نهاده و به نوبه خود مبلغ فرهنگ دينى و اشاعه پيام مظلوميت خاندان پاک وحي(ع) باشند. البته تعزيه را مىتوان هنرى متعهد، پايبند به اخلاق، ارزشها و آرمانهاى بزرگ الهى و دعوت به ستمستيزى محسوب نمود. در تمامى تعزيههايى که مربوط به امام رضا(ع) است چند عنصر مشترک وجود دارد که عبارتند از تاکيد بر رافت و مردمى بودن امام رضا(ع)، بزرگوارى و کرامات آن حضرت و اندوه غربت و جفاکارى دستگاه خلافت عباسيان.
در مورد نسخههاى به جا مانده از تعزيههايى که درباره امام رضا(ع) به رشته تحرير درآمده، نمىتوان به قطعيت سخن گفت زيرا متاسفانه برخى از اين نسخ در طول زمان به تاراج رفته، بدين گونه که يا بر اثر بىتوجهى و ارزش قائل نشدن وراث شبيه خوانان از بين رفته و يا توسط بيگانگان از کشور خارج شده است. بىگمان تعداد واقعى تعزيه نامهها چندين برابر آن چيزى است که در حال حاضر موجود است، چنانکه در فهرست تعزيهنامههاى انريکو چرولى ( Cerulliرم – 1961) صورتى از 1055 تعزيهنامههاى موجود در کتابخانه واتيکان مىدهد.(نمايش در ايران – ص 128)
در تعزيه امام رضا(ع) مخاطب از آغاز، شاهد نمايشى است که به لحظه لحظه وقوع آن اشراف کامل دارد. نمايش جدال بين حق و باطل و خير و شر است.يک سو امام رضا(ع) که آئينه همه خوبىهاست و سوى ديگر مامون خليفه غاصب و رياکارى است که با حيله و نيرنگ، امام را به خراسان دعوت نموده و سرانجام به شهادت مىرساند.در طى نمايش شان و جايگاه امام محترم شمرده شده و با تکريم و تعظيم از آن حضرت ياد مىشود و خليفه در نقش اشقيا ظاهر شده و ضمن برشمردن فضايل امام(ع)، تمام تلاش خود را به کار مىبندد تا در رل منفي، اوج رذالت و فرومايگى دشمنان خاندان وحي(ع) را آشکار نمايد. امام از ابتداى نمايش با حالتى مغموم از غربت مىگويد و آگاهانه به سوى سرانجام که همانا شهادت باشد رهسپار مىشود.مجلس تعزيه امام رضا(ع) از آغاز تا انتها روايتگر فرازهاى متعددى است که موجب مىشود نمايش اسير يکنواختى نباشد و مخاطب هر لحظه خود را در فضاى تازهاى بيابد و احساس معنوى دلانگيزى را تجربه نمايد.متن تعزيه را نمىتوان شعر به شمار آورد. در واقع تعزيه روايت منظومى است که اين نوع از نظم چندان نظم اديبانهاى هم محسوب نمىشود. زيرا دايره واژگانى اثر چندان گسترده نيست و از صنايع ادبى در آن کمتر استفاده شده است.
قالب مثنوى و قصيده در سرايش اين مجلس مورد استفاده قرار گرفته و بنا به ضرورت در هر بخش از تعزيه، وزن جداگانهاى ديده مىشود. کلماتى که در متن به کار رفته، کلمات پرکاربرد مردم کوچه و بازار است، که چون صورت آهنگين به خود گرفته و در کنار يکديگر نشسته يادآور شعرهاى سبک عراقى است، خصوصا شعرهاى تعليمى که داراى ارزشهاى خاصى در ادب پارسى است و روزگار نه چندان دورى وسيلهاى جهت آموزش و به يادسپارى مفاهيم.از اين رو تعزيه را نيز مىتوان به نوعى ادبيات تعليمى به شمار آورد که به مرور زمان قابليت دراماتيک پيدا کرد. البته نبايد از اين نکته غافل شد که ايرانيان همواره براى بيان مسائل دينى کوشيدهاند تا به زيباترين و هنرمندانهترين شکل ممکن اداى وظيفه کنند و اين واقعيتى است که در ديگر جلوههاى هنر دينى اين ديار اعم از معماري، نگارگري، خوشنويسى و … کاملا مشهود است.مجلس تعزيه امام رضا(ع) با توصيف لحظات شهادت امام پايان مىپذيرد و نتيجهگيرى را به مخاطب وا مىگذارد.شايان ذکر است اين تعزيه در تير ماه سال 1370 به سرپرستى استاد هاشم فياض در فستيوال آوينيون برگزار و مورد استقبال فراوان قرار گرفت.
ساختار شناسى تعزيه امام رضا(ع)
تمامى مجالس تعزيه از لحاظ ساختارى از ارزش همسانى برخوردار نيستند. در بين تعزيهها برخى داراى ساختارى قابل رجوعتر بوده و از قوام و مرجعيت بيشترى بهرهمند هستند.تعزيه امام رضا(ع) در شمار تعزيههايى است که از ساخت محکمترى برخوردار است و در شمار تعزيههاى الگو محسوب مىشود زيرا داراى ارزش نمايشى و کلامى قابل ملاحظه ترى مىباشد. تعزيه امام رضا(ع) داراى ساختارى حلقه حلقه، تو در تو، پارالل (موازي) است. آنچه در اين مجال بدان پرداخته مىشود نسخه تعزيه مجلس امام رضا عليهالسلام (دفتر تعزيه 2) است که داراى ساختارى نمايشى و جذابتر و از نظر کلامى عاميانه و غير ادبىتر است. (گفتنى است که نسخه ديگرى نيز از اين مجلس در کتاب تعزيه و تعزيهخوانى به روايت صادق همايونى وجود دارد که اين نسخه فاقد داستانهاى اپيزوديک و عدم ساختار محکم نمايشى است، ليکن در عوض از ارزش کلامى بيشترى برخوردار مىباشد.اين تعزيه داراى ساختمانى تو در تو و متوازى است و داراى داستانهايى اپيزوديک، متنوع و از نظر نمايشى بسيار خوش ساخت و پرتحرک است.
شخصيتهاى تعزيه امام رضا(ع) طيف وسيعى از موجودات را از خاک تا خدا در برگرفته است. از جانوران (آهو) گرفته تا آدمهاى معمولى (باغبان، صياد، سلماني) تا شخصيتهاى واقعى تاريخى (مامون، اباصلت، امام رضا(ع)) و موجودات ماورايى (جبرئيل و عزرائيل.)زمان و مکان اين نمايش، تاريخى و ماوراى تاريخ است. به زبان ديگر مادى و غيرمادي، تاريخى و اسطورهاي، اين جهانى و آن جهاني، زمانمند و ازلى و ابدى است.درست است که مسير هجرت امام رضا(ع) از شهر “مدينه” تا به “توس” است و از شهرى به نام “دماوند” نيز مىگذرند – البته جالب است چرا دماوند؟ شايد شبيهنويس، دماوندى بوده – اما مسير ديگرى را نيز امام طى مىکنند، آنجا که به طرفهالعين از توس تا دماوند طىالارض مىکنند و خود را به جنازه مرد مسلمان دماوندى مىرسانند و اين هجرت از دنيا به ماوراى دنيا و اخرى است.تعزيه امام رضا(ع) از نوع تعزيه معجزه است که يکى از چهار گروه انواع تعزيه است.ساختار سلسله مراتبى تعزيه امام رضا(ع) شامل طبيعت، برزخ و ماوراء است.
محتواى تعزيه امام رضا(ع)
تعزيه امام رضا(ع) يکى از ارزشمندترين جلوههاى ابراز ارادت قلبى ايرانيان به خاندان پاک وحى است که در قالب هنر نمايشى نمودى چشمگير و تحسين برانگيز يافته است.در واقع اين تعزيه شيوهاى براى انتقال اطلاعات دينى و نيز رواج معنويت مذهبى در جامعه است که به واسطه ظرافتهاى کلامى و نمايشى همواره مورد رويکرد طبقات مختلف مردم جامعه قرار گرفته است و شگفتا که اين نمايش پس از اجراهاى متعدد براى بيننده همچنان جذاب و دلنشين است و اين امر بىترديد به خاطر عشق و ارادت صادقانه مردم به حضرت امام رضا(ع) است که هيچگاه کاستى نپذيرفته و نخواهد پذيرفت و همين نکته را مىتوان سرمايه بزرگ هنر تعزيه به شمار آورد.
ذکر امام رضا(ع) در تعزيههاى ديگر
در بين تعزيههايى که به مناسبتهاى خاصى در ايامى از سال برگزار مىشود، گاه در خلال اجراى تعزيه، تعزيهخوان به سبب عرض ارادت به پيشگاه خورشيد خراسان امام رضا(ع)، از آن حضرت ياد نموده و اين امر شايد به سبب نزديکى مزار آن حضرت و سهولت امکان زيارت ايشان در مقايسه با مرقد منور ساير پيشوايان دينى باشد. در واقع ايرانيان به سبب آنکه مرقد امام هشتم در اين سرزمين واقع شده است، نسبت به آن حضرت احساس تقرب غيرقابل وصفى دارند و اين حس شکوهمند به شکلهاى گوناگونى فعليت يافته و نمودار مىشود.گونه ديگرى از تعزيهها نيز که در آن ذکر امام رضا(ع) به شکل مستقيمترى به چشم مىآيد، تعزيههايى است که درباره خانواده نزديک حضرت ثامنالائمه(ع) است. در اين گروه از تعزيهها اگر چه امام رضا(ع) شخصيت نخست تعزيه نمى باشند، اما ذکر نام و ياد ايشان بر مجلس تعزيه حال و هوايى آسمانى و جلوهاى افزونتر مىبخشد. اين تعزيهها غالبا مربوط به مجلس شهادت حضرت امام موسىبن جعفر(ع) پدر گرامى امام رضا(ع)، حضرت فاطمه معصومه(س)، حضرت شاهچراغ(ع) برادر گرامى آن حضرت، حضرت شاهزاده ابراهيم(ع) پسر عم گرامى حضرت امام محمد تقي(ع) و … مىباشد.
هیچ نظری وجود ندارد