معمولاً در ایران در مورد مسیحیت این تصور هست که کلیسا مجموعه اى یک پارچه است، اما عملاً این طور نیست. کلیساى کاتولیک با کلیساى ارتدوکس فرق دارند؛ از جمله سابقه و تجربه تاریخى این دو متفاوت است.براى این که روحانیت کاتولیکى درست معنا شود، باید تئولوژى و کلام مسیحى در مفهوم کاتولیکى اش معلوم بشود. مفهوم کشیش، چیزى غیر از اهل علم در نزد ماست. اولاً، انتخاب کشیش تابع ضوابط و مقرراتى است. ثانیا، یک مسیحى نمى تواند عبادتش را در هر جایى انجام بدهد؛ بلکه با حضور کشیش دست گذارى شده مى تواند عبادت کند، آن هم در مکان خاصى که جنبه کلیسا دارد و خصوصیات دیگر. آنچه مهم است، این است که تعریف و شناخت روحانیت کاتولیکى متکى بر بررسى دقیق بنیادهاى کلامى کاتولیسم است. پاپ هم داراى مفهوم کلامى است. این طور نیست که از رده بالا کسى را انتخاب کنند و او را واجب الاطاعه بگردانند.در رأس این مجموعه پاپ قرار دارد. واتیکان، تشکیلات ادارى این مجموعه به شمار مى رود که کلیسا را با توجه به تجربه تاریخى اش اداره مى کند. نقش روحانیت مسیحى که در همه مناطق کاتولیک نشین حضور دارد و همه این مجموعه که به مثابه یک واحد و نهاد عمل مى کند، دقیقا در مقدمات و اصول کلامى کاتولیک وجود دارد. در واقع تحقق تاریخى و اجتماعى، به این نهاد روحانیت تبدیل شده.اجازه بدهید به روحانیت خودمان برگردیم: همه ما تصور مشخصى از روحانیت شیعه داریم. در روحانیت ما به لحاظ طبقات اجتماعى موجود در ایران، تکثر وجود دارد؛ یعنى از همه طبقات اجتماعى، روحانى هست و همان گونه که در میان مردم، روستایى، شهرى، متجدد، سنت گرا، و به لحاظ اقتصادى ثروتمند، فقیر و متوسط الحال هست، روحانیِ روستایى، شهرى، فقیر، ثروتمند و … نیز وجود دارد. این گونه تکثر تقریبا در هیچ جاى دنیا به این شکل وجود ندارد. پس روحانیت ایران، متکثر به تکثر طبیعى جامعه است. در نتیجه نمى توانید براساس اصطلاحات علوم اجتماعى یا علوم دیگر، ما به ازاى دیگرى براى آن معرفى کنید. این پدیده اى منحصر به فرد است. در دنیاى غرب هم نهادهایى شکل گرفته اند که به دلایل مختلف اصلاً ما به ازایى در این طرف ندارد. بنابراین یک تفاوت نهاد و روحانیت شیعه با روحانیت کلیسا، در همین نکته است.اما جایگاه سیاسى روحانیت شیعى و کاتولیک در دنیاى جدید چیست؟ واقعیت این است که در درون دنیاى کاتولیک هم تکثر وجود دارد. البته تکثرش کمتر از ایران است؛ مثلاً نقش روحانیت کاتولیک معاصر در دو قرن اخیر در جایى مانند ایرلند با جایى مثل اسپانیا کاملاً فرق مى کند و همین طور است تفاوت میان کاتولیک اسپانیا، فرانسه، کرواسى و پرتغال.فرض کنید در جایى مانند فیلیپین که مذهب اکثریت آنها کاتولیک است، همه عناصر مسیحى به معناى کامل با آنچه در اروپاست، فرق مى کند. ممکن است در فیلیپین کشیش و اسقف یا کاردینال به معناى دقیق کلمه متعبد از نوعِ اخبارى ها در میان ما باشند. آنها یک نوع التزام عملى سخت گیرانه همراه با احتیاط دارند، برخلاف جایى مانند فرانسه که کشیش یا اسقف از ترس این که مبادا سخنانى بگوید که مردم نمى پسندند، اصلاً مصاحبه تلویزیونى نمى کند.یکى از ویژگى هاى روحانیت شیعه آن است که تا ۱۵۰ سال پیش، هر شهر و روستایى یک روحانى داشت که ممکن بود آن روحانى به درجه اجتهاد هم رسیده باشد و حتى او گاهى حوزه اى داشت. این روحانى به صورت خودکفا همه چیز محل سکونت خود را در مسائل دینى و غیردینى مانند بهداشت، تغذیه و … اداره مى کرد.از زمان مرحوم میرزاى شیرازى، به تدریج روحانیت متناسب با توسعه شهرى و ارتباطات، از حالت پراکنده اى که هر منطقه اى که به صورت خودکفا خود را اداره مى کرد، خارج و به تدریج متمرکز مى شود. این تمرکز ابتدا با تمرکز در تصمیمات مهم آغاز شد. به نظر من اولین جرقه تمرکزگرایى در کل ساختار روحانیت، همین داستان تنباکو است که یک تصمیم کلى گرفته مى شود و متعلق به مجموعه روحانیت است. این یک جریان جدید است که به لحاظ تاریخى سابقه طولانى ندارد. در تاریخ معاصر روحانیت ایران، نقش تأثیرگذار و متمرکز روحانیت را در قضیه تنباکو، داستان مشروطیت، واکنش در برابر اقدامات رضاشاه مى بینیم، به ویژه در دهه بیست که خطر تجزیه ایران و توسعه اندیشه هاى مارکسیستى وجود داشت. در این موارد عمدتا روحانیت و طبقات مذهبى نقش نجات دهنده اى در تاریخ ایران ایفا مى کنند؛ همچنین در ملى شدن نفت، قیام ۱۵ خرداد و بالأخره انقلاب اسلامى بهمن ۵۷ . این حوادث مهم ترین فرازهاى سیاسى روحانیت ایران در تاریخ معاصر ایران است. حضور جامعه روحانیت کاتولیکى در تاریخ معاصر ایتالیا عملاً به مثابه یک نهاد بوده است که طبق منافع و مصالح یا ضرر و زیان عمل مى کند. به عنوان نمونه، در انقلاب فرانسه آشوب و بلوا همه فرانسه را فرا گرفت و کلیساى غالب در جنگ هاى قرن هاى هفدهم کلیساى کاتولیک بود و همین کلیسا به عنوان یک نهاد در کنار سلطنت قرار گرفت.تا پیش از سال ۱۹۷۱ که شروع وحدت ایتالیاست، این کشور به صورت ایالت بود و رم و اطراف آن تحت حاکمیت ـ یعنى پادشاهى ـ پاپ قرار داشت. در رأس موج وحدت خواهى هم گاریبالدى قرار داشت. وى بخش هاى مختلف ایتالیا را به کشور واحد تبدیل کرد. گاریبالدى در مبارزه خود براى وحدت ایتالیا، با پاپ یعنى پادشاه رم هم به مبارزه برخاست که باعث شد، هم واتیکان و هم کاتولیک در انزواى بزرگ قرار گیرند. پاپ در مدت انزوا از واتیکان خارج نمى شد. این انزوا هم به لحاظ سیاسى بود و هم از آن رو که تفکر غالب آن روز وحدت ایتالیا بود و اینها در مقابل آن بودند؛ تا این که بین موسولینى و پاپ قراردادى منعقد مى شود که پس از نزدیک به پنجاه سال انزواى کامل تشکیلات دینى ایتالیا، پاپ هم مى تواند از واتیکان خارج بشود. در ایتالیاى آن موقع، اندیشه هاى راست گرایانه و فاشیستى اوج گرفته بود. البته فاشیست ها و راست گرایان اروپا در آن زمان ضدیت خاصى با کاتولیک ها نداشتند، ولى اصولاً براى کاتولیک ها ارزش قائل نبودند؛ چون مصلحت مشترک بین آنها وجود نداشت. عملاً تا پایان جنگ دوم، کلیساى کاتولیک در حد زندگى روزمره خود حضور داشت و در واقع، اصلاً معنا ندارد که بگوییم گرایش هاى سیاسى کلیسا در آن دوره چه بوده؛ تا این که در سال ۱۹۴۵ جنگ به نفع متفقین تمام مى شود. از این جا نقش و اجتماعى سیاسى کلیسا شروع مى شود. از سال ۱۹۴۵ تا حدود ۱۹۶۰ خطر بزرگى که کل اروپا و مخصوصا ایتالیا را تهدید مى کرد، خطر چپ بود و مهم ترین چیزى که در مقابل این خطر وجود داشت، در واقع کلیساى کاتولیک با همه امکاناتش بود و این دو دلیل داشت: اوّلاً، خود کلیساى کاتولیک خصلت محافظه کارانه و ضدترقى خواهانه اى دارد. البته برخى با گرایش ترقى خواه موافق اند، ولى اصولاً ساختار تاریخى اش، ضداندیشه هاى ترقى خواهانه است.دلیل دوم این بود که در آن موقع آمریکایى ها و متحدان اروپایى شان، واقعا خواهان حضور نیروهاى مذهبى در صحنه بودند و بى دریغ هم حمایت مى کردند. در این جا باید این نکته را گوشزد کنم که ماهیت روحانیت در ایران و اصولاً ساختار جامعه ایران، به گونه اى است که به راحتى مردم را به صحنه خیابان مى کشاند؛ اما در جاى دیگر این سخن چندان قابل درک نیست و مقدور هم نیست. در نتیجه هرگاه کلیسا یا تشکیلاتى دیگر بخواهد مقابله بکند، مجبور است از طریق سلسله نهادهایى مخالفت یا حضور سیاسى خود را نشان دهد. بهترین نهادى که کلیسا مى توانست از آن بهره بگیرد، همین حزب دمکرات مسیحى بود که الآن هم وجود دارد. احزاب دمکرات مسیحى در کل اروپا به ویژه در آلمان و یا در خود ایتالیا خیلى قوى بود که البته الآن قدرت آن کم رمق تر است. هدف این حزب این بود که با کمک گرفتن از تمامى عناصر مذهبى یا متمایل به دین، در داخل جامعه ایتالیا در درجه اول نه تنها قدرت را به دست بگیرد، بلکه مانع از حضور و پیروزى گروه هاى چپ یا متمایل به چپ بشود. پس از سال ۱۸۷۱ که وحدت ایتالیا انجام گرفت، کلیساى کاتولیک در ایتالیا با تأسیس حزب دمکرات مسیحى، نقش خود را احیا و بازسازى مى کند. بعدها هم مخصوصا در سال ۱۹۶۰ این شیوه را در کشورهاى دیگر اروپایى مثل اسپانیا و پرتغال که خطر چپ کم و بیش براى آنها وجود داشت، اجرا کردند.در این جا باز یکى از تفاوت هاى روحانیت شیعه با کاتولیک را عرض مى کنم و آن این است که تقابل یا عدم تفاهمى که بین طبقات مذهبى و بعضا بین روحانیت ما با مسائل مدرن وجود داشته، اصولاً در آن جا وجود نداشته است؛ چون مسیحیت محذوریت هاى کمترى دارد و به علاوه، خود کلیسا در ایجاد تمدن جدید در مفهوم کاتولیکى نه پروتستانى، مشارکت خیلى فعالى داشته است. همه عناصر تمدن جدید اعم از هنر، نقاشى، معمارى و جنبه هاى دیگر در کلیساى کاتولیک وجود دارد و بنابراین با تمدن جدید تعارضى نداشته است. لذا مفهوم سنت گرایى و مدرن گرایى به شکلى که در میان ماست، در آن جا مطرح نبود و نمى توانست هم مطرح باشد و این نکته کلیدى خیلى مهمى است براى درک این که چگونه این دو در برابر مسائل جدید به دو شیوه عمل کردند.به هر حال، در سال ۱۹۷۴ طرحى براى کنفرانس امنیت اروپا ارائه شد که طراح آن یکى از اعضاى واتیکان بود. دهه شصت بسیار پرتنش بود و در بلوک شرق سخت گیرى زیادى وجود داشت. هدف این طرح آن بود که با استفاده از عناصر دینى، مفرهایى در آن طرف دیوارهاى آهنین، در آن جا که مربوط به کلیساى کاتولیک بود، ایجاد بکند. طرح این بود که در کشورهاى کاتولیک نشین شرق مثل: چک، اسلواکى و مجارستان و لهستان که اکثرا کاتولیک هستند، راهکارى براى کمک به آنها پیدا کنند. در این طرح آزادى هاى انسانى، حقوق بشر و آزادى هاى دینى را مطرح کردند که البته دقیقا مى خواستند کار سیاسى انجام بدهند، نه کار دینى، و موفق هم شدند. این طرح در دهه هفتاد پایه گذارى شد و در دهه هشتاد ثمره داد.از اوایل دهه هفتاد، کلیسا شروع کرد به ارائه خدمات اجتماعی؛ مانند ارائه خدمات به جوانان، مهاجران و بى بضاعت ها. البته این فعالیت ها قبلاً هم به طور محدودترى وجود داشت. در حال حاضر هم عملاً کلیسا مهم ترین عامل حفظ سلامت اخلاق و روحى و جلوگیرى از فاسد شدن جامعه به شمار مى رود. خلیفه گرى معمولاً توجه خاصى به تربیت جوانان مسیحى دارد؛ به طورى که حتى افراد غیرمتعهد مسیحى هم اعتراف دارند که مالیات نُه در هزار که به کلیسا مى دهند، در جهت حفظ فرزندانشان هزینه مى شود.بنابراین از دهه هفتاد، اقدامات اجتماعى کلیساى کاتولیک شروع شد. در دهه نود کارهاى مهمى انجام گرفت؛ از جمله تلاش کرد با کلیساى ارتدوکس ارتباط بیشترى برقرار کند و با مشارکت آنها به مسائل بالکان، بوسنى و آلبانى پرداخت. مردم آلبانى هیچ سنخیتى با اروپا نداشتند. بنابراین لازم بود تا این جامعه تعدیل و اروپایى بشود و بتواند ـ البته نه به لحاظ سرزمینى، بلکه به لحاظ کلى ـ به عنوان بخشى از اروپا باشد و کلیساى کاتولیک در این زمینه خیلى فعالیت کرد. تلاش هاى بعدى شان براى گسترش اروپا بسیار بود تا بتوانند اعضاى جدید یعنى کشورهاى شرق اروپا را ضمیمه اتحادیه بکنند. واقعیت این است که این حرکت مقدار زیادى متأثر از اهداف خاص کلیساى کاتولیک بود، مخصوصا پاپ سابق به آن اصرار زیادى داشت و کلیسا را هم به دنبال خود کشید. این تلاش ها براى این است که بنیان هاى اتحادیه اروپا را هر چه بیشتر مسیحى بکند، مخصوصا کلیساى ایتالیا اهتمام خاصى به این کار دارد.نکته دیگر در مورد کلیساى کاتولیک در ایتالیا، دفاع آنها از وحدت ایتالیاست؛ چون ایتالیا شرایط بدى دارد و زمینه گریز از مرکزشان زیاد است. کلیسا به صورت خیلى آرام، ولى بسیار مؤثرى یکى از اهداف مهم سیاسى داخلى خود را وحدت ایتالیا قرار داده است که الحق مؤثر بوده است. دفاع از دموکرات مسیحى ها و مخالفت با قوانینى مانند سقط جنین و رفتارهاى جنسى هم از مسائلى است که جزء سیاستشان بوده و تاکنون ادامه داشته است. اگر بخواهیم موقعیت کلیساى واتیکان را در اروپا در یک جمله بیان کنیم، باید همان جمله اى را بگوییم که یک اسقف کاتولیک ارمنى گفته بود. ایشان حدود ۳۵ سال در ایران زندگى کرد و چند سال پیش در گذشت. این اسقف در مراسمى که من هم حضور داشتم، گفته بود: ایران، ایتالیایِ آسیاست و ایتالیا، ایرانِ اروپاست. این جمله زیبا، نشان دهنده وجود شباهت هایى میان شیعه و کلیساى کاتولیک است.
* در تاریخ ۱۳/۲/۱۳۸۶، جناب حجت الاسلام دکتر محمد مسجدجامعى (سفیر سابق ایران در واتیکان)، در جمع تعدادى از محققان گروه علوم سیاسیِ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى حضور یافت و ضمن سخنانى، به سؤالات حاضران درباره «کارویژه هاى روحانیت شیعى و کاتولیک» پاسخ گفت. آنچه پیش رو قرار دارد، حاصل این گفتگوهاست.
منبع :نشریه پگاه حوزه، ۲۷ مهر ۱۳۸۷، شماره ۲۴۱
هیچ نظری وجود ندارد