شبهه به حدیث کسا

دعاى پيامبر، عامل مشمول

يكى از شبهاتى كه بر اين استدلال وارد كرده‏اند؛ اين است كه لفظ اهل‏البيت شامل اصحاب كساء نمى‏شود، بلكه بعد از نزول آيه، رسول خدا | دعا كرد تا امتيازى كه خداوند براى همسران ايشان در نظر گرفته است، شامل آنان نيز بشود.

به اين شبهه توجه كنيد:

«و انّما هذا شى‏ء جرى فى الاخبار انّ النبى × لما نزلت عليه هذه الآية دعا عليّا و فاطمة و الحسن و الحسين فعمد النبى | الى كساء فلفّها عليهم، ثم الوى بيده الى السماء فقال: اللهم هولاء اهل‏بيتى اللهم اذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا، فهذه دعوة من‏النبى | بعد نزول الآية احبّ ان يدخلهم فى الآية التى خوطب الازواج، فذهب الكلبى و من وافقه فصيّرها لهم خاصّة و هى دعوة لهم خارجة عن التنزيل.»⁽[1]⁾

در روايات آمده است: رسول خدا | پس از نزول آيه، على و فاطمه و حسن و حسين ^ را فراخواند، كساء را برداشت و بر روی آنان انداخت. سپس دستش را به طرف آسمان بلند كرد و عرض كرد: خدايا اينان اهل‏بيت من هستند! خدايا! پليدى را از آنان دور كن و آنان را آن‏طور كه شايسته است، پاك گردان. بنابر اين، اين دعايى است از رسول خدا | بعد از نزول آيه كه دوست داشت آنان را داخل آيه‏اى كند كه مخاطبش همسران او هستند، ولى كلبى و همفكران او گفته‏اند كه اين آيه به اصحاب كساء اختصاص دارد، در حالى كه اين تنها دعايى است براى آنان بدون ارتباط با قرآن».

نقد

اين شبهه چند پيش‏فرض دارد كه با توجه به آنها اشكالهای زیر وارد شده است:

1- اين آيه همراه با آيات قبل و بعد نازل شده است كه پیشتر پاسخ داديم:

اوّلاً: همه – يعنى چه طرفداران نظريه اختصاص و چه طرفداران نظريه تعميم – قائلند كه اين آيه مستقل نازل شده است؛

ثانيا: اين كه امروز در قرآن موجود آيات كنار هم قرار گرفته‏اند، دليل بر اين نيست كه آيات با هم نازل شده باشند؛ زيرا اين مسأله مورد اتفاق است كه بيشتر آيات در مناسبت‏هاى مختلف نازل شده است.

سيوطى مىنویسد:

«النوع الثالث عشر ما نزل مفرقا و هو غالب القرآن و من امثلته فى‏السور القصار اقرأ اول ما نزل منها الى قوله مالم يعلم و الضحى اول ما نزل منها الى قوله فترضى.»⁽[2]⁾

نوع سيزدهم آياتى است كه جداگانه نازل شده‏اند و بيشترین حجم قرآن را شامل مى‏شود که نمونه‏هاى آن در سوره‏هاى كوچك؛ در سوره اقراء از ابتداى سوره تا «مالم يعلم» نازل شد و سپس بقيه آيات و در سوره «و الضحى» از ابتداى سوره تا «فترضىٰ» نازل شد، سپس بقيه آيات.

ثالثا: توقيفى بودن آيات تنها اين مسأله را ثابت مى‏كند كه رسولخدا| دستور داده است كه كدام آيه در كجا قرار گيرد، ولى اين را ثابت نمى‏كند كه اين آيات با هم نازل شده است؛

رابعا: براساس انديشه شيعه كه جمع قرآن را در عصر رسول خدا | مى‏دانند، توقيقى بودن آيات را مى‏توان اثبات كرد ولى براساس انديشه بيشتر اهل سنت – كه جمع قرآن را بعد از رسول خدا | مى‏دانند – معلوم نيست به دستور توقيفى بودن آيات عمل كرده باشند.

جمع كردن سوره احزاب – كه آيه تطهير در آن واقع شده است – توجه کنید:

«قال ابن شهاب و اخبرنى خارجة بن زيد بن ثابت سمع زيد بن ثابت قال فقدت آية من الاحزاب حين نسخنا المصحف قد كنت اسمع رسول الله | يقرأ بها فالتمسناها فوجدناها مع خزيمة بن ثابت الانصارى «مِنَ المُـؤْمِنِـينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَـدُوا اللّهَ عَلَيْهِ» فالحقناها فى سورتها فى المصحف.»⁽[3]⁾

ابن شهاب مىنویسد: پسر زيد بن ثابت به من گزارش داد كه از پدرش شنيده است كه وقتى مشغول گردآورى قرآن بوديم آيه‏اى از سوره احزاب گم شد. با اين كه من از رسول خدا | آن آيه را شنيده بودم كه مى‏خواند، جست‏وجو كرديم و آن را نزد خزيمة بن ثابت انصارى يافتيم كه آيه اين بود: «من المؤمنين رجال…» و ما هم آن را در همان سوره در قرآن قرار داديم.

همان طور كه ملاحظه مى‏كنيد، تصريح مى‏كند كه ما آيه را در آن سوره قرار داديم نه در كنار آيه‏اى كه رسول خدا | قرار داده بود؟ شايد آيه تطهير هم به همين سرنوشت گرفتار شده است و شايد با انگيزه‏هاى ديگرى اين آيه را اينجا قرار داده‏اند.

در هر حال توقيفى بودن آيات تنها اين مسأله را اثبات مى‏كند كه رسولخدا| دستور داده است كه اين آيه اينجا باشد و بس ولى اين مسأله را ثابت نمى‏كند كه اين آيه با آيات قبل و بعد از آن نازل شده است.

2- اين كه آیه در شأن همسران پیامبر نازل شده باشد.

3- اين كه بعد از نزول آيه رسول خدا | دعا كرده باشد، اين نيز قابل نقد است اما در منابع اهل سنت رواياتى كه از طريق ام‏سلمه و عايشه وارد شده است گواه بر اين است كه بعد از اين كه اينان در خانه جمع شدند و حضرت دعا كرد، آيه نازل شد كه روايات آن در بحث شأن نزول گذشت.

در منابع شيعه نيز اكثر بر اين باورند كه بعد از دعاى رسول خدا | آيه نازل شده است؛

«و قد نقل المخالف و الموافق انّ هذه الآية نزلت فى بيت ام‏سلمة رضى اللّه تعالى عنها و رسول‏الله| فى البيت و معه علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين ^ و قد جللّهم بعباءة خيبرية و قال اللهم هولاء اهل‏بيتى فانزل اللّه عزّ و جلّ انّما يريد الله… فتلاها رسول‏الله | فقالت له ام‏سلمة رضى‏عنها: يا رسول اللاه ّلست من اهل‏بيتك؟ فقال: انّك الى خير و لم يقل انّك من اهل بيتى.»⁽[4]⁾

شيعه و سنى نقل كرده‏اند كه اين آيه در خانه ام‏سلمه رضى اللّه عنها نازل شده است. رسول خدا | در خانه بود و على و فاطمه و حسن و حسين^ هم بودند. در حالى كه رسول خدا | كساء خيبرى را بر آنان پوشانده بود، عرض كرد: خدايا! اينان اهل‏بيت من هستند. كه خداوند آيه {انّما يريدالله…} را نازل كرد و رسولخدا| آيه را تلاوت كرد.

ام‏سلمه عرض كرد: اى رسول خدا | من از اهل‏بيت تو نيستم؟

پيامبر | فرمود: تو عاقبت به خير هستى و نفرمود تو از اهل‏بيت من هستى.

عده‏اى از دانشمندان اهل سنت بر اين باورند كه دعا كردن رسولخدا| به اين سبك خاص چندين بار تكرار شده است؛

«ان هذا الفعل منه | مكرّر مرة فى بيت ام‏سلمة و مرة فى بيت فاطمة كما جاءالحديث.»⁽[5]⁾

همان طور كه در حديث آمده است: اين كار چند بار از طرف رسول‏خدا| تكرار شده است، گاهى در خانه ام‏سلمه و گاهى در خانه فاطمه ÷.

بنابر اين اصل دعا قبل از نزول آيه بوده است، ولى تكرار آن بعد از نزول آيه است.

([1]) تفسير، قرطبى، ج 14، ص 184؛ تفسير، ابن عاشور، ج 21، ص 248.

([2]) الاتقان، ج 1، ص 37.

([3]) صحيح، بخارى، ج 3، باب جمع القرآن، ص 99؛ تفسير، النسايى، ج 2، ص 166؛ جامع التفسير من كتب الاحاديث، ج 3، ص 1613؛ الاتقان، ج 1، ص 59.

([4]) سلسلة مولفات الشيخ المفيد، ج 2، ص 53.

([5]) ينابيع المودة، ص 108.