عالم برزخ از ديدگاه قرآن و احاديث

عالم برزخ، عالم متوسطی میان دنیا و آخرت است که مردگان تا قیامت در آن بسر می‌برند.پس از اثبات وجود روح مجرد و بقای آن پس از مرگ و تخلیه بدن، این مساله اساسی مطرح می‌گردد که ارواح پس از مرگ و خارج شدن از قالب اجسام بدنی در کجا زندگی می‌کنند؟آیا عالمی به نام برزخ که واسطه بین عالم دنیا و عالم آخرت است وجود دارد؟ یعنی ما در سلسله عقاید خود و ملاحظه مراحل تکاملی انسانها قبل ا ز این دنیای مادی، نطفه بودیم و قبل از نطفه عناصری در زمین، و بعد از نطفه به صورت انسانی در آمدیم و در دنیا زندگی می‌کنیم آیا بعد از این دنیا هم به عالم دیگری وارد می‌شویم به نام عالم برزخ یا نه؟کلمه برزخ در لغت‌به معنای فاصله و حائل میان دو چیز راگویند.مرحوم طریحی (1) در مجمع‌البحرین (2) در معنای کلمه برزخ چنین می‌نویسد:«البرزخ: الحاجز بین الشیئین» یعنی «برزخ حائل بین دو شی‌ء است»، سپس روایتی از معصوم علیه السلام چنین نقل می‌کند: «نخاف علیکم هول البرزخ» پس مراد از برزخ در این روایت‌بین دنیا و آخرت از هنگام مرگ تا رستاخیز می‌باشد پس کسی که می‌میرد، داخل برزخ می‌شود. این کلمه و واژه در قرآن سه بار و در سه آیه ذکر شده است: در دو آیه که یکی در سوره فرقان و دیگری در سوره «الرحمان» است، واژه برزخ به معنای فاصله و حائل میان دو دریا که یکی شور است و دیگری شیرین و به هم نمی‌آمیزند، آمده و در آیه سوم که در سوره «مؤمنون» است، در معنای عالم برزخ یا فاصله میان مرگ و رستاخیز ذکر شده است.آیه اول: «و هو الذی مرج البحرین هذا عزب فرات و هذا ملح اجاج و جعل بینهما برزخا و حجرا محجورا» (3).«او خدائی است که آب دو دریا را بهم آمیخت، دو دریایی که آب یکی از آن دو شیرین و گوارا است و آب دیگری شور و تلخ، و میان این دو آب فاصله و حائلی قرار داد تا همیشه از هم جدا باشند و به هم نیامیزند».آیه دوم: «.. و بینهما برزخ لا یبغیان…» (4).«میان آن دو دریا فاصله‌ای است که به حدود یکدیگر تجاوز نمی‌کنند و به هم نمی‌آمیزند».آیه سوم: «لعلی اعمل صالحا فیما ترکت کلا انها کلمة هو قائلها و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون» (5).«گناهکاران گویند تا شاید به تدارک و جبران گذشته کردار نیک انجام دهم و به آن خطاب شود که هرگز چنین نخواهد شد و گناهکاران کلمه «ارجعننی» را که از سر حسرت بر زبان رانند و نتیجه‌ای نگیرند، که از عقب آنها عالم برزخ است تا روزی برانگیخته شوند.غیر از این آیه، آیات دیگری نیز در قرآن ذکر شده که از مجموع مطالب آنها استفاده می‌شود که عالم برزخ واسطه بین عالم دنیا و عالم آخرت است از جمله آنها:«و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون» (6).«(ای پیامبر) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده‌اند و نزد پروردگارشان (در عالم برزخ) روزی داده می‌شوند».در آیه 171 سوره آل عمران می‌فرماید:«و از نعمت‌خدا و فضل او (نسبت‌به خودشان در عالم برزخ) مسرورند و (می‌بینند که) خداوند پاداش مؤمنان را ضایع نمی‌کند (نه پاداش شهیدان و نه پاداش مجاهدان را که شهید شدند)».«یثبت الله الذین آمنوا بالقول الثابت فی الحیوة الدنیا و فی‌الآخرة…» (7).خداوند کسانی را که ایمان آوردند، به خاطر گفتار و اعتقاد ثابتشان، استوار می‌دارد هم در این جهان و هم سرای دیگر (در عالم برزخ و سرای آخرت).از همه این آیات استفاده می‌شود که بعد از مرگ، عالم برزخ است تا روزی که مبعوث شوند و این برزخ عالم قیامت نیست‌یعنی انسان پس از مرگ بلافاصله به روز قیامت منتقل نمی‌شود.شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: چه می‌فرمایید در آیه «النار یعرضون علیها غدوا و عشیا…» (8). «آتش است که هر صبح و شام که آنان بر آن عرضه می‌شوند؟» فرمود: «دیگران چه می‌گویند؟» عرض کرد: «می‌گویند آن آتش جهنم جاوید (آخرت) است و گویند که بین صبح و شام عذابی نباشد». فرمود: «پس اینها خوشبخت‌اند «که بخشی از روز را در آسایش بسر می‌برند». عرض کرد: «پس چگونه است؟» فرمود: «این، در دنیا است که مربوط به عالم برزخ است. و اما جهنم جاوید محتوای این آیه است: «… و یوم تقوم الساعة ادخلوا آل فرعون اشد العذاب» (9).«روزی که قیامت‌برپا شود (می‌فرماید:) آل فرعون را در سخت‌ترین عذابها وارد کنید».در احادیث معتبر از پیامبر و ائمه علیهم السلام در توضیح عالم برزخ چنین وارد شده است:«البرزخ هو امر بین امرین و هو الثواب و العقاب بین الدنیا و الآخرة و هو قول الصادق علیه السلام و الله ما اخاف علیکم الا البرزخ» (10).«برزخ همان امر بین دو امر ثواب و عقاب بین دنیا و آخرت است و آن قول امام صادق علیه السلام است که می‌فرماید: «به خدا سوگند من بر شما (شیعیان) نمی‌ترسم جز از مرحله برزخ بین دنیا و آخرت».در مورد آیه «و من ورائهم برزخ..» امام صادق علیه السلام فرمود: «هو القبر و ان لهم فیه لمعیشة ضنکا و الله ان القبر لروضة من ریاض الجنة او حفرة من حفر النار».«مراد از برزخ همان قبر می‌باشد و البته برای کافران هر آینه زندگی سختی در آنجا می‌باشد به خدا سوگند که قبر هر آینه باغی از باغهای بهشتی (برای مؤمنین) و یاحفره‌ای از حفره‌های آتش جهنم (برای کافران و..). می‌باشد (11).از اینرو امام صادق علیه السلام خطاب به شیعیان آن زمان می‌فرماید:«والله اتخوف علیکم فی البرزخ. قلت ما البرزخ؟ فقال: القبر منذ حین موته الی یوم القیامة».من بر شما (شیعیان) در عالم برزخ می‌ترسم، راوی می‌گوید: من به امام صادق علیه السلام گفتم که عالم برزخ کجا است؟ فرمود: قبر است، زندگی در آن از زمان مرگ تا روز رستاخیز ادامه دارد».امام صادق علیه السلام به جمعی از شیعیان خود فرمود: به خدا قسم که تنها خطری که من بر شما احساس می‌کنم، برزخ است و چون قیامت‌شود و کار به دست ما برسد، ما بر کار شما از خودمان اولویت داریم (12).از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت‌شده است که فرمود: «ارواح مؤمنان عالم در برزخ به کنار چشمه‌ای از بهشت‌به نام «سلمی» زندگی می‌کنند (13).«ابوبصیر» می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم ارواح مؤمنین پس از مرگ در چه وضعند؟ فرمود: «در برزخ در میان غرفه‌هایی از بهشت‌بسر می‌برند، از خوراک بهشتی می‌خورند و از آب آن می‌نوشند و منتظر انجاز وعده پروردگار خود هستند» (14).پس عالم برزخ حائل بین دو شی‌ء یعنی مابین دنیا و آخرت از هنگام مرگ تا روز بعثت است پس کسی که می‌میرد، داخل برزخ می‌شود که واسطه و حائل بین دنیا و آخرت است (15).پی‌نوشت:1) متوفای 1085ه ق.2) ج2، ص 430.3) فرقان: آیه 53.4) سوره الرحمان، 20.5) مؤمنون، 100 – دائرة‌المعارف تشیع، ج3، ص 176، بنیاد خیریه فرهنگی شط سال 1371ش.6) آل عمران، 169.7) ابراهیم، 27.8) مؤمن، 46.9) همان.10) تفسیر نورالثقلین: ج3، ص 553 – تفسیر علی بن ابراهیم – بحارالانوار، ج6، ص 214.11) بحارالانوار: ج6، ص 218.12) معارف و معاریف، ج1، ص 378 و 379 تالیف سید مصطفی دشتی.13) بحارالانوار: ج6، ص 61 و 82.14) بحارالانوار: ج6، ص 61 – 82.15) قاموس نهج‌البلاغه، تالیف محمد علی ترقی، ج 1، ص 137.منبع: ماه نامه – مکتب اسلام، سال 1381، شماره 10