فرقه های تشیع (قسمت آخر : سایر فرق)

۲- شیعیان علوی (علویان)
۲-۱: ترکیهبه باور آلتان گوک آلپ در کتاب «علوی‌ها»[۳۷]، کم و بیش یک چهارم از مردم ترکیه شیعه علوی هستند.[۳۸] آیین علوی (همچون دروزی) آیین بسته ای است و انسان علوی باید علوی زاده شود. آن‌ها در جنوب خاوری آناتولی زندگی می‌کنند و در گذشته که از کوچ نشینان ترکمنی بوده‌اند، قزلباش نامیده می‌شدند. همچنین بسیاری از آنان از کمترینه کرد ترکیه به شمار می‌روند. علویان شیعیان دوازده امامی، اما متفاوت از ایرانیان هستند. آن‌ها دارای روحانیت سازمان یافته نیستند. به باور فرانسوا توال، خداشناسی علوی با گنجاندن موضوعات دور از انتظار دیگر مسلمانان و با تقدس بخشیدن به برخی از شخصیت‌ها، به طور خودکار پیشرفت کرد. رانده شدن و آسیب‌های علویان از عثمانی سنی، سرچشمه اتحاد تنگاتنگ و همه جانبه علویان با کمالیسم شد. برای آن‌ها جمهوری لاییک آتاتورک بهترین تکیه گاه در برابر شکنجه‌ها و آزارهای گذشته از سوی سنی‌ها بود. به این ترتیب، آیین علوی با گذشت زمان به موثرترین متحد مسلک لاییک کمال آتاتورک تبدیل شد. گروه دیگر شیعیان ترکیه بکتاشی‌ها هستند. آن‌ها برخلاف علوی‌ها (در گذشته)، در شهرها یافت می‌شوند. آن‌ها در تاریخ امپراتوری عثمانی نقش به سزایی داشتند. و با گسترش رویکرد نویی از شیعه گری، خود را از علویان جدا کردند، به ویژه که آیین منعطفی را تبلیغ می‌کردند که هر کسی می‌توانست به آن بپیوندد. امروزه، آیین بکتاشی در ترکیه و بالکان (به ویژه آلبانی) باقی مانده است. شیعه گری ترکیه به گونه فزاینده ای حاشیه ای است، هم نسبت به سنی‌ها و هم نسبت به شیعه دوازده امامی که در ایران است. و به دلیل موضوعات خداشناسی – که با تشیع رسمی بسیار فاصله دارد – ترویج می‌کند، منزوی شده است.
۲-۲: سوریهدر سوریه، در کنار بیشترینه سنی، کمترینه های شیعه ای با نام علویان (۱۳ درصد)، دروزیها (۳ درصد) و اسماعیلی‌ها (۱ درصد) یافت می‌شود.[۳۹] علویان در بلندی‌های شمال باختری سوریه و کرانه‌های مدیترانه زندگی می‌کنند. از صدهها پیش، علویان مردمانی تهیدست و خوار شده از سوی عثمانی و سنی‌ها بوده و حتی بسیاری آنان را نامسلمان می‌دانستند. ولی آن‌ها شیعه‌اند و پیامد جدایی‌ای هستند که در زمان پیشوای یازدهم پدید آمد و امام عسگری ع را واپسین پیشوای عادل می‌دانند. واکنش سنی‌ها، آن‌ها را وادار کرد تا به کوههای شمال باختری سوریه (جبل انصاریه) پناه ببرند. پس از نخستین جنگ جهانی، حضور فرانسه در شام، به بیرون آمدن علوی‌ها از انزوای اجتماعی و سیاسی انجامید. فرانسه در زمان سرپرستیش، ارتش سوریه را بنیان نهاد که بسیاری از علوی‌ها – برخلاف بیشترینه سنی که همچون بیشترینه شیعیان عراق از همکاری با یک کشور نامسلمان سرباز می‌زدند – در آن نام نویسی کرده و بعدها هسته آن را در اختیار گرفتند. با استقلال سوریه در ۱۹۴۵ و درگیری‌های بعدی آن با اسراییل، حزب بعث پدیدار شد و پایه‌های خود را استوار ساخت. برای کمترینه ای چون علویان زجر کشیده، آموزه (دکترین) رسمی بعث که بر اصول لاییک و ناسیونالیسم پایه ریزی شده و از فرقه گرایی مذهبی تند رو دور بود،- همچون علویان ترکیه در جنبش کمالیسم – به آنان امکان بیرون رفتن از انزوا را می‌داد. دستیابی بر ارتش و حزب بعث توسط علویان در پایان دهه ۶۰، به در دستگرفتن کامل قدرت سیاسی در سوریه انجامید که تا کنون ادامه دارد. گر چه علویان مورد تأیید روحانیت ایران و شیعه امامی نیستند،[۴۰] ولی هم پیمانی سوریه با ایران شیعی در جنگ عراق و ایران و تأثیر حکومت علویان در نزدیکی میان ایران، سوریه و شیعیان لبنان را نمی‌توان نادیده گرفت. در حال حاضر، با توجه به تاکید ایالات متحده بر پیاده سازی مردم سالاری در منطقه (طرح خاور میانه بزرگ)، آینده رژیم علوی سوریه در پردهای از ابهام است، و بیشترینه سنی این کشور خود را برای رسیدن به قدرت آماده می‌کنند.
 
۳- شیعیان اسماعیلی (هفت امامی)
آسیای میانهدومین شاخه بزرگ شیعیان امامی – پس از آیین دوازده امامی – شیعیان هفت امامی یا اسماعیلی‌اند. کمترینه های شیعه که از کانون مرکزی شیعه دور هستند، به گونه ای پراکنده در آسیای میانه زندگی می‌کنند. که به سه بخش زیر تقسیم می‌شوند:
اسماعیلی های بدخشان افغانستان،
اسماعیلی های بدخشان تاجیکستان
و مسخطهای ازبکستان.
دو گروه نخست اسماعیلی نزاری هستند که واپسین سکونت گاه آنان کوههای بلند پامیر بود. رهبر آیین اسماعیلی آقاخان نام دارد که اکنون رهبری شانزده میلیون تن را در آفریقا، آمریکا و آسیا به عهده دارد. پیروان این آیین نزدیک به دو درصد از کل جمعیت مسلمانان افغانستان بوده و بیشتر در بدخشان، واخان، لغمان، و دره‌های اطراف آن ساکن‌اند. مرکز اسماعیلیان در بدخشان، شهرستان شیغنان است و آن‌ها بیشتر از نژاد تاجیک‌اند.[۴۱] افزون بر افغانستان و تاجیکستان، در بلندی‌های پامیر در کشور چین نیز برخی جوامع تاجیک دارای آیین اسماعیلی بوده و تا کنون آن را حفظ کرده‌اند.[۴۲] گروه سوم (مسخطهای ازبکستان)، گرجی‌هایی هستند که در صده دهم مسلمان شدند. اینان ترک زبان شده و به شیعه گرویدند. از آنجایی که در جنوب گرجستان در مرز ترکیه زندگی می‌کردند، استالین آنان را در سال ۱۹۴۱ از ترس نفوذ ترکیه به دره فرغانه در ازبکستان تبعید کرد. آن‌ها مورد تبعیض و ستم فزاینده ازبک‌های سنی قرار دارند. به طور کلی، حضور شیعه در آسیای میانه پدیدهای ژیوپلیتیکی نیست. این حضور بسیار کم رنگ و کوچک است، و هم از دید جمعیتی و هم از نگاه جغرافیایی، بسیار حاشیهای و کم اهمیت اند.
 
۴ – شیعیان زیدی (پنج امامی)
یمنزیدیه یکی از فرقه‌های شیعه است که به دنبال خیزش نافرجام زید بن علی بن الحسین در سال ۷۴۰ (میلادی) در کوفه به وجود آمد. آنان به مشروعیت پنج امام بسنده کرده بودند. پس از مدتی، تکاپوی زیدیان با کامیابی به سرزمین‌های دوردست و کوهستانی جنوب دریای مازندران و کشور یمن منتقل شد.
مکان‌هایی که امکان گریز از نظارت حکومت مرکزی در آن‌ها وجود داشت. کوهستان‌های شمالی یمن، از هزار سال پیش به این سو پناهگاه شیعیان زیدیه بود و زیدی، نخستین فرقه از شیعه بوده و طولانی‌ترین دولت شیعه را بنیان نهادند. در سال ۱۹۶۲، انقلاب جمهوری خواهان- با پشتیبانی ناصر- در صنعا روی داد و قدرت هزار ساله زیدیان را فرو ریخت. این شیعیان ۴۵ درصد مردم شمال یمن بودند که با یکپارچگی دو یمن در سال ۱۹۹۰، این درصد در یمن یکپارچه کاهش یافت و به کمتر از ۳۰ درصد رسید. افزون بر شیعیان زیدی، شمار کمی از شیعیان اسماعیلی و دوازده امامی نیز در یمن حضور دارند.[۴۳]
پس لرزه‌های قدرت یابی شیعیان در عراق به زودی به این کشور عرب رسید و در سال ۲۰۰۴ نیروهای نظامی دولت یمن در مناطق کوهستانی شمالی کشور با هواداران «حسین بدرالدین الحوثی»، روحانی شیعه و مؤسس یک گروه اصولگرا به نام «جوانان مؤمن» درگیر شدند. در این میان پشتیبانی آشکار مراجع نجف و قم (دوازده امامی) از شیعیان زیدی یمن در این شورش و محکوم نمودن دولت یمن از سوی مراجع، باعث پیوند این شیعیان با مرکز تشیع و بیرون آمدن آن‌ها از انزوای دیرین شده است.
 
فرجامصده بیستم برای همه شیعیان به ویژه شیعیان عرب، صده بیداری رانده شدگان است. بیداری این رانده شدگان در جهان عرب پیامدهای سنگینی برای ثبات رژیم‌های موجود دارد. بسیاری از این شیعیان در مناطق نفت خیز زندگی می‌کنند و اینک تشیع عربی در مناطق بسیار حساس ژیوپلیتیکی حضور دارد. از دیدگاه فرانسوا توال، از این پس، در خاورمیانه و خاور نزدیک – چه در سیاست داخلی و چه در روابط خارجی – هیچ چیز بی توجه به واقعیت‌های شیعی انجام نخواهد پذیرفت. اگرچه ژیوپلیتیک شیعه دارای واحدهای مستقل سیاسی به نام دولت‌ها است، اما پیوندهای تاریخی میان جمعیت ساکن در این منطقه مقدم بر پیشینه‌های جغرافیایی دولت سازی است. بنابراین سیاست جمعیتی[۴۴]، مطالعه شیعه در این منطقه ژیوپلیتیک را تشکیل می‌دهد. ابتکار طرح خاورمیانه بزرگ دولت بوش و نیز رفرم سیاسی در جهان عرب از یک سو مبتنی بر سیاست خارجی آمریکا و دموگرافی جدید در خاورمیانه است و از سوی دیگر تلاش برای تغییر زیرساخت فکری، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی منطقه است. نقطه عطف سیاسی شدن هویت ژیوپلیتیک شیعه، پس از فروپاشی رژیم صدام حسین است. بلوک شیعه با برجستگی دموگرافی و آموزه‌های ایدیولوژیک، مترصد گسترش و تعمیق نفوذ استراتژیک در سطوح منطقهای خواهد بود. عراق شیعه، تاثیرات ژرفی را بر منطقه به ویژه جمعیت شیعه آن خواهد داشت و از این رو، بررسی این مسئله به شناخت تحولات آینده منطقه کمک شایانی خواهد کرد.
پی نوشت ها:
[۱]- همان، ص ۳۲.[۲]- همان، ص ۴۱.[۳] -Pan-Shiism[۴] -Pan-Iranism[۵]- همان، صص ۴۷-۴۴.[۶]- رضا انصاری‌مهر،” دین و مذهب در جمهوری آذربایجان”، مجمع جهانی شیعه شناسی،www.shiastudies.com .[۷]- همان.[۸]- فرانسوا توال، پیشین، ص ۵۶. برای آگاهی بیشتر از وضعیت دینی جمهوری آذربایجان، نگاه کنید به: الکساندر بنیگسن و مری براکس آپ، “مسلمانان شوروی؛ گذشته، حال و آینده”، برگردان کاوه بیات، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۱. و شیرین آکینر، “اقوام مسلمان اتحاد شوروی”، برگردان علی خزاعی‌فر، معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶.[۹]- حیات الله یوسفی، “افغانستان، انتخابات و شیعیان”، ماه نامه اخبار شیعیان، سال نخست، شماره دوم، دی ماه ۱۳۸۴، صص ۳۵-۳۳.[۱۰]- همان، ص ۶۴.[۱۱]- “شیعیان افغانستان”، مجمع جهانی شیعه شناسی،www.shiastudies.com .[۱۲]- به نقل از: فرانسوا توال، پیشین، ص ۶۳؛ برای آگاهی بیشتر از شیعیان افغانستان و هزاره‌ها، نگاه کنید به: “دایرهالمعارف تشیع”، ج ۲، ص ۲۹۰، تهران. – “تاریخ غوریان”، دکتر اصغر فروغی، انتشارات سمت، ۱۳۸۱. – مجله سراج، شماره ۱۶ ـ ۱۷، مقاله “سرزمین هزاره‌جات”، حسن فولادی، ترجمه علی عالمی. – مجله سراج، ش ۱۸، مقاله “هزاره‌ها” (تاریخ، زبان و فرهنگ)، دکتر صدیقی. – تیمور خانف، “تاریخ ملی هزاره”. – “هزاره‌های افغانستان”، سید عسکر موسوی، مترجم اسداللّه شفایی، تهران،۱۳۷۹. – هفته نامه وحدت، شماره‌های ۸۶ ـ ۸۸. – عبدالحی حبیبی، “افغانستان بعد از اسلام”، تهران،۱۳۷۶.[۱۳]- همان، صص ۷۸-۷۶.[۱۴]- “شیعیان پاکستان”، ماه نامه اخبار شیعیان، سال نخست، پیش شماره دو، آبان ماه ۱۳۸۴، ص ۳۶.[۱۵]- گراهام فولر، رند رحیم فرانکه، پیشین، ص ۲۳.[۱۶]- همان، صص ۹۳ و ۹۴.[۱۷]- همان، ص ۱۸۳.[۱۸]- فرانسوا توال، پیشین، ص ۸۹.[۱۹]- همان، ص ۹۶ – ۹۴.[۲۰]- همان، ص ۹۶.[۲۱]- راجر شاناهان، “سیاسی شدن شیعیان در خاورمیانه”، بنیاد کارنگی، به نقل از: www.shiastudies.com.[۲۲]- فرانسوا توال، پیشین، ص ۹۶.[۲۳] -Hasa[۲۴]- همان، ص ۹۸.[۲۵]- گراهام فولر، رند رحیم فرانکه، پیشین، ص ۳۵۴ و ۳۵۵.[۲۶]- هادی صبا، “جریان شناسی قدرت در عربستان سعودی”،www.shiastudies.com.[۲۷]- راجر شاناهان، پیشین. همچنین نگاه کنید به: ماه نامه اخبار شیعیان، سال نخست، پیش شماره دو، شماره یک و شماره دو. ۱۳۸۴.؛ برای آگاهی بیشتر از سیاست دینی عربستان و آیین وهابیت، نگاه کنید به: سمانه خان احمدلو، “فرهنگ وهابیت”، مجمع جهانی شیعه شناسی،www.shiastudies.com . مولوی روضه باغی، “شناخت وهابیت و رد آن”. جعفر سبحانی، “آئین وهابیت”. مولوی عبدالرحمن چابهاری، “عقاید اهل سنت و جماعت در رد وهابیت و بدعت”. علی‌اصغر فقیهی، “وهابیان”، انتشارات صبا، ۱۳۵۲. حمید عنایت، “سیری در اندیشه سیاسی عرب” امیرکبیر،۱۳۷۶. رمضان البوطی، “سلفیه بدعت یا مذهب”، ترجمه: حسن صابری، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۳.[۲۸]- فرانسوا توال، پیشین، ص ۱۰۰ و ۱۰۱.[۲۹] -Baharna[۳۰]- گراهام فولر، رند رحیم فرانکه، پیشین، ص ۲۴۵. [۳۱]- همان، ص ۲۹۲ و ۲۹۳.[۳۲]- همان، ص ۳۱۲.[۳۳]- به نقل از: فرانسوا توال، پیشین، ص ۱۰۱ و ۱۰۲.[۳۴]- همان، ص ۱۳۰. [۳۵]- همان، ص ۱۳۱ و ۱۳۲. [۳۶]- گراهام فولر، رند رحیم فرانکه، پیشین، ص ۴۰۴ – ۴۰۲؛ برای آگاهی بیشتر از پیشینه شیعیان لبنان، نگاه کنید به: “امام موسی صدر و شیعیان لبنان”، مجمع جهانی شیعه شناسی، www.shiastudies.com. و همچنین: ریولا جوردی، “علمای جبل عامل در دولت صفویه”، برگردان مصطفی فضائلی، www.shiastudies.com[۳۷] -Les Alevis[۳۸]- به نقل از: فرانسوا توال، پیشین، ص ۶۹. همچنین بنگرید به: نوری دونمز، “علویان ترکیه”،www.shiastudies.com.[۳۹]- همان، ص ۱۱۱.[۴۰]- همان، ص ۱۱۷. [۴۱]- فرهاد دفتری، “تاریخ و عقاید اسماعیلیه”، تهران،۱۳۷۷. و همچنین: “شیعیان افغانستان”، پیشین.داود الهامی، “پیدایش شیعه اسماعیلیه”، www.shiastudies.com.[۴۲]- میشل دیون، “مسلمانان چین”، برگردان سید محمد موسوی، www.shiastudies.com.[۴۳]- ویلفرد مادلونگ، “زیدیه”، برگردان سیدمحمد منافیان، www.shiastudies.com. و راجر شاناهان، پیشین. و عصام العماد، “شیعیان یمن: فرصت‌ها و چالش‌ها”، ماه نامه اخبار شیعیان، سال نخست، شماره نخست، آذر ماه ۱۳۸۴، صص ۳۴ و ۳۵. و همچنین علی ربانی گلپایگانی، “تاریخ پیدایش زیدیه و عقاید زید بن علی”، www.shiastudies.com.[۴۴] -Demopolitical
 
برگرفته از کتاب “شیعیان عراق” نوشته ی علی نادری دوست
اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی