مسئله اسباب نزول و روند استنباط احکام از قرآن کریم

۱٫ تعریف اسباب نزولنزول قرآن بر دو قسم گفته اند: یک قسم آن که ابتدا بدون سبب خاصی از سوی خداوند متعال برای هدایت مردم صورت می گیرد. قسم دیگر آن که در ارتباط با وقوع حادثه یا پرسشی انجام می گیرد. (۳) بحث اسباب نزول بر محور قسم دوم از این دو قسم سازمان یافته است. بر این اساس در معنای سبب نزول گفته اند: سبب نزول عبارت است از رخدادی که در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده یا پرسشی که از ایشان شده است و به دنبال آن آیه یا آیاتی درباره ی آن رخداد یا پاسخ آن پرسشی نازل شده است. (۴) نمونه هایی از اسباب نزول ضمن بیان اقسام آن در پی می آید.
۲٫ انواع اسباب نزولبرخی از پژوهش گران اسباب نزول را بر سه دسته عمده تقسیم کرده اند:۱٫ حوادث و رویدادهای مهم؛۲٫ پرسش های مردم از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)؛۳٫ مشخص کردن موضع مسلمین در مسائل حساس و مهم. (۵)نمونه از نوع اول را سبب نزول این آیه شریفه دانسته اند:« إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ ». (6)طبرسی در مجمع البیان و واحدی در اسباب النزول به چند سند نقل کرده اند که آیه شریفه درباره ی ولایت و امامت حضرت علی (علیه السّلام) است که در نماز و در حال رکوع انگشتری خود را به نیازمندی بخشیده اند. (۷)به جز این دو، از سایر منابع نیز سبب مزبور نقل شده است. (۸)در جوامع روایی شیعه نیز همانند این روایات و بعضاً با تفصیل و توضیح بیشتری آمده است. (۹)برای نوع دوم از اسباب نزول معمولاً اشاره ای در خود آیات مربوط وجود دارد. در این آیات عباراتی مانند « یسئلونک »، « یستفتونک »، « یستنبئوک » و مانند آن ها آمده است که نشان می دهد آیه در ارتباط با پرسش مردم بوده است. (۱۰)نمونه ای از این دست را می توان درباره ی این آیه شریفه در برخی از روایات به دست آورد:« یَسْأَلُونَکَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُم مِّنَ الْجَوَارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَکُمُ اللّهُ … ». (11)در برخی از نقل ها آمده است که آیه پس از دستور قتل سگ های مدینه و پرسش مردم از آنچه برای آن ها [ ظاهراً به ویژه در مورد انواع سگ ها ] حلال است نازل شده. (۱۲)برای نوع سوم از مواردی می توان یاد کرد که در آن ها نظر اسلام درباره ی واقعه ای با نزول آیه با آیاتی بیان شده است. (۱۳)از جمله در مورد مسئله لعان که آیات ۶-۹ از سوره ی نور نازل شده است. (۱۴)
۳٫ نقش اسباب نزول در فهم قرآن ( فواید شناخت اسباب نزول )برای شناخت اسباب نزول فوایدی را برشمرده اند. (۱۵) از میان آن ها فوایدی را که می تواند بر روند استنباط احکام تأثیر بگذارد در این جا می آوریم:۱٫ شناخت حکمت تشریع حکم: (۱۶) گرچه شناخت حکمت حکم مستقیماً در استنباط احکام مؤثر نیست اما آشنایی فقیه با حکمت حکم می تواند در شناسایی مناسبت های عرفی آن کمک کند و فقیه را احیاناً از جمود بر الفاظ برحذر دارد.۲٫ مورد را داخل حکم دانستن: (۱۷) ممکن است مخصص یا مقیدی برای لفظ مطلق یا عام در بین باشد. اگر سبب منصوص لفظاً در مقید یا مخصص داخل باشد، عدم آگاهی به آن موجب التزام به بیرون ماندن آن از مطلق یا عام می گردد، اما با آگاهی بر سبب قرینه قطعیه حاصل می شود که سبب در عام یا مطلق داخل است.در این باره مثالی از قرآن نیاورده اند، ولی از روایات به عمومیت روایت مشهور « الولد للفراش » منسوب به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مثال زده اند. گفته اند این سخن شامل جایی نیز می گردد که مادر فرزندی که در تعیین پدر او تردید حاصل شده است، کنیز باشد، چرا که در مورد صدور روایت جایی است که مادر کنیز بوده است. (۱۸)۳٫ کمک گرفتن بر فهم آیه: (۱۹) گرچه فایده عام شناخت اسباب نزول کمک گرفتن بر فهم قرآن کریم است، اما چنان که از مثال های این فایده روشن می شود مراد این است که اگر به سبب نزول توجه نشود و فقط ظاهر لفظی خود آیه نگاه شود ممکن است خلاف مراد به دست آید.نمونه ای از این دست که در روایات اهل سنت و شیعه آمده است در مورد این آیه ی شریفه است:« إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَهَ مِن شَعَآئِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِ أَن یَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَیْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاکِرٌ عَلِیمٌ ». (20)در روایات مذکور آمده است که تعبیر « لا جناح » که نفی الزام است و وجوب را نمی رساند از آن روست که سعی بین صفا و مروه یک رسم بت پرستانه جاهلی بوده است که طی آن در مقابل بتان کرنش می کرده اند.از همین رو مؤمنین صدر اسلام در جواز آن تردید داشته اند. آیه شریفه با « نفی جناح » از آن، مردم را به همان سنت باز خوانده است که البته هم چون سایر مناسک حج با نیت خالص برای خداوند متعال انجام می پذیرد. (۲۱)۴٫ دفع تو هم حصر در جایی که ممکن است ابتدائاً منحصر بودن حکم در مواردی به نظر آید. نمونه ای از این دست را در مورد این آیه شریفه گذاشته اند:« قُل لاَّ أَجِدُ فِی مَا أُوْحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاَّ أَن یَکُونَ مَیْتَهً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ … . ». (22)به نقل از شافعی ادعا شده که سبب نزول آیه سرپیچی کفاری بوده است که حلال را حرام و حرام را حلال می دانسته اند.بنابراین آیه شریفه در مقام انکار آن هاست و می گوید: آنچه را کفار حلال دانسته اند حرام است.برای شدت انکار چنین تعبیر می کند که اصلاً حرام، همین هایی است که کفار حلال می دانند. بنابراین مراد از تعبیر به کار رفته در آیه شریفه شدت انکار کفار است نه حصر. (۲۳)اگر در نمونه های یادشده هم بتوانیم از جهت سند روایات و تطبیق آن ها بر فایده ی مورد ادعا، مناقشه کنیم ولی به هر حال اصل چنین فوایدی را می توان از طرق و امارات کاشف از اسباب نزول انتظار داشت. ولی آیا راه های اثبات اسباب نزول به گونه ای که تدوین یافته و اکنون در منابع است قابل اعتماد است؟ بحثی است که در پی می آید.
۴٫ بررسی حجیت و اعتبار روایات موجود در اسباب نزولدانشمندان شیعه و سنی در اعتبار انبوهی از روایات که به عنوان اسباب نزول گردآوری شده است، چه از جهت دلالت، چه از جهت سند و چه از جهت نامتناسب بودن متن، اشکالاتی مطرح کرده اند. علی بن احمد واحدی که خود از نویسندگان پرآوازه و قدیمی در اسباب نزول است، در اوایل تألیف خود روایتی را از محمد بن سیرین نقل می کند که وی از عبیده ( ظاهراً از تابعین ) درباره آیه ای از قرآن می پرسد. وی در پاسخ می گوید:از خدا بترس و سخن استوارگو! آنان که می دانستند قرآن درباره ی چه حوادثی نازل شده از دنیا رفته اند. اکنون از سر جهل و نادانی هر کس چیزی از پیش خود می سازد و دروغی می پردازد و آن را به گوش مردم نادان می خواند، بدون این که از عذاب خدا بترسد. (۲۴)اگر وضعیت نقل احادیث اسباب نزول در آن عصر چنان باشد که در این نقل آمده است، می توان میزان نفوذ تزویر را در احادیث موجود حدس زد. نگاهی به تاریخچه ی تدوین حدیث نزد اهل سنت و به ویژه ممنوعیت کتابت و تدوین آن تا اواخر قرن اول نیز نشان می دهد که احادیث موجود، به دلیل نقل سینه به سینه و نقل به معنا که معمولاً در چنین نقلی بیشتر رخ می دهد، از اعتباری آن گونه که در حجیت خبر ثقه یا موثوق به لازم است، برخوردار نیست.مرحوم علامه طباطبائی که تفسیر المیزان او گواه قطعی بر میزان تبحر و آگاهی وی از احادیث اهل سنت به ویژه درباره ی قرآن و تفسیر آن است، درباره ی اعتبار روایات اسباب نزول می نویسد:تتبع این روایات و تأمل کافی در اطراف آن ها انسان را نسبت به آن ها بدبین می کند. اولاً (۲۵): سیاق بسیاری از آن ها پیداست که راوی ارتباط نزول آیه را در مورد حادثه و واقعه به عنوان مشافهه و تحمل و حفظ به دست نیاورده، بلکه قصه را حکایت می کند سپس آیاتی را که از جهت معنا مناسب قصه است به قصه ارتباط می دهد و در نتیجه سبب نزولی که در حدیث ذکر شده سبب نظری و اجتهاد است نه سبب نزولی که از راه مشاهده و ضبط به دست آمده است. (۲۶)وی آن گاه، تناقض بسیاری را که در روایات مزبور وجود دارد دلیل سخن خود دانسته است؛ چرا که چنین تناقض هایی دو علت بیشتر ندارد: یا به دلیل نظری و اجتهادی بودن متن است، نه نقل حس از واقع، که طبعاً ممکن است دو نظر متناقض از یک شخص یا چند شخص را نشان دهد، و یا نتیجه دروغ پردازی و وضع احادیث گوناگون است. (۲۷)تأیید نظر مورد اشاره را از کلام زرکشی در البرهان نیز می توان به دست آورد. وی می گوید:از عادات مسلم و معروف صحابه و تابعین این است که وقتی می گویند: آیه ای در فلان واقعه نازل شده است مرادشان این است که آیه حکم آن واقعه را دربردارد، نه این که آن واقعه سبب نزول باشد. بنابراین چنین روایاتی از صحابه و تابعین از قبیل استدلال بر حکمی است به آیه، نه این که از قبیل نقل واقعه ای باشد. (۲۸)برخی از پژوهش گران علوم قرآن و تفسیر نیز با نقل و نقد پاره ای از روایات مزبور بر بی اعتباری غالب آن ها تأکید کرده اند. (۲۹)با وجود نکات فوق، گرچه اعتبار یکایک روایات اسباب نزول در منابع اهل سنت مشکوک می گردد و به ویژه در چهارچوب قوانین حجیت روایات نزد شیعه، بی اعتبار می گردد، امّا از چند جهت هنوز هم بررسی روایات مدون اسباب نزول برای فهم قرآن ضروری می نماید:الف) ممکن است در برخی از موارد نقل ها چندان زیاد باشد که به حد تواتر یا استفاضه برسد به گونه ای که حداقل وثوق عقلایی در صحت خبر حاصل گردد.ب) ممکن است آگاهی از نقل سببی از اسباب نزول راه کاوش در منابع معتبر را بگشاید و در نتیجه در روایات یا اجماع های موجود مؤیدهایی بر آن یافت می شود.ج) ممکن است برخی از نقل ها در سبب نزول با اشارات، سیاق و قراین موجود در خود آیات مربوط چنان مناسبت داشته باشد که باعث وثوق یا اطمینان به صحت آن گردد.د) شواهد تاریخی و تجزیه و تحلیل های آن گاهی مؤید اسباب نزول است.
۵٫ اسباب نزول و استنباط احکام از قرآن کریماز مبحث فواید اسباب نزول و نقش آن در فهم قرآن کریم، طبعاً اثر آن در روند استنباط احکام نیز روشن شد. نکاتی که در بررسی و نقد اعتبار آن ها گفتیم نیز فرا روی استنباط کننده از قرآن است. مسئله ای که در این ارتباط هم در اصول فقه و هم در علوم قرآن به آن پرداخته اند این است که چنانچه ثابت شود برای حکمی سبب خاصی بوده است، آیا حکم مختص همان سبب یا لااقل صنف آن می شود و یا این که به خصوصیت سبب توجه نمی شود بلکه به عمومیت لفظ عمل می گردد؟ از آن جا که این مسئله اولاً: یک بحث اصولی ویژه قرآن نیست بلکه درباره روایت هم می آید و بنابراین داخل در مباحث عمومی اصول فقه است، ثانیاً: تقریباً در همه اصولی های شیعه و سنی و دانشمندان علوم قرآن به عمومیت لفظ نظر می دهند و ادله آن ها نیز عمدتاً تمام به نظر می آید. (۳۰) لذا در این جا از بحث در مورد این مسئله صرف نظر می کنیم.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ جلال الدین سیوطی، الاتقان، ج۱، ص ۱۰۷٫۲٫ همان.۳٫ جلال الدین سیوطی، الاتقان، ج۱، ص ۱۰۷ و زرقانی، مناهل العرفان، ج۱، ص ۹۹٫۴٫ زرقانی، همان. برخی از صاحب نظران اصطلاح شأن نزول را هم در کنار اسباب نزول آورده اند و آن را اعم از اسباب نزول گرفته اند؛ چرا که شأن نزول ممکن است درباره حوادثی باشد که پیش از عصر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) اتفاق افتاده باشد و یا پس از آن اتفاق بیفتد ( ر.ک: معرفت، التمهید، ج۱، ص ۲۵۴ ).۵٫ سیدمحمدباقر حجتی، اسباب النزول، ص ۲۰٫۶٫ مائده، آیه ۵۵٫۷٫ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان، ج۲۰، ص ۲۱۰ و واحدی، اسباب النزول، ص ۱۶۲٫۸٫ سیدمحمدباقر حجتی، اسباب النزول، ص ۲۹٫۹٫ سیدهاشم بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص ۴۷۹ به بعد.۱۰٫ سیدمحمدباقر حجتی، همان، ص ۶۴٫۱۱٫ مائده، آیه ی ۴٫۱۲٫ واحدی، همان، ص ۱۵۶ و فضل بن حسن طبرسی، همان، ص ۱۶۰٫۱۳٫ سیدمحمدباقر حجتی، ص ۶۷٫۱۴٫ واحدی، همان، ص ۲۶۲ و فضل بن حسن طبرسی، همان، ج۴، ص ۱۲۷٫۱۵٫ واحدی ادعا کرده است که شناخت تفسیر و مراد آیه بدون آگاهی از قصد و چگونگی نزول آن امکان ندارد ( اسباب نزول، ص ۶۶ ). با توجه به نقدی که در روایات موجود در اسباب نزول وجود دارد بعید است مراد ایشان رسیدن به واقع اسباب نزول باشد؛ چرا که در این صورت امکان فهم قرآن بر امری متوقف شده است که غالباً رسیدن به واقع آن ممکن نیست.ضمن بیان نقد اسباب نزول موجود، در این باره بیشتر سخن خواهیم گفت.۱۶٫ جلال الدین سیوطی، الاتقان، ج۱، ص ۱۰۷ و زرقانی، مناهل العرفان، ج۱، ص ۱۰۲٫۱۷٫ همان.۱۸٫ زرقانی، همان، ص ۱۰۶٫۱۹٫ همان، ص ۱۰۲ و جلال الدین سیوطی، همان، ص ۱۰۸٫۲۰٫ بقره، آیه ۱۵۸٫۲۱٫ واحدی، اسباب النزول، ص ۴۷؛ سیدهاشم بحرانی، البرهان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص ۱۶۹ و ر.ک: زرقانی، مناهل العرفان، ج۱، ص ۱۰۲ و جلال الدین سیوطی، الاتقان، ج۱، ص ۱۰۸٫۲۲٫ انعام، آیه ی ۱۴۵٫۲۳٫ جلال الدین سیوطی، همان، ص ۱۰۹ و زرقانی، همان، ص ۱۰۵٫۲۴٫ واحدی، اسباب النزول، ص ۱۷٫۲۵٫ نکته دوم ( ثانیاً ) در کلام ایشان اشاره به تاریخ تدوین حدیث اهل سنت است که در متن آوردیم.۲۶٫ محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام، ص ۱۴۸٫۲۷٫ همان، ص ۱۴۸٫۲۸٫ جلال الدین سیوطی، الاتقان، ج۱، ص ۱۱۶ به نقل از: البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص ۳۲۳٫۲۹٫ معرفت، التمهید، ج۱، ص ۲۴۵-۲۵۳٫۳۰٫ ر.ک: غزالی، المستصفی، ص ۲۳۶؛ جلال الدین سیوطی، الاتقان، ص ۱۱۰ و زرقانی، مناهل العرفان، ج۱، ص ۱۱۶٫منبع مقاله :سرامی، سیف الله؛ (۱۳۹۲)، جایگاه قرآن در استنباط احکام، قم: بوستان کتاب ( مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ دوم