موقعیت جغرافیایی: کشور عراق با وسعت ۴۳۷/۰۷۲ کیلومتر، یکی از هفت کشور حاشیه ی جنوبی خلیج فارس است. این کشور در بخش جنوب غربی آسیا و در همسایگی کشورهای ایران، ترکیه، سوریه، اردن هاشمی، کویت و عربستان قرار دارد و به علت ویژگی های خاص جغرافیایی، نقش مهمی در بین کشورهای حوزه ی خلیج فارس ایفا می کند. در تحلیل ژئوپلیتیکی عراق، موضوع را باید در عوامل متغیر ژئوپلیتیکی و در رأس آن ترکیب جمعیت این کشور جست و جو کرد. عراق از بافت جمعیتی متنوع و ناهمگونی برخوردار است. پس از جنگ جهانی اول، انگلستان جهان عرب را تقسیم کرد و کشور عراق از به هم پیوستن ۱۸ استان از امپراتوری عثمانی تشکیل شد. تنوع عناصری ماهوی جمعیت عراق تنها از نظر امنیت داخلی مشکل ساز نبوده، بلکه از منظر آسیب شناسی امنیت منطقه ای و بین المللی نیز همواره نگرانی حکومت های این واحد ملی و همسایگانش را در پی داشته است. (۱) همچنین عراق به دلیل موقعیت نامطلوبی که در خلیج فارس دارد، به لحاظ جغرافیایی، از عمق استراتژیک مناسبی برخوردار نیست. طول سواحل این کشور در خلیج فارس، قریب ۵۵ کیلومتر است که نسبت به دیگر کشورهای این منطقه کمترین ساحل را داراست. علاوه بر این، آب این مناطق بسیار کم عمق است و بنابراین، موقعیت مطلوبی را برای کشتی رانی و حمل و نقل فراهم نمی آورد. این کشور نیز همانند دیگر کشورهای منطقه، ذخایر فراوان نفتی دارد و پس از عربستان و ایران، سومین کشور غنی جهان به شمار می آید.(۲) این کشور همچنین به دلیل موقعیت استراتژیکی نامطلوبی که دارد، همواره مطامع ارضی به خاک کشورهای همسایه ی خود داشته و تقریبا با تمامی همسایگان خود اختلاف ارضی داشته است. (۳) جمعیت و پراکندگی جغرافیایی شیعیان: شیعیان از نظر جغرافیایی، بیشتر در مناطق جنوبی و مرکزی زندگی می کنند و بیشتر مناطق جنوبی و مرکزی را استان هایی مانند بصره، عماره، ذی قار، سماوه، قادسیه، کربلا، واسط، نجف ، دیاله، بابل و شهرهای مذهبی همچون کاظمین و سامراء تشکیل می دهند. همچنین یک سوم از جمعیت دو میلیون نفری ترکمان ها و نیز بخشی از کردهای شیعه ی عراق موسوم به «اکراد فیلی» شیعه هستند. (۴) به هر حال، هرچند در این کشور نیز همانند دیگر کشورهای حاشیه ی خلیج فارس، آمار دقیقی از جمعیت شیعیان موجود نیست، ولی در بیشتر کتاب ها و دائره المعارف ها، جمعیت آنان بین ۶۰ تا ۶۵ درصد تخمین زده شده است. (۵) وضعیت سیاسی – اقتصادی شیعیان: شیعیان همواره در طول تاریخ و به طور مشخص از جنگ جهانی اول، با ورود استعمار انگلیس به عنوان یک گروه مبارز در مقابل حکومت ها مطرح بوده اند، گرچه درجه و شدت و ضعف مبارزاتشان از یک سو، به دلیل فشار و سرکوب حکومت ها، و از سوی دیگر، به دلیل رویکرد سنتی و محافظه کارانه ی قشری از سوی مراجع و علمای مقیم در مراکز قدرت شیعیان(شهرهای مذهبی، حوزه های علمیه، بیوت علما و تکایای مذهبی) متفاوت بوده است. به هر حال، تا پس از تحولات اخیر عراق، شیعیان به طور کلی، از سیاست طرد شده و گروه اقلیت سنی تمام شغل های حکومتی را در انحصار خود گرفته بودند. به گفته ی علوی و بنجیر، از سال ۱۹۲۱ تا۱۹۵۸، ۵۹ دولت در عراق تشکیل شده که تنها ۵ نفر از شیعیان از میان صدها نفری که به منصب وزارت و نخست وزیری رسیدند، توانسته بودند در منصب نخست وزیری به تشکیل دولت دست بزنند و قریب سه سال زمام امور کشور را به عهده داشته باشند. با عنایت به اینکه بین ۶۰ تا ۶۵ درصد مردم عراق را شیعیان تشکیل می دهند، این تبعیض ناروا برای شیعیان عراق بسیار آزار دهنده است. از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۹۰ تنها یک شیعه به نخست وزیری برگزیده شد که مدت ده ماه صدارت داشت. تبعیض بر ضد شیعیان در دیگر عرصه های زندگی نیز وجود دارد؛ از آن جمله، شیعیان در مجلس، فرهنگ، مطبوعات، اوقاف، آموزش و پرورش، آموزش عالی و تجارت و بازرگانی حضوری کم رنگ دارند. (۶) البته بیشتر فشار بر شیعیان به دوران حکومت حزب «بعث» باز می گردد. با روی کار آمدن این حزب، روند شیعه آزاری تشدید شد. با آنکه برخی از رهبران حزب «بعث» شیعه مذهب بودند، جنگ فرقه ای تمام عیاری بر ضد شیعیان آغاز شد و تحت عنوان «شعوبی گری» توجیه گردید. (۷) فشار گسترده تر رژیم بعثی از زمان به قدرت رسیدن (ژوئیه ۱۹۶۸) تا زمان سقوط (مارس ۲۰۰۳) بر شیعیان، در مقاطع گوناگون، موجب شکل گیری جریان ها و گروه های معارض متعددی شده که مهم ترین آنها بدین قرار است: «اخوان المسلمین»، «جماعه العلماء»، «حزب الدعوه الاسلامیه»، مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، سازمان عمل اسلامی، و نیروها و رویکردهای جدید موسوم به «صدریون». با این حال، صدام حسین هر از گاهی که تمامیت ارضی کشورش به خطر می افتاد، سعی می کرد تا از شیعیان دل جویی کند. او به خوبی و بهتر از دیگر رهبران عراق از مذهب برای اثبات حاکمیتش استفاده می کرد. از آغاز دهه ی ۱۹۷۰ وی روش های گوناگونی را در جهت جلب شیعیان به سوی دولت عراق اتخاذ نمود. مهم ترین این اقدامات صنعتی کردن منطقه ی شیعیان در جنوب کشور و تسریع دگرگونی زندگی روستاییان بود. اقدام دوم، مراقبت شدید جوامع شیعه بود، به ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ در تهران. صدام در عین آنکه در جهت نابودی ویژگی های جامعه شیعه می کوشید، با یک رشته حرکات خیرخواهانه، در مقابل مقامات مذهبی، خود را دوستدار شیعیان وانمود کرد. اما این مسئله هرگز موجب نشد نقش سیاسی به شیعیان داده شود و نهایت ارفاقی که در قبال شیعیان قایل می شد در زمینه ی اقتصادی بود. گرچه در برخی برهه ها، حتی از مشارکت اقتصادی آنان نیز جلوگیری به عمل می آورد و با در پیش گرفتن سیاست های اقتصادی، که به ضرر آنان تمام می شد، مانع قدرت گرفتن شیعیان در بعد اقتصادی می گردید. (۸) از سوی دیگر، می توان گفت: جنایات واقعی بر ضد شیعیان با روی کارآمدن صدام صورت گرفت. وی، که در سال ۱۹۷۹ حاکمیت سیاسی عراق را به چنگ آورده بود، از همان سال های اولیه ی ریاست جمهوری اش، وحشی ترین جنایات خود را در شهرهای جنوبی و مرکزی متمرکز کرد. در سال ۱۹۸۰ موج جدیدی از جنایات به وقوع پیوست و این بار به بهانه ی سرکوب شورشیان و بیش از همه، عوامل «حزب الدعوه الاسلامیه»، دستگیری ها و اعدام های فراگیری آغاز شد. در جنگ دوم خلیج فارس نیز، که منجر به حضور گسترده ی نیروهای آمریکایی به طور مستقیم در منطقه شد، شیعیان جنوب، که سال ها سختی و مصیبت را تجربه کرده بودند، سر به شورش و اعتراض برآوردند، ولی دیری نپایید که دوباره قربانی تعامل آمریکا و صدام شدند. بدین سان، شیعیان عراق بیش از سه دهه مورد آزار و اذیت وحشیانه ی حزب بعث قرار گرفته اند و بنابراین، بیش از همه از سرنگونی حزب «بعث» خوش حال شدند. از این رو، با عنایت به ظلم تاریخی موجود در عراق به خاطر عدم حضور در هرم قدرت، این بار در تلاشند بر خلاف حرکت سال ۱۹۲۰، که در سایه ی چالش با قدرت خارجی – یعنی انگلیس – که به حذف سیاسی آنها منجر شد، در شرایط کنونی با درک موقعیت منحصر به فرد و داشتن اکثریت جمعیتی و سیاسی، در آینده ی عراق نقش سازنده تری ایفا کنند.(۹) به هر حال، قدرت یافتن آنان نه تنها پیامدهای مثبتی برای شیعیان عراق، بلکه برای هم کیشانشان در منطقه به همراه خواهد داشت، به ویژه آنکه آنان به لحاظ قومیتی عرب بوده و با اعراب منطقه پیوند مشترکی دارند. بنابراین، مثبت یا منفی بودن پیامدهای احیای سیاسی شیعه در عراق، برای شیعیان عرب به عنوان یک کل ، به عوامل ذیل وابسته است: حل تنش های درونی و نیز تنش های میان شیعیان و سنیان، چگونگی تصمیم گیری آنها درباره ی مسائل داخلی، و نحوه ی ارتباط آنها با کشورهای منطقه. (۱۰) پی نوشت ها: ۱- پژوهش و تحقیق، ص ۱۷. ۲- عزت الله عزتی، جغرافیای سیاسی جهان اسلام، ص ۱۱۰. ۳- همان، ص ۱۱۱. ۴- پژوهش و تحقیق، ص ۲۸. ۵- زینت متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه ی خلیج فارس، ص ۱۴۴. ۶- سید حسین سیف زاده، عراق؛ ساختارها و فرایند گرایش های سیاسی ، ص ۸۳-۸۴. ۷- همان، ص ۸۴. ۸- برای اطلاعات بیشتر، ر.ک، سید حسین یوسف زاده، عراق، ساختارها و فرایند گرایش سیاسی، ص ۸۴. ۹- هفته نامه ی شما، ش ۳۸۳. ۱۰- گراهام فولر و رند رحیم فرانکه، «شیعیان عراق»، فصل نامه ی تخصصی شیعه شناسی، ش ۶، ص ۱۵۹ منبع: کتاب ژئوپلیتیک شیعه و نگرانی غرب از انقلاب اسلامی
هیچ نظری وجود ندارد